Elimizdiń tarıhqa baı óńiriniń biri – áıgili Taraz Qarataýy. Bul aımaqtyń taý-qyrattarynyń (Naızaǵyzyl, Qyskópir, Aqtóbe, t.b.) ózi shejirege toly. Munyń syrtynda Bılikól, Aqkól, Tuzdykól sekildi ańyzǵa tıek bolǵan kólderi de bar. О́simdikteri, jemis-jıdekteri de erekshe. Deıturǵanmen, tarıhı eskertkishteriniń jóni bólek. Sondaı muranyń biregeıi – «Ejelgi Taraz eskertkishteri» qoryq-mýzeıiniń qaraýyna tıisti Talas aýdanyndaǵy Úsharal meshiti.
Áýlıeata-Taraz jerinde XVII ǵasyrdyń sońyna qaraı meshit-medrese salý jumysy jandanǵanyn baıqaımyz. XIX ǵasyrda bul isti Reseı ımperııasy óz ıdeologııasy aıasynda júrgizip, shirkeý men meshit qurylysyna qarjylaı kómek kórsetkeni ańǵarylady. Bul rette osy isti Túrkistan general-gýbernatorlyǵy, keıin Ýfadaǵy Musylman dinı nazaraty (múftııat) júıelep otyrdy. Iаǵnı dinı ǵıbadat oryndaryn turǵyzýǵa úkimet te, jergilikti isker azamattar da atsalysty.
Úsharaldaǵy Ábil ıshan meshiti, Bestam kentindegi Qaraqoja meshiti, Áýlıe atadaǵy Júnisbaı meshiti, Ábdiqadyr meshiti, Námetbaı meshiti – jergilikti halyqtyń suranysynan ómirge kelgen ımandylyq oryndary. Sondyqtan bul dinı ǵımarattar – qazaq halqynyń mádenı-rýhanı baılyǵy retinde tarıhqa endi.
Biz osy joly Úsharal meshiti ǵımaratynyń qurylys máselesin qarastyrmaqpyz. Ol Qarataý men Alataý ortasyndaǵy Talas jáne Asa ózenderi aıaǵynda, búgingi terrıtorııalyq ólshemmen Jambyl oblysy Talas aýdany Úsharal aýyldyq okrýgi jerinde ornalasqan.
Aýyl turǵyndary «bul meshitti jergilikti azamattardyń qarjysyna Tashkent jaqtan kelgen Islam esimdi sheber salǵan» deıdi. Birden aıtaıyq, bul ǵımarat jalǵyz adamnyń qolynan keletin qurylys emes. Muny arnaıy sheberler toby jergilikti halyqty jumyldyryp salǵany talas týdyrmaıdy.
Qolda bar derekke qaraǵanda, meshit qurylysy 1900 jyly aıaqtalyp, paıdalanýǵa berilgen. Keıbir derekterde 1906 jyly ashylǵany jazylady. Sonda bul ǵımarattyń turǵanyna – 124 (118) jyl. Qurylystyń josparyn úılestirý, qurylysshylardy tartý men materıaldar daıyndaý isimen Islam sheber aınalyssa, Úsharal, Toǵyzkent aımaǵynyń ımamy Ábil ıshan degen jalpy uıymdastyrý isimen shuǵyldanǵan. Bul týraly marqum shyǵystanýshy-ǵalym, dinbasy-qaıratker Ábsattar qajy Derbisáli «Qazaqstan meshitteri men medreseleri» atty kitabynda málimet bergen («Arýna» baspasy, 2009 jyl, 158-bet).
Derekterge qaraǵanda, meshit qurylysy úshin qysh (kúıdirilgen kirpish) pen basqa da qajetti materıaldar jergilikti topyraqtan daıarlanǵan (1-sýret). Úsharal meshiti qabyrǵasynyń kólemi 200h130 jáne 240h130 eki túrli kúıdirilgen (aqsaqaldar «qyshty kúıdirýge sheńgel paıdalanyldy» desedi) kirpishten órilgen. Úsharal topyraǵy sortań bolǵandyqtan, ylǵal men búlinýge tótep beretin kirpish jasaý úshin arnaıy ýaq mal men túıe súti paıdalanylǵan. Muny Á.Derbisáli de jazady. Mine, osyndaı qospasy bar kirpishti sheńgelmen kúıdirgende quramyndaǵy organıkalyq zattar men sút maıy ylǵalǵa tózimdiligin arttyrady. Sonymen qatar kirpishtiń beriktigin arttyrý úshin laıǵa jylqynyń jaly men quıryq qyly, eshkiniń qylshyq júni qosylǵan.
Ǵımarattyń jospary tórtburyshty, sondaı-aq olarǵa úsh jaǵynan japsarlas ashyq galereıa tórtburyshty baǵanalardaǵy jelkenderdiń kómegimen shyǵarylǵan, toǵyz kishi kúmbezben jabylǵan. Meshittiń tóbesi jalpy sany 16 (on alty) kúmbezben kómkerilgen. Ǵımarat kóldeneń segiz koordınsııalyq jáne boılyq tórt koordınsııalyq ósten turady. Bul ósterde jıyrma segiz baǵan ornalasqan. Mundaı ǵımaratty baǵanalyq sáýlettik sheshim sol zamannyń ozyq arhıtektýrasy edi. Baǵanaly pishimdi ǵımarat sol meshit qurylysynyń uzaqtyǵy men beriktigine áser etken. Bul baǵandardyń qımalary, ıaǵnı eni men uzyndyǵyna baılanysty 1,2h1,6 m., 1,3h1,6 m. jáne 1,3h1,88 m. úsh túrli. Al ǵımarat baǵanalarynyń bıiktigi orta eseppen 2,4 metrge teń. Ǵımarattyń ońtústik-batys qabyrǵasy tutastaı kirpishpen qalanǵan. Onyń bıiktigi 4 500 metr. Baǵanalar arasyn qosyp, úsh dálizden turatyn meshit bólmeleri salynǵan, onyń kólemi – 147,36 sharshy metr.
Meshittiń soltústik-shyǵys jaǵynda meshitke kiretin úsh esik ornalasqan. Bul esikterdyń eni – 1,6 m, bıiktigi – 2,1 m-ge teń. Ortańǵy esikke qarama-qarsy meshittiń ońtústik-batys jaǵyndaǵy qabyrǵasynda mıhrab qýysy bar. Onyń uzyndyǵy – 1,5 m, al eni 0,62 m-ge teń. Meshittiń soltústik-batys pen ońtústik-batys búıir qabyrǵalarynda edenge deıingi eki-ekiden tórt esik tárizdi tereze bar. Osy tereze oıyǵynyń ólshemi: eni – 1,5 m, uzyndyǵy – 2,0 m.
Ǵımarattyń 28 (jıyrma segiz) baǵanasy meshitti on alty sharshyǵa bóledi. Bul on alty sharshynyń úlkeni kóldeneń 3 pen 6 koordınasııalyq óspen jáne boılyq B men S koordınasııalyq ós arasynda bolady. Sharshy meshittiń ishki bólmesin ortalyq dálizdi, ıaǵnı úlken kúmbezdiń negizin beredi. Kúmbez negiziniń syrtqy dıametri shamamen – 10,8 m, al úlken kúmbezdiń ishki dıametri shamamen 9,3 m-ge teń. Kúmbezdiń bıiktigi shamamen 9,5 m Meshittegi kishkentaı kúmbezderdiń syrtqy dıametri shamamen 3-2,9 m, ishki dıametri – 2,4 m. Al kúmbezdiń bıiktigi shamamen 2 m boldy. Bul kúmbezder jıyntyǵy ǵımarattyń jabynyn óte saýatty jasaýǵa sebep bolǵan.
Biz joǵarydaǵy kórsetkishterdi negizge ala otyryp, qazirgi zamanaýı qurylys syzbalary erejesin paıdalanyp, eski meshittiń josparyn ázirledik (2-sýret). Jospardy syzýdaǵy maqsat – birsypyra derekte osy ǵımarattyń «enin 10,2 m, al uzyndyǵyn 12,5 m» dep qate kórsetken. О́kinishke qaraı, bul ólshem shyndyqqa sáıkes emes. Ǵımarattyń bas qasbeti jeti arkadan tursa, al búıir qasbetteri úsh arkadan turady (1-sýret). Bul – ǵımarattyń uzyndyǵy eki eseden astam degen sóz.
Taǵy bir jańsaqtyq, kóptegen derekte (ınternet jelisinde kezip júr) Úsharaldaǵy meshitti Abdýlla ıshan Saıdı (1836–1914) esimimen ataıdy. Ashyq derek kózinen bul kisiniń Bashqurtstanda Saıtbattal qazirettiń otbasynda dúnıege kelgenin, 9 jasynda ata-anasynan aıyrylyp, naǵashy atasynyń tárbıesinde óskenin, medresede tálim alǵanyn bilemiz. Abdýlla ıshan Saıdı 1853 jyly general V.Perovskııdiń basqarýymen patshalyq Reseıdiń Syrdarııa joryǵyna qatysady. Áskerı qyzmetten soń bilimin Buharada, Horezmde, Ystanbulda jetildiredi. Buharada medrese ashyp, jibek óńdeýmen aınalysady. Shyǵys elderiniń turmys tirshiligi men mádenıetin, din ilimin jetik meńgeredi. Arab, parsy tilderinde óleń jazyp, ustaz jáne sózge sheshen dilmar retinde kópshilikke tanylady. Keıin Bashqurt jerindegi týǵan aýlynda meshit turǵyzyp, 1913 jyly naýqastan qaıtady. Bizdińshe, málimet azdyǵynan jurtshylyq osy Abdýllany Úsharal men Toǵyzkent ımamy bolǵan Ábil ıshanmen shatastyrǵan. Sondyqtan Túrkistan óńiriniń tarıhy saqtalǵan Tashkent arhıvin muqııat qaraýymyz qajet. О́ıtkeni ol kezde meshit salýǵa ruqsat alý men onyń sáýlettik syzbasy mindetti túrde bekitilip tirkelgen.
Biz bul shatastyrýdyń negizin meshit ólsheminen baıqap otyrmyz. Qazaq meshitine Bashqurt meshitiniń aýdany «kóshirile» salǵan. Shyn máninde, Úsharal meshitiniń aýdany marqum Á.Derbisáli kitabynda jazylǵandaı, eni – 15 m, uzyndyǵy – 31 m. Biz osy tarıhı orynǵa nıettenip baryp, ony arnaıy ólshep te kórdik.
Budan bólek, «meshit ǵımaraty buzylyp, qaıta jóndelgen» degen derek te bar. Meshittiń tek qana artqy qabyrǵasyndaǵy 10-12 sharshy metr aýmaq kirpishin bir ımansyzdar buzyp, alyp ketken. Keıin meshitti qaıta jóndeý kezinde alynǵan kirpish orny taspen qalanǵan.
Taǵy aıtatyn jaıt, Astana qalasyndaǵy «Atameken – Qazaqstan» kartasy etnomemorıaldyq kesheninde elimizdiń ataqty eski eskertkishteriniń maketteri tur. Sonyń arasynda Úsharal meshiti nobaıy da bar. О́kinishke qaraı, onyń úlken kúmbezi durys jasalmaǵan. Makettegi kúmbez Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi kúmbeziniń sátsiz «kóshirmesi» sekildi.
Úsharal meshiti – birneshe salanyń zertteýshileri (dintaný, tarıh, etnografııa, arhıtektýra, qurylys, dızaın, t.b.) úshin tyń taqyryp. Aıtalyq, turǵyzylǵanyna 100 jyl ótse de, bul ǵımarattyń qabyrǵalarynan jarylǵan syzat tappaısyz. Bul – meshit irgetasy óte saýatty jasalǵanyn ańǵartady. Ekinshi, úlken kúmbez ǵasyrlyq túrli atmosferalyq kúshterge tótep berýi – arnaıy zertteýdi qajet etedi.
Osy sapa Úsharal meshiti – sáýlet óneriniń bıik úlgisi ári musylmandyq shyǵystaǵy mańyzdy rýhanı eskertkish ekenin ańǵartady. Olaı bolsa, dál bul murany Talas aýdany, jalpy Jambyl oblysy álemdik týrısterge, ǵalymdarǵa maqtanyshpen kórsete alady. Sondyqtan da aqyldy aǵa býyn sonaý keńes kezeńinde, dálirek aıtsaq, 1982 jyly ony respýblıkalyq mańyzy bar tarıh jáne mádenıet eskertkishteri tizimine engizýge muryndyq boldy.
Ǵasyrdan astam tarıhy bar meshittiń ýaqyt synyna, ásirese ateızm zamanynyń túrli búldirgish áreketine tótep berýi – osy óńir jurtshylyǵynyń ata dástúrge adaldyǵyn, ımandylyqty qaster tutqanyn kórsetedi.
Ras, bala kezimizde bul meshittiń qorshaýsyz, esik-terezesiz, asa kútimsiz kúıin kórgen edik. Úlkender jaǵy dinı ǵımarat keńes ókimetiniń alǵashqy jyldarynda qoıma, keıin tipti malqora bolǵanyn ókinishpen aıtyp otyratyn. Mundaı aýyr jaǵdaı keńestik bılik qolastyndaǵy barlyq respýblıkada ótken. Sondyqtan onyń kúnási – dinsiz ókimet pen kúrdeli qoǵamnyń moınynda. Biz endi bardy uqsata bilýimiz kerek.
Osyny oılaǵan Jambyl oblysy Talas aýdany ákimdigi Úsharal, Bestam meshitterin mádenıet eskertkishi retinde kútý men zertteýdiń jergilikti jobasyn júzege asyrýǵa jumylyp otyr. Árıne, bul keshendi jumysqa eleýli memlekettik qoldaý qajet dep sanaımyz. Máselen, osy jaqsy bastamany Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi, Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi, oblys ákimdigi jarııalaıtyn ǵylymı, mádenı joba aıasynda da oryndaýǵa bolar edi. Sonda Talastaǵy aıryqsha meshitterdiń tarıhy túgendelip, sáýlet-qurylys syzbasy jasalyp, urpaqqa baıandy mura bolyp qalar edi.
Áýez Báıdibekov,L.N.Gýmılev atyndaǵyEUÝ professory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory