Izgi arbakesh

Árıne, bulardyń bári – túp qazyǵy anyq tarıhı eskert­kishter. Keıingilerinen she? Ekeýi esimizde tur. Birinshisi – Lev Gýmılevtiń qarapaıym bıýsti. Ekinshisi – taǵy da múmin arbakesh eskertkishi. Nege Gýmılev jáne ol nege as­qaq emes? Joq, ol tarıhı alǵy­shar­tymen asqaq! 2005 jyly Qazannyń myńjyldyǵy ótetin bolyp, daıarlyq bastalady. Kim, qalaı ıdeıa kótergenin bilmedik, osy qalaǵa I Petr patshanyń eskertkishi turǵyzylatyn bolyp sheshiledi. Sonda tatar zııalylary dúr etip qarsy tu­­rady. Ýáji – «Biz pe­she­ne­mizge jazylǵan tarıhtan qash­­paımyz. Biraq I Petrdiń Qazandy otarlaý saıasaty bizge árdaıym qyrǵyndy elestetip tura­dy...». Demokratııa aryndap turǵan shaq. Patsha ornyna «mámile tulǵa» izdelip, tańdaý túrkitanýshy ǵalym Lev Gýmılevke túsedi. Sóıtip, Qa­zanda halyq qalaýy jeńedi.

Edil men Qazan (Kazanka) ózeni túıisken jerdiń dóńinde osy jurttyń Kremli tur (etı­mologııa bul sózdiń túp-tór­kini «qyrman» deıdi). Sonyń qabyrǵasyn jaǵalaı tartylǵan jolda bir eskertkishti kórip, qaıran qalatynbyz. Arba jegilgen at. Onyń tizginin bir aqsaqal jaıaý-jalpy ustap tur. О́zi arba ústinde asyr salǵan balalarmen kúlimsirep tildesip turǵandaı. Ras, bir bala arba sońynda ilesip júrgirgen sekildi. Kólik ústindegi eki qyz­dyń biri qýyrshaqty ma, joq sábıdi me baýyryna qysyp alǵan. Bópeden (qýyrshaq) basqa ul-qyz sany – altaý. Tatarda biz sekildi alty da, jeti de qasıetti san. Eskertkish 2008 jyly ornatylypty.

Tatar áriptesińizden «Bul kim?» dep surasańyz, áı, áńgime tıegin aǵytady-aý. Bul ómirde bolǵan adamnyń prototıpi eken. Asgat Galımzıanov, bizshe Ashat Ǵalymjanov bolady. 1936 jyly qarapaıym eńbek adamynyń shańyraǵynda dú­nıege kelipti. Ákesi oǵan ár­daıym: «Balam, eshkimniń ala jibin attama! Erinbeı eńbek et. Tapqan ta­bysyńdy jurtpen bólis. Bar jaqsylyq pánıde de, baqıda da aldyńnan shyǵady», deıdi eken. Asekeń joǵary oqý ornyn oqı almaıdy. Áskerden kelgen soń, biraz ýaqyt mılısııa sapynda jumys isteıdi. Bir­aq bul kásipti qolaı kórmeı, bazardyń arbakeshi bolyp ornalasady. Mindeti – jemis-jıdek qaldyqtaryn birer qyr asyryp dalaǵa tastaý eken. Bir kúni oı keledi: «Nege muny malǵa bersem, saýap is qoı» degen. Sirá, ol kez­de qala ishinde mal baǵýǵa tyıy­m salsa kerek. Sodan úıiniń mańynan úlken ári keń jertóle qazyp, jasyryn qara mal asyraıdy. Jem-shóbi – bazardyń sý tegin qalǵan-qutqany. Bul be­rekeli kásip bolady. Qora­syn aınadaı taza ustaıdy. Kere­met baııdy. «Aqshasyn qaı­da jiberegen?» deısiz ǵoı. Ta­tarstan, Bashqurtstan, Shýbash­stan respýblıkalarynyń bala­lar úıine aýdaryp otyrǵan. Beı­bitshilik, Chernobyl, t.b. qor­laryna salǵan qarjysy ta­ǵy bar. 90-jyldary tótennen eko­nomıkalyq daǵdarys kelgende, Qazannyń №1 balalar úıine «Nıva» kóligi men avtobýs satyp alyp beredi. Jemis-jıdek piskende jas órimder qýansyn dep ýyljyǵan ónimdi arbalap ákelip, tartý etetin uqsaıdy. Jal­py, onyń jan-jaqtaǵy balalar úıine syılaǵan kólikteriniń sany 80-nen asady eken.

Aıtqandaıyn, keńes tusynda OBHSS qylmystyq is ashqanda, qaladaǵy balalar úıi basshylary zań oryndaryna baryp: «Úki­met bermegendi Ashat ábı berse, ol nege jazyqty bolady?» dep arshalap alady...

Al myna adamshylyq erligin teńeýge sóz tappaısyz. 2000 jyldary Raılıa Hadıeva nys­pyly áıel otbasyndaǵy 7 janmen Qazaqstannan tarıhı otany – Ta­tarstanǵa qonys aýdarady. Sóı­tip, bir barakta turyp jatady. Ájeleri naýqas eken. Osyny estigen Ashat ábı ózi turǵan pá­terin sol miskinderge basybaıly syılap, ystyq sýy joq jer úıine qaıta barady. Bul oqıǵa jýr­nalıster arqyly búkil Ta­tarstanǵa máshhúr bolady. Tebirenbegen jan qalmaıdy.

Úndemeı júrip úlken eldik isterdi tyndyrǵan tatar eli basshysy Mintemir Shaımıev tany­mal skýlptor Ásııa Mın­nýlınovany shaqyryp alyp, «osy eńbek adamyna jaqsy es­kert­kish ornatý kerek» dep tap­syrma beredi. Qarjysyn, qa­lam­aqysyn óziniń jeke otbasy esebinen tóleıdi. 2008 jyly álgi qarapaıym eńbekqor eskertkishi Qazan Keremli mańaıynan jarq ete qalǵanda, qýanbaǵan jan qal­maıdy. Asgat Galımzıanovtyń aty men abyroıy odan saıyn dúrildeıdi. Derekti fılm de shy­ǵady, talaı suhbat ta alynady. Mine, sondaı halqyna tanymal adam 2016 jyly 80 jasynda baqıǵa ozady. Qaraly jıynda Mintemir Sháripuly tatar ultyna kóńil aıtýyn «Bizdiń halyq Asgat ábıdeı tulǵany «Izgi jan» dep ataıdy. Izgi adamdar taýsylmasyn!» dep qorytypty.

Biz Asekeńniń kózi tirisindegi kóp suhbatyn sholyp shyqtyq. Bir jaýabyna rıza boldyq. Jýrnalıst: «Asgat ábı, siz jo­ǵary bilim alǵan joqsyz. Ins­­tıtýt bitirseńiz, kim bolar edińiz?» dep surapty. Asekeń til­shige ózine tán bııazy jymıys­pen: «Bir shaǵyn mekemeni bas­qarsam da, ádil basshy bolar edim», dep jaýap beripti.

Aıtýǵan DOSBI