Adam balasynyń ómirine eleýli ózgeris ákelgen tabıǵı baılyqtyń biri – munaı. Dúnıejúzine belgili oqymystylardyń munaı týraly jazbaǵandary kemde-kem bolar. Orystyń ataqty ǵalymy M.Lomonosov 1763 jyly jaryq kórgen «Jer qabaty týraly» traktatynda «tas kómir jer astyndaǵy ystyqtyń áserinen qońyr maıly zatqa aınalady» degen oı túıindeıdi. Iаǵnı munaıdyń organıkalyq zattardyń aralasýy arqyly paıda bolatynyn aıtqan.
Dańqty ǵalym Dmıtrıı Mendeleev munaı ónerkásibiniń keleshegin batyl boljaǵan. Ol «munaıǵa ǵylymnyń jaryǵyn túsirmese, onyń sol tar qapasta qala beretinin, onyń adamzatqa bergen eń tańǵajaıyp syıy ekenin, ony sol shıkileı kúıinde otqa jaǵýdyń úlken kúnániń biri ekendigin» alǵa tartady. Adamzat óziniń qajetine atalarymyz «qara maı» dep aıdar taqqan munaıdy áli qanshama ǵasyr jaratatyny belgisiz. Belgilisi – búginderi adam balasy munaısyz kúnin kórýi tipten qıyn desek, esh qatelespeımiz. Dúnıejúzindegi memleketter búginderi munaıǵa tolyq táýeldi. Munaıdyń bizdiń kúndelikti ómirimizge dendep enip ketkendigi sonsha, kún saıyn onyń baǵasynyń qansha dollarǵa qymbattap nemese arzandaǵandyǵyn bilý maqsatynda arnaıy saıttarǵa úńilemiz. Onyń baǵasy tutas elderdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyna tikeleı áser ete bastady. Munaı birneshe ǵasyrdan beri álemdik geosaıasatta yqpal etetin mańyzdy tetiktiń biregeıine aınaldy. Bul dáleldeýdi qajet etpeıtin aksıoma.
Elimiz álemdegi munaı qorynyń mólsheri boıynsha aldyńǵy qatarly memleketterdiń biri. Basymyzǵa san márte syn saǵaty soqqanda munaıdyń arqasynda eńsemizdiń tiktelgeni jasyryn emes. О́tken jyldarǵa sheginsek, respýblıkada 1950-1960 jyldardaǵy munaı óniminiń kólemi syn kótermeıtin edi. Búkilodaqtyq ónimde bizdiń úlesimiz bar bolǵany 2-3% mólsherinde ǵana bolypty. Olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin Ortalyq partııa komıteti munaı óniminiń kólemin ulǵaıtý maqsatynda tıisti sheshimder qabyldady. Sonyń nátıjesinde Mańǵystaý túbeginde geologııalyq-barlaý jumystaryn keńeıtý sharalary bekitildi. Kóptegen jumystar iske asyryldy. Ýaqytpen sanaspaı eńbek etip, quba daladan munaı izdep sharq urǵan munaıshylarynyń eńbegi aqtaldy. 1961 jyly О́zen, Jetibaı alańdarynda mol qor tabyldy. Nátıjesinde, respýblıkamyz munaı óndirýden KSRO boıynsha ekinshi orynǵa kóterildi.
«Men sapar ústinde ǵajaıyp bir oqıǵaǵa kez bolyp, óz kózimmen kórdim. Kaspıı teńiziniń shyǵysyndaǵy Qaıdaq shyǵanaǵynda qaıyqtyń eskegin esip, ár siltegen saıyn sý betinde kógildir dóńgelek maıly kóbik paıda bolǵanyn baıqadym. Muqııat zerttep qarasam, ol aqshyl tústi munaı bolyp shyqty». Osynaý jazbanyń avtory ólke zertteýshisi G.S.Karelın. 1830 jyldary ólkeni zertteýge kelgen saparynda ol kórgen-bilgenin, kóńilge túıgenin osylaısha kúndeligine jazǵan eken. Mine, osyndaı málimetter Bozashynyń qoınynda munaıdyń mol qory bar ekendigin dáleldeıdi.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin Mańǵystaýǵa munaı izdeýshiler aǵyla bastady. 1947-1948 jyldary VNIGRI geologtary A.Savelev pen N.Kýznesova-Saveleva birinshi aýmaqtyq geologııalyq karta túzý jumystaryn Soltústik Aqtaý óńirinde júrgizgen. Olar Bozashy túbegine qaraı birneshe geologııalyq zertteý saparlaryn atqaryp, túbektiń teristiginde Bozashy dóńi bolýy kerek degen batyl joramal jasaıdy.
1950 jyldan bastap VNIGRI ǵalymdary Bozashy túbegin geologııalyq jáne geofızıkalyq zertteý jumystarynyń nysanyna aınaldyrdy. Zertteý jumystarynda Bozashynyń sor basqan soltústik batys aımaǵy qamtylmady. Ondaǵy negizgi geologııalyq qurylym zerttelmedi. Osyndaı kedergilerge qaramastan túbekte júrgizilgen alǵashqy geologııalyq zertteý jumystaryna taldaı kele B.Dıakov «Túpqaraǵan túbegi, Ońtústik Bozashy oıpatynyń ortalyq alańy jáne Soltústik Bozashy dóńiniń ońtústikpen shekteser jaǵa etegi munaıǵa baı aımaqtarǵa jatady» degen tujyrym jasapty. Osyndaı oıǵa taban tiregen B.Dıakov Qoshaq, Qyzan, Qyryn alańdaryna tereń burǵylaý jumystaryn júrgizýge usynys beredi. Sol jyldary jańadan shańyraq kótergen «Mańǵystaýmunaıgazbarlaý» tresi bedeldi ǵalymnyń usynysyna súıenip, 1958-1959 jyldary Qyzan alańqaıynan tórt tereń uńǵy qazǵan. О́kinishke oraı, ol uńǵylardan munaı kezdespeıdi.
Biraq geologtar Bozashy alańqaıynan munaı izdeý jumystaryn jalǵastyra berdi. 1960 jyly VNIGRI geologtary Soltústik Bozashy dóńiniń batys bóligindegi №7 Dolgınes degen jerde geologııalyq izdestirý uńǵysyn 1200 metr tereńdikke baǵyshtap burǵylaı bastaıdy. Uńǵyny burǵylaý kezinde 315-385 metr tereńdik aralyǵynan munaı sińgen kern kóteredi. Zertteý nátıjesinde kernniń tómengi bor (neokom) qabatyna jatatyny anyqtalady. Odan ári tereńdeýge arnalǵan burǵylaý jumysy júrip jatqan kezde kenetten gaz aralas sý burqaǵy atyp, uńǵy qabyrǵasynyń qulaý qaýpi tónedi. Ony toqtatý úshin sement eritindisi quıylady. Osylaısha, uńǵy jobalanǵan tereńdikke jetpeı toqtatylady. Nátıjesinde, alǵa qoıylǵan geologııalyq tapsyrma oryndalmaı qaldy. Burǵylaý kezinde alynǵan jańa materıaldarǵa júıeli baǵa berilip, zerttelmedi. Osyndaı sátsiz jumystardan soń túbekti zerttep, nátıjege jetem degen úmittiń kúli kókke ushqan bolatyn. Munaıshylar ortasynda ǵana emes, irgeli ǵylymı-zertteý ınstıtýty mamandarynyń ózi birneshe bettik esep jazyp, Soltústik Bozashy dóńiniń bolashaǵy bulyńǵyr degen pikirlerin bildirdi. Alysqa ketpeı-aq, sol jyldary abyroıy aspandap turǵan KAZNIGRI mekemesiniń bir top ǵalymdarynyń 1971 jyly shyqqan «Geologııa, gıdrogeologııa ı razrabotka neftıanyh mestorojdenıı Zapadnogo Kazahstana» atty ǵylymı eńbekterinde tómendegideı pikir bar edi. «K chıslý besperspektıvnyh ı maloperspektıvnyh zemel otnosıatsıa raıony gornogo Mangyshlaka ı prımykaıýsheı k nım s vostoka Karabýrskoı zony podnıatıı, a takje Severo-Býzachınskaıa zona». Budan uqqanymyz, «Soltústik Bozashy aımaǵynyń keleshegi joq, ol jerden munaıdyń ıisi tipten shyqpaıdy», degen batyl boljamdary edi. Pikir bildirýshiler arasynda laýazymdy tulǵalar da bolǵan. Olardyń asyǵys aıtqan boljamdary «Soltústik Bozashyda munaı joq» degen pikirdi odan saıyn aqıqatqa aınaldyra tústi. Ashylýǵa tıisti munaı kenishi birneshe jylǵa shegerildi.
О́z mamandyǵyn qadir tutatyn, qoǵamdaǵy bolyp jatqan oqıǵalarǵa ózindik kózqarasy bar batyl jandar qashanda bolǵan. Olardyń basty qasıeti – týǵan jerin aıryqsha qaster tutady. Sondaı azamattyń biri – geolog Ádil Nurmanov. Ol Mańǵystaý aýdany, Shaıyr aýylynda týyp ósken, 1957 jyly Qazaq memlekettik ýnıversıtetin «geologııa» mamandyǵy boıynsha bitirgen. О́ńirdegi alǵashqy jasaqtalǵan «Mańǵystaýmunaıgazbarlaý» tresinde eńbek jolyn bastaǵan. Á.Nurmanov 1972 jyly kúzde «Mańǵystaýmunaıgazbarlaý» keshendi ekspedısııasymen aradaǵy kelisimshart boıynsha jańa geologııalyq málimetterdi jınap, Búkilodaqtyq ǵylymı-zertteý jáne geologııa-barlaý ınstıtýty jáne Baýtın qalasyndaǵy partııanyń basshysy V.V.Grıbkovtyń basshylyǵymen birlesken túrde 1960 jyly VNIGRI mekemesi qazdyrǵan Dolgınes-7 uńǵysy ornalasqan aımaqty zertteıdi. Zertteý kezinde olar sor ústinde bıiktigi 1,5 metr bolatyn birneshe tóbeshikti baıqaıdy. Ara qashyqtyǵy 250 metr bolatyn 2-3 tóbeshikten turatyn álgi tóbelerden gaz aralas sýdyń shyǵyp, sorǵa jaıylyp sińip jatqandyǵy belgili bolady. Mundaı qubylysty geologııa tilinde mıkrovýlkanızm dep ataıdy. Munaı geologııasymen dendep aınalysqan I.Gýbkın, E.Fedorov, A.Iаkýbov syndy belgili ǵalymdar álgindeı tóbeshikter tek qana astyńǵy qabattarynda gaz ben munaı qorlary saqtalǵan alańdarda kezdesedi degen tujyrym bildirgen. Á.Nurmanov Soltústik Bozashyǵa osy saparynan keıin bul aımaqta munaıdyń mol qory bar degen batyl pikirin Máskeýde shyǵatyn «Geologııa neftı ı gaza» atty ǵylymı jýrnalǵa «Grıazevye sopkı – novyı poıskovyı prıznak na neft ı gaz v Zapadnom Kazahstana» degen maqalada ashyq jarııalady. Avtor maqalasynda Soltústik Bozashy dóńiniń ortalyq tóbe tusynan tabylǵan, turaqty jumys jasap turǵan «grıfondar», burynǵy jınaqtalǵan málimettermen qosylyp, aımaqtyń jer qoınaýynda munaı men gaz bar ekendigin aıqyn dáleldeı tústi. Sonymen qatar ol Soltústik Bozashyny burǵylaýda jergilikti jerdiń tektonıkalyq, morfologııalyq erekshelikterin eskerip, aımaqta barlaý-burǵylaý jumystaryn jalǵastyrý kerek degen usynysyn batyl bildirdi. «Mańǵystaýmunaıgazbarlaý» tresiniń bastyǵy H.О́zbekqalıev pen bas geolog V.Tokarevke qyzmettik jınalys barysynda osy máseleni qozǵap, sheshimin kesheýildetýge bolmaıtyndyǵyn birneshe ret aıtypty. О́ziniń pikirin batyl qorǵaı biletin geologtyń tabandylyǵyna razy bolǵan H.О́zbekqalıev Soltústik Bozashy aımaǵyn burǵylaý máselesine qajetti qarajat kólemin aldaǵy 1973 jyldyń bıýdjetine engizý úshin tıisti qujattardy Ortalyqqa jóneltý týraly tapsyrma beredi. Biraq Ortalyqqa jiberilgen joba bekimek túgili, odan múldem habar bolmaıdy. Ákimshilik-ámirshildik júıege negizdelgen qoǵamda qatardaǵy mamannyń aıtqan batyl boljamynan góri laýazymdy tulǵanyń aýzynan shyqqan pikirine qulaq asqandy jón kóretin.
Degenmen de, Soltústik Bozashy aımaǵyna burǵy salýǵa kedergi bolǵan taǵy bir jaıtty ataı ketken jón. Bul aımaq ol jyldary KSRO Qorǵanys Mınıstrligine qarasty synaq alańy bolatyn. SOKP Ortalyq Komıtetiniń, Mınıstrler keńesiniń «Əskerı synaq júrgiziletin aımaqtan geologııalyq izdestirý-barlaý jumysyn júrgizýge bolmaıdy» degen qupııa qaýlysynyń talaby shynyn aıtý kerek, Soltústik Bozashy aımaǵyn burǵylaýǵa kedergi bolǵan. «Mańǵystaýmunaıgazbarlaý» tresiniń bastyǵy H.О́zbekqalıev pen bas geolog V.Tokarev sol jyldardaǵy oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy T.Áshimbaev arqyly Kapýstın Iаr synaq polıgonynyń basshysy general-leıtenant I.Gaıdenkomen kezdesedi. Polıgon basshysy general-leıtenant I.Gaıdenko ótinishpen kelip otyrǵan trest basshylarynyń túpki oıyn túsinip, barlyq jaýapkershilikti óz moınyna ala otyryp, Qarajanbastan birer barlaý uńǵysyn qazýǵa ruqsat etedi. Biraq qoıar sharty bar. Barlaýshylar əskerı jattyǵý júrmeıtin aralyqta ǵana jumys isteıdi. Áskerı bólim basshysynyń túsinistikpen qaraýynyń arqasynda Soltústik Bozashydan burǵylaý jumystaryn kesheýildetpeı bastaý kerek degen sheshim qabyldanady. Jerge toń túsip, sortań jerde transport qozǵalysyna qolaıly bolýyn kútedi. Sol jylǵy qys óte jyly bolyp, Bozashy jaǵalaýy tipti qatpaǵan kórinedi. Onyń aldynda teńiz tasyp, biraz jerdi sý basyp, jerdi odan saıyn ezip jiberipti. Bul 1974 jyldyń basy edi.
Bas geolog Á.Nurmanov topograf Solodov ekeýi bolashaq uńǵylar ornyn batpaqtap júrip zorǵa belgileıdi. Joba boıynsha osy alańnan 12 taıyz barlaý uńǵysy qazylady delingen. Olar bir qatarǵa tórt uńǵydan tizilýi tıis. Solardyń qaq ortasynan bastap qazbaq boldy. Uńǵynyń shartty ataýy – K-12. Bas geologtyń tikeleı tapsyrmasymen geologııalyq izdestirý kontorynyń burǵylaý sheberi Sanaq Taıanov 1974 jyldyń qańtar aıynda «MAZ» avtokóligine ornatylǵan «BA-15N» qondyrǵysymen joǵaryda atalǵan K-12 uńǵysyn qazýǵa kirisedi. K-12 uńǵysy kezinde VNIGRI-diń usynysymen qazylǵan «Dolgınes-7» uńǵysynan 2,5 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Qarajanbas alańy edi. Arada birneshe kún ótkende, ıaǵnı 24 qańtar kúni burǵynyń tereńdigi 200 metrge jetedi. 26 qańtar kúni tún ortasyna taman uńǵynyń tereńdigi 302 metrge jetkende oılamaǵan jerden kúshti munaı burqaǵy atqylaıdy. 146 mılımetrlik qubyrdyń kómegimen 150 atmosferalyq qysymmen týlaǵan munaı fontanyn S.Taıanov brıgadasy op-ońaı baǵyndyrǵanymen, ony tehnıkalyq qaýipsizdik talaptaryna tolyqtaı etip baǵyndyrýǵa bir aıdaı ýaqyt jumsapty. Ashyq munaı fontanynyń ónimi táýligine 150 tekshemetrdi quraıdy. Mine, osylaısha 1974 jyldyń 26 qańtary tarıhqa Bozashy munaıynyń ashylǵan kúni bolyp jazylady.
Bozashy túbeginde alǵashqy bolyp, munaı-darııasyn jer betine shyǵarǵan ataqty burǵylaý sheberi S.Taıanovtyń brıgadasynda eńbek etip, ólkeniń munaı tarıhynan oıyp oryn alǵan azamattardyń aty-jónderin ataı ketelik. Olar Halen Amandáýletov, Tórebaı Seıitov, Vıktor Ýshakov, Vıktor Sımýtın, Alekseı Ignatev, Petr Petýhov, О́tegen Tájekeev, Vladımır Chervıakov sekildi ýaqytpen, qatal klımatpen sanaspaı ter tókken maıtalman burǵyshylar bolatyn. Qarajanbas alańyn burǵylap, munaı-darııasyn atqylatýda ólsheýsiz eńbek sińirgen S.Taıanov ǵumyrynda abyroı bıiginen kóringen maman. Ol 1985 jyly 15 naýryzda burynǵy KSRO Geologııa mınıstri E.A.Kozlovskıı qol qoıǵan «Qarajanbas, Soltústik Bozashy munaı ken ornyn tuńǵysh ashqany úshin» dıplomymen jáne tós belgisimen marapattalǵan. Sonymen qatar «Oktıabr revolıýsııasy», «Eńbek Qyzyl Tý» ordenderine ıe boldy, kóptegen merekelik medaldardyń ıesi atandy. 1997 jyly «Aqtaý qalasynyń Qurmetti azamaty» ataǵy berildi. Keńes odaǵy kezinde «Burǵylaý – munaı úshin kúrestiń alǵy shebinde» atty uran bolatyn. Iаǵnı munaıdy taýyp, ony óndirý máselesinde burǵyshylardyń alatyn mańyzy zor. Burǵyshynyń baqyty – ol alǵashqy munaı burqaǵyn atqylatý nátıjesine qol jetkizgendigimen ólshenetin bolar. Al 1975 jyly Soltústik Bozashydaǵy 122-shi uńǵydan da munaı burqaǵyn atqylatqan da S.Taıanovtyń burǵylaý brıgadasy edi.
Jetpisinshi jyldardyń ekinshi jartysy elimizdiń munaı jylnamasyna altyn áriptermen jazylatyn kezeń bolyp endi. 1974 jyldyń 26 qańtarynda Qarajanbastaǵy №12, 1975 jyldyń 19 mamyrynda Soltústik Bozashydaǵy №122, 1976 jyldyń 26 shildesinde Qalamqastaǵy №3 uńǵydan munaı atqylap, bul oqıǵa tek Mańǵystaý túbegi emes, kúlli el qýanyshyna aınaldy.
Qarajanbastyń alǵashqy munaı fontanynan alynǵan munaıdyń ereksheligine toqtalaıyq. Tyǵyzdyǵy 0,939-0,944 g\sm³, quramynda 1,6-2,2% kúkirt jəne 0,71,4 % parafın bar. Qabattaǵy temperatýra 25°-37°aralyǵynda. Gazǵa qanyqqan qalyńdyq – 2,4 m. Birneshe satyly qabattarda ornalasqan. О́nimdi qabattardyń ornalasý tereńdigi – 228-466 m aralyǵynda. Eń bastysy, munaı quramynda óte qymbat element – vanadıı men stronsıı bar. Osy birinshi munaı fontanynyń fızıkalyq jáne hımııalyq quramyn taǵy bir márte tekserý maqsatynda K-12 uńǵysy janynan №101 barlaý uńǵysyn qazý belgilenedi. Bul sharýany burǵyshy-sheber A.Volochaev BA-15N qondyrǵysymen bir aı ishinde 465 metr tereńdikte qazyp, tolyqtaı aıaqtaıdy. Buǵan tolyqtaı geofızıkalyq zertteý júrgizilip, munaıly qabattardyń fızıkalyq, hımııalyq quramy anyqtalǵan. A.Volochaevtyń burǵylaý qondyrǵysynan táýligine 156 tekshe metr taza munaı neokom qabatynan alynyp, alǵashqy K-12 uńǵysynan alynǵan munaı burqaǵynyń ónimi sol kúıinde naqtylandy.
Bıyl Qazaqstan munaıyna – 125 jyl. Ataýly data qarsańynda Qarajanbastan alǵashqy munaı burqaǵynyń atqylaǵanyna týra jarty ǵasyr toldy. Atynyń ózi bereke men toqshylyqty kózińe elestetin qasıetti ken ornynyń ashylý tarıhy osyndaı. Júzdegen, myńdaǵan jandardyń taǵdyryn oń arnaǵa buryp, el men jerdiń berekesine bereke qosqan Qarajanbas ken ornynyń baǵytynan aýytqymaı, aldaǵy shýaǵy mol kúnderge qaraı erkin júze berýine tilekshimiz.
Marat SEBASOV,
«Qarajanbasmunaı» AQ Áleýmettik saıasat departamenti
dırektorynyń orynbasary, QR Jýrnalıster odaǵynyń múshesi