Astana qalasynda 8-13 qyrkúıek aralyǵynda ótetin V Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynyń bastalýyna da sanaýly kún qaldy. Dúbirli dodaǵa daıyndyq barysyn «V Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryn daıyndaý jáne ótkizý jónindegi dıreksııanyń» uıymdastyrý isi jónindegi orynbasary Abylaı Qondybaevtan surap, mán-jaıdy bildik.
– Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynyń bas demeýshisi dep tanylǵan kompanııa jetekshisimen memorandým jasaldy. Osy mámileni tarqata aıtsańyz.
– Mundaı aýqymdy is-sharanyń qaı-qaısysy bolmasyn demeýshilerdiń kómeginsiz ótken emes. V Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryn ótkizý mártebesi bizdiń elge buıyrǵany zor tabys dep sanaımyn. Osyndaı dodanyń joǵary deńgeıde ótýine ózindik úlesin qosyp demeýshilik tanytý azamattyq is der edim. «Alageum Electric» kompanııalar tobymen ekijaqty memorandýmǵa qol qoıyldy. Dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Erkebulan Ilııasov eki birdeı ulttyq sport federasııasy – jamby atý men arqan tartysqa jetekshilik etip, damýyna ózindik úlesin qosyp júr.Budan keıin Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynyń bas seriktesi qarjy ınstıtýttarynyń ishinde ózindik orny bar «Halyq bankpen» kelisim jasalyp, qanattasa aýqymdy is-sharalardy iske asyryp kelemiz.
– Bas demeýshimen de mámile baılam jasaldy. Ol qarajat qaıda, nendeı maqsatqa jumsalady?
– Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndary 2014 jyldan beri tórt márte uıymdastyryldy. Úsh ret qyrǵyz baýyrlarymyz ótkizse, eki jyl buryn Túrkııa memleketinde túndigi túrildi. Bas demeýshiniń esebinen bólingen qarajat Astanaǵa keletin qonaqtardyń kelý-ketý jol shyǵynyna jumsalady. Bizdiń delegasııa buǵan deıin tórt ret Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryna qatysqanda jumsalatyn shyǵyndy uıymdastyrýshy memleket kóterdi. Sol dástúr júlgesin úzbeı biz de keletin sportshylardyń, dúnıejúzilik dodaǵa qatysatyn ózge de qonaqtardyń jol shyǵynyn jabamyz.
Kóshpeliler oıyndary kezinde qol kómegin tıgizetin eriktilerdi irikteý júrgizilip, o bastaǵy meje boıynsha 1 000 adamdy tizimdep alýymyz kerek edi. Biraq túsken ótinim sany tym kóp bolǵandyqtan taǵy 300 eriktini qatarǵa qostyq. Osy 300 jastyń kıetin biryńǵaı kıimi, tamaǵy, jatyn orny shyǵyny bas demeýshiniń qarjysy esebinen jumsalady. Sonymen qatar ulttyq quramanyń múshesi, kóshpeliler oıyndaryna qatysatyn sportshylardyń da kıimin tigýge bas demeýshimiz qolǵabys etedi.
– Dúbirli alamannyń bastalýyna eki aıdan az ýaqyt qaldy. Infraqurylymnyń qurylys jumystary qalaı júrgizilip jatyr?
– Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryn ótkizý barysynda ıgilikke jaraıtyn úsh sporttyq nysannyń ınfraqurylymyn jańǵyrtý maqsatynda kúrdeli jóndeý jumysy júrip jatyr. «Qazanat» atshabaryna kúrdeli jóndeý menshik ıesiniń qarajaty esebinen júrgiziledi. Halyqaralyq standartqa saı zamanaýı úlgidegi atshabar boı kóterip, dúbirli doda ótkennen keıin de halyqtyń ıgiligine jaraıdy. Tamyz aıy ortalanǵansha qurylys jumystary sporttyq nysandarda tolyq aıaqtalady dep josparlap otyrmyz.
– Demek kóshpeliler oıyndaryn ótkizý úshin arnaıy sporttyq keshen salynbaıdy ǵoı?
– Etno sport túrleri boıynsha ótetin kóshpeliler oıyndaryn ótkizý mártebesi buıyrǵanda elordada bar sporttyq keshenderdiń ınfraqurylymy jiti zertteldi.
20 sport túrinen ótetin saıystardy qamtıtyn sport keshenimiz jetkilikti. «Astana Arena» stadıony men «Alaý» muz saraıynda kúrdeli jóndeý júrgizilip jatyr. Tek etno aýyl ǵana jańadan boı kóteredi. Munda kóbine mádenı is-shara, konserttik baǵdarlama ótkiziledi. Ekonomıkalyq tıimdilikti eksheı otyryp boı kóteretin etno aýylǵa jumsalatyn qarjy da qomaqty bolmaıdy.
– Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryn ótkizý eldigimizdi áıgileı túsýmen qatar, ulttyq sportty ulyqtaýǵa, dáripteýge de serpin beredi dep aıta alamyz ba?
– Árıne, dúbirli dodany ótkizý «beker mal shashpaq» dep aıtýǵa áste bolmaıdy. Zertteýdiń nátıjesin baǵamdap aıtqanda, keıingi jyldary ulttyq sportqa qyzyǵýshylyq, ásirese tól ónerimizdi úırengisi keletin jastardyń shoǵyry qalyń. Demek ulttyq oıyndarymyz buqaralyq sıpat alyp, damýdyń jańa deńgeıine kóterildi dep aıtýǵa bolady. Jastardyń arasynda atqa miný úrdisi keń etek aldy. Buǵan qarap barlyǵy da at qulaǵynda oınaıdy deý jańsaq bolar, degenmen de ulttyq ustynymyzǵa qaraı oıysyp kele jatqany qýantady. Kókpar áýesqoılar arasynda jıi tartylady, sadaq atýǵa da qyzyǵatyndar artyp keledi. Kóshpeliler oıyndaryn tamashalaýǵa kelgen jastardyń arasynan da jamby atýǵa, teńge ilýge, kókparǵa, sadaq atýǵa, kúreske qyzyǵýshylyǵy oıanady dep senemiz. Ulttyq sport – tek oıyn ǵana emes, tól mádenıetimiz. О́rkenıettiń máıegimen sýsyndap tereńirek tanysatyny sózsiz. Sondyqtan Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryn ótkizý – mádenıetimizdi jańǵyrtý dep bilemiz. Dodany ótkerý arqyly ulttyq sportymyzdyń nasıhatyn álemge tanytamyz. Kóshpeliler oıyndarynda AQSh-tan kovboılar da kelip, kókpar dodasyna qatysýǵa yqylas tanytty. Olar buǵan deıin de kókpardy qalaı tartyp, oınaýdyń erejesin úırendi. Qazaq kúresinen de birneshe elde federasııa ashylyp, ónimdi jumys atqaryldy.
– Apat aıtyp kelmeıdi qashanda. Kóktemgi qyzyl sý birneshe oblystyń halqyn ábigerge saldy. Tasqynnyń zardabyn joıýdy jumyla kóterýge úndegen Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryn ótkizýge bólinetin qarjynyń qysqaratynyn aıtty.
– Durys aıtasyz, tabıǵı apattyń eshkim aldyn ala boljap, zardabyn bilmeıdi. Birneshe oblysty sý basyp, úılerdi, qora-jaıdy alyp ketti. О́kinishke qaraı, adam shyǵyny da boldy. Prezıdenttiń tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda arnaıy jumys toby qurylyp, Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryn ótkizýge jumsalatyn qarjynyń mólsheri aıtarlyqtaı qysqartyldy. Eń birinshi sport túrleri boıynsha baǵdarlama saralandy. Mysaly, kúres túrleri birneshe salmaq boıynsha ótedi dep josparlanǵan. Alty salmaq boıynsha ótedi degen kúres saıysy úsh salmaqqa azaıdy. Osylaısha, qatysýshylardyń sany 4 myńnan asady dep josparlaǵan dodaǵa keletin sportshylardyń qatary 2 ese azaıatyn boldy. Kóshpeliler oıyndary úsh baǵytta – sport, ǵylym jáne mádenıet órisi boıynsha ótetini belgili. Mádenıet salasy boıynsha osy is-shara aıasynda 30-ǵa tarta halyqaralyq shyǵarmashylyq ujymdy shaqyramyz degen jospar qurylǵan. Biraq qarjyny únemdeý kezinde tek 10 ujymdy ǵana shaqyramyz degen baılamǵa keldik. O basta sporttyq oıyndar baǵdarlamasyna engizilgen káristiń ssırym kúresi qysqartylǵandyqtan beldesý ótkizilmeıtin boldy.
Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynyń ıesi retinde Qyrǵyzstan memleketi kókbóri oıynyn qosýǵa qumbyl ekenin tanytty. Kókpardy bizdiń sportshylar komandalyq saıysta sheńberge tartady. Bul qazandyqqa salym salýmen salystyrǵanda áldeqaıda qaýipsiz. Biraq qyrǵyzdar qazandyqty meılinshe qaýipsiz, at ta, adam da soǵylsa, jaraqat almaıtyn jumsaq materıalmen qaptaıtynyn alǵa tartyp otyr. Degenmen de Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryn uıymdastyrýshy tarap qaı-qaı sport túrinen de qatysýshynyń bas amandyǵy, jaraqat almaýy mańyzdy. Dúbirli dodany brend retinde qalyptastyryp, madrıdtik hám bolondyq júıege tirkep, menshik quqyǵyn ıelenetin el retinde qyrǵyzdar kókbóri sportyn saýyn aıtyp qostyryp otyr.
– Etno sport túrlerinen saıys ótetini, mádenı is-sharalardyń kóshpeliler oıyndarynyń merekesin qyzdyratyny belgili. Al ǵylymı baǵyttaǵy jumys qalaı óris alady?
– Halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótkizilip, ulttyq sportty ǵylymı negizde damytýdyń, zaman talabyna saı jańǵyrtýdyń artyqshylyǵy talqylanady dep úmit etemiz. Kóshpelilerdiń tarıhy, tól óneri týraly jan-jaqty talqylaý ótedi. Ulttyq sport túrleri boıynsha sportshylardyń ázirligin kúsheıtý, tóreshilerdiń biliktiligin arttyrýdyń artyqshylyǵy ǵylymı negizde talqylanady. Ulttyq taǵam túrleriniń ereksheligi osy ǵylymı baǵytta órbıtin konferensııanyń ózekti taqyrybyna aınalady.
Áńgimelesken –Qýanysh NURDANBEKULY,«Egemen Qazaqstan»