Din – ımandylyqqa uıytatyn uly kúsh

Keshe Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń V sezi aıasynda «Beıbitshilik, qaýipsizdik jáne úılesimdilik jolyndaǵy álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri arasyndaǵy ózara qurmet pen túsinik negizindegi únqatysý» taqyrybynda sessııa ótti. Oǵan óz elimizden jáne shetelden kelgen túrli din ókilderi men sarapshy-mamandar qatysty. Jıynǵa moderatorlyq etken «In­ter-­sekshns Interneıshnl»-diń dırektor-quryltaıshysy Robert Cheız mundaı sessııalar túrli dinder men mádenıetter ókilderiniń ózara pikir almasýy úshin taptyrmaıtyn únqatysý alańy ekenin atap ótti. Sonymen qatar, ol bul sezdiń aýqymyn odan ári keńeıte túsip, onda kóterilgen máselelerdi tájirıbe júzinde qoldanýdyń mańyzy zor ekenin atap ótti. Astana tórine jınalǵan dinder lıderleri únqatysý alańyna bir ǵana izgi maqsatpen keldi. Ol – álemde beıbitshilik pen túsinistik, kelisim ornaýyna yqpal etý. Azamattardyń sanasyna áser etýimiz kerek. Biz osyndaı sessııaǵa túrli din ókilderi bolyp jınalyp otyrmyz. Sol arqyly biz álemdegi kúrdeli máselelerdiń belgili bir deńgeıde oń baǵytqa burylýyna yqpal etýimiz kerek. Árıne, mundaı jıyndardyń mańyzy qandaı degen saýal týyndaýy múmkin. Buǵan qarapaıym ǵana jaýap berer edim. Izgilik jolyndaǵy kez kelgen únqatysý qoǵamǵa, ondaǵy adamdarǵa oń áser etpese, kerisinshe, yqpal etpeıdi. Son­dyqtan, mundaı basqosýlar bárimizge, ásirese, beıbitshilikti ańsaıtyn árbir azamat úshin kerek, dedi R.Cheız. Osylaı deı kele, ol alǵashqy sózdi Lıtvadan kelgen arhıepıskop-mıt­ropolıt Sıgıtas Tamkıavıchıýske berdi. Máselen, ol: «Men Baltyq teńizi jaǵalaýynda ornalasqan shaǵyn memleketten kelip otyrmyn. Onyń táýelsizdik alýyna 50 jyl buryn ǵana múmkin boldy. О́zim din ustaýshylardyń quqyǵyn qorǵaǵanym úshin sottalyp, biraz ýaqyt qamaýǵa alyndym. Men Lıtvadaǵy din ókilderiniń sezimi, bul eldegi dinı máselelerdiń qalaı sheshilip jatqany jóninde óz oıymdy jetkizgim keledi. Bizdegi shirkeý memleketten bólingen. Iаǵnı, ol memleket isterine aralaspaıdy. Al memleket, kerisinshe, din isterine ara­las­paıdy. Alaıda, din de, memleket te el azamattarynyń ıgiligi jolynda yqpal­dasa áreket etedi. Sondyqtan, bizdegi memlekettik mektepterde aptasyna bir ret din máselesine qatysty bir pán engizilgen. Al ol pándi oqý, oqy­maý quqyǵy bala men onyń ata-anasyna beriledi. Buǵan qosa, etıka páni de oqy­tylady. Sebebi, din de, memleket te adam boıynda rýhanı qundylyqtar men ádep­terdiń berik ornaýyna múddeli. Lıtva­daǵy barlyq konfessııalar arasynda ózara syılasymdylyq qarym-qatynas orna­ǵan. Bul – biz úshin óte ózekti», – deı kele, rýhanı qundylyq ataýlynyń ar­daq­talýy men qurmettelýi álemde qandaı da bir qarama-qaıshylyqtyń týyn­da­maý­yna yqpal etetinin, qazirgi zaman osyǵan mindettep otyrǵanyn jetkizdi. Al Dohadaǵy Dinaralyq únqatysý jónindegi halyqaralyq ortalyqtyń tóraǵasy Ibragım Saleh ál-Naımı adamdardyń, meıli ol qaı dinniń ókili bolmasyn, bir-birimen ózara syılastyq pen túsinistikte ómir súrýdiń mańyzyna toqtaldy. Qudaı bárin, ıaǵnı bizdiń Jer betindegi barlyq amaldarymyzdy kórip tur. Sondyqtan, biz árdaıym izgilik jolymen júrip, bir-birimizge qaıyrymdy, keshirimdi jáne qamqor bolyp, tózimdilik qaǵıdatyn saqtaýymyz kerek. Biz ne aıtsaq ta, biz qandaı qadamǵa barsaq ta munyń bárine beriletin jaýap ta, suraý da bar. Demek, biz osyny umytpaýymyz kerek. Ol úshin adamdar arasynda, dinder arasynda alaýyzdyqtyń órshimeýine, aram pıǵyldyń oryn almaýyna aıryqsha mán berýimiz kerek, dedi ol óz sózinde. AQSh Memlekettik departamentiniń basqarma basshysy Shon Keısı óz sózinde Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri sezi jumysyna saıasatkerlerdi keńinen tartý qajettigin alǵa tartty. Úsh jyldan keıin bas qosatyn kelesi jıynymyzda bizdiń únqatysý alańymyzdy keńeıte túsýdi usynamyn. Biz únqatysýymyzǵa memlekettik organdardyń ókilderin barynsha keńinen tartý qajet, dedi ol óz sózinde. Sh.Keısıdiń atap ótýin­she, Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezine din ókilderiniń saıası seriktesteri de qatysyp, qyzý pikirtalastarǵa aralasqany jón. Iаǵnı, úsh jyldan keıingi júzdesýimiz barysynda sezd jumysyna memlekettik organdardyń, saıası uıymdardyń ókilderi de belsene qatysatyndyǵyna úmit artamyn. Olardyń bizben keń aýqymdy ári jemisti suhbat quryp, pikirtalas ornatqany mańyzdy bolar edi, dedi amerıkalyq sarapshy. Pákistandaǵy Islam ıdeologııasy jónindegi keńestiń tóraǵasy Ma­lık Muhammad Han Sheranı dindi tań­daýda ár adamǵa erik pen quqyq beriletinin, alaıda, qandaı da bir dindi ustamasyn, sol adam ózgegege qııanat jasaý, zorlyq-zombylyq kórsetý, kúsh qoldaný, jazyqsyz ólimge qııý sekildi kúnáǵa barmaýy qajettigin, teris qadamdarǵa barýdyń arty eshkimge jaqsylyq ákelmeıtinin atap ótti. Ár adam kámelettik jasqa jetkennen keıin bilim men ǵylym alýǵa umtylýy kerek. Al dinı nanym-senim – ár adamnyń óz tańdaýy. Kez kelgen adam belgili bir dindi tańdasa, onyń qaǵıdattaryna qaıshy keletin áreketterge barmaýy tıis. Eger, kúnderdiń bir kúni ol adam óziniń dinin basqa dinge aýystyrǵysy kelse, onda ol azamatqa memleket tarapynan eshqandaı qysym kórsetilmeı, kerisinshe, qoldaý tanytylýy tıis. Sebebi, qysym kórsetý – dinge jat uǵym, dedi ol óz sózinde. Qytaıdaǵy Musylmandar qaýym­dastyǵy tóraǵasynyń orynbasary Iаn Djıbo Aspanasty elinde 56 túrli ult ókili turatynyn, onyń ishinde mu­syl­mandar da bar ekenin aıtty. Qytaı Uly Jibek jolyn jandandyrý arqy­ly dinder arasyndaǵy órkenıetter únqatysýyn nyǵaıtýǵa aıryqsha mán berip otyr. Bul beıbitshilikti, túrli din ókilderi arasyndaǵy ózara kelisim tetigin bekitýge yqpal eter edi. Bul musylmandar men basqa din ókilderiniń arasyndaǵy qarym-qaty­nastyń jaqyndasýyna oń áser eteri de anyq. Qytaı qoǵamynda ıslam men musylmandar assosıasııasy úlken ról atqarady. Bul jerde bir ǵana qaǵı­dat bar – ol álemdegi barlyq mu­syl­man­dardyń bir-birimen týys já­ne baýyr ekendigi. Islamdaǵy teń qu­qy­lyq pen ózgeniń nanym-senimine qurmetpen qaraý qaǵıdaty álemdegi beıbitshilik tinin nyǵaıtýǵa shaqyrady. Biz osyny esten shyǵarmaýymyz kerek. Qazirgi tańda bizdi alańdatyp otyrǵan kúrdeli másele – ekstremızmniń jáne ózge dindegi azamattyń kózqarasyna tózimsizdik tanytýdyń óristeýi. Al bulardyń aldyn alý úshin, eń aldymen, musylmandar óz ishinde birigýi, bir maqsat-múddege toptasýy kerek. Ol úshin dál osyndaı únqatysý alańdarynda kezek kúttirmeıtin kez kelgen kúrdeli máseleni keńinen talqylap, olardy sheshý joldaryn qarastyrý kerek. Bul eń aldymen, adamzattyń ıgilik jolynda birigýiniń alǵysharty bolar edi, dedi Iа.Djıbo. IýNESKO Hatshylyǵyndaǵy Áleý­met­tik jáne gýmanıtarlyq sektordyń mádenıetaralyq únqatysý bóliminiń bas­shysy Ann-Belında Praıs Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezin uıymdastyrǵan Qazaqstanǵa rıza­shylyǵyn bildirdi. Búginde bul sezdiń qajettiligi kún sanap artyp keledi. Sebebi, dinder ókilderi ózderin tolǵan­dyryp júrgen máselelerdiń jaýabyn osyndaı aýqymdy jıyndardan alýǵa múmkindik alady. Al búgingideı kúrdeli kezeńde osyndaı jıyndar aıryqsha qajet, dedi ol. Seksııa otyrysy barysynda Qazaqstan musylmandary dinı bas­qar­masynyń tóraǵasy, Bas múftı Er­jan qajy Maıamerov te sóz aldy. Ol óz kezeginde din­niń adamgershilikke, ımandylyqqa, izgilikke uıytatyn qudiretti kúsh ekenin alǵa tartty. Din sóziniń aıasy keń, uǵy­my uly. Ol tek qulshylyqtan bas kó­ter­meý degendi bildirmeıdi. Din – ómir súrýdiń úzdik úlgisi, eki dúnıe baqy­tyna jeteleıtin uly jol. Din – adamgershilikke, ıman­dylyqqa, izgilikke uıytatyn qudiretti kúsh. «Atymdy adam qoıǵan soń, qaıtip nadan bolaıyn», deıdi aqyn Abaı atamyz. Mine, din degenimiz – adamdyq qasıetti qalyptastyratyn teńdessiz tárbıe mektebi. Tarıhta dinsiz, ıakı ımansyz adam bolǵanymen, dinsiz qoǵam bolmaǵan. Sebebi, adam balasy senimge muqtaj, dedi ol. Sonymen qatar, Bas múftı búginde dindi óz saıası maq­sattaryna ıkemdep alǵan túrli toptardyń álemniń ár jeri­nen kórine bastaǵanyna toqtaldy jáne qazirgi kezeńde álem­dik qoǵamdastyq ekonomıkalyq daǵ­darysty, saıası, ultaralyq, dinaralyq shıelenisterdi bas­tan keship jatqanyn atap ótti. Adamzat jańa ǵasyrda buryn-sońdy bolmaǵan dinı alaýyzdyqtar, daý-janjaldar, ultaralyq qaqtyǵystarmen betpe-bet keldi. Dindi saıasılandyrý arqyly jas­tar sanasyn teris ar­naǵa burý úrdisiniń kýágeri boldyq. Búlik­shilerdiń búkil áreketi, sóz joq, dástúr­li dinimizge degen anyq qarsy áreket, adamshylyqqa da jat amal. Alla taǵala Quran Kárimde: «Izgi isterge, taqýa­lyqqa kómektesińder, kúná jasaýǵa, dush­pandyqqa járdemshi bolmańdar», deıdi. Biz halyqtardy birlikke, izgilikke, qaıyrymdylyqqa shaqyrýda dinı tulǵalardyń aıryqsha rólin es­kerip, ımamdardyń áleýetin, qabileti men tájirıbesin arttyrýǵa basa nazar aýdaryp kelemiz, dedi Erjan qajy Mal­ǵajyuly. Jıyn barysynda Bas múftı búginde qoǵam dinniń adamgershilik qun­dy­lyqtaryna muqtaj ekenin jetkiz­di. Al osyndaı rýhanı kúızelis sát­terinde din, zııaly qaýym ókilderiniń belsendi jumystaryna úmit artylady. Qa­myqqanǵa qamqor bolý, ol da din ókiliniń asyl paryzy. Qazaqstan halqynyń birligi men tatýlyǵy, dinı kelisimge negizdelgen jalpyǵa ortaq qundylyqtary bolashaq zaman úshin úlgi-ónege, ósıet bolyp qala bermek. Osynaý mamyrajaı sátte Álemdik jáne dástúrli dinder ókilderiniń ortaq kelisimi, ymyraǵa negizdelgen y­ntymaǵy tarıh betterinde altyn árip­termen jazylary haq, dedi ol bul oraıda. Atalǵan seksııa sońynda din ókilderi mundaı únqatysý alańdaryn turaqty túrde uıymdastyryp, pikir almasý tá­ji­rıbesin úzbeýdiń ózektiligin atap ótti. Jıynǵa qatysýshylardy tolǵandyrǵan saýaldarǵa jaýap berdi. Láıla EDILQYZY, «Egemen Qazaqstan».