Nazarbaev ýnıversıtetiniń jas ǵalymdary kómirsýtekti beıtaraptandyrý salasynda serpindi joba daıyndap jatyr. Munaı óndire bastaǵan júz jyldyń bederinde el aýmaǵynda kóptegen jerasty qýysy paıda bolǵan. Atalǵan oqý ordasyndaǵy taý-ken isi jáne jer týraly ǵylymdar mektebiniń magıstrleri men doktoranttar toby bulardy el ekonomıkasyna tıimdi paıdalanýǵa bolady dep esepteıdi. Máselen, kómirqyshqyl gazyn saqtaý úshin. Ǵylymı jobanyń sátti júzege asýy memlekettiń birden eki máselesin sheshýge jol ashady. Birinshiden, aýa quramy zııandy qaldyqtardan tazartylsa, ekinshiden, qarqyndy munaı óndirý aýmaǵynda paıda bolatyn jer astyndaǵy bos keńistikter toltyrylady.
«Keńistikti keshendi baǵalaý úshin áreketter tizbegi men tıisti quraldardy ázirleýge daıyndalyp jatyrmyz. Meniń qyzmetim – jaryqshaqtardyń áreketin, olardyń kómirqyshqyl gazynyń qysymy kezinde qalaı jumys isteıtinin saraptaý jáne baǵalaý. Úderisti ázirge modeldeý sheńberinde jumys júrgizip jatyrmyz. Endi osy praktıkalyq tájirıbemizge qoldaý kórsetip, yjdaǵat tanytatyn kompanııa tabylsa degen nıetimiz bar», deıdi Phd kandıdat, munaı-gaz isi ınjeneri Áıgerim Sekerbaeva.
Jobanyń qoldanys aıasy keń bolady dep josparlanyp otyr. Qazirdiń ózinde ǵylymı top jumysynyń ıdeıalary men alǵashqy nátıjeleri álemdik ǵylymı qaýymdastyqty qyzyqtyryp otyr.
Elimiz úshin mańyzy erekshe
Qazaqstan ekonomıkasy negizinen paıdaly qazbalarǵa ıek artatyny belgili. Energetıka salasy kómirge qatty táýeldi, elektr energııasynyń 70%-dan astamy sonyń úlesine tıedi. Qara altynnyń aýqymdy qory – ekonomıkalyq ósýdiń qozǵaýshy kúshi. Sondyqtan ony tıimdi paıdalanbaý úlken qıyndyqtarǵa ákelip soǵady.
Sol sebepti tehnogendik qaldyqtardy kádege jaratý – memleketimizdiń ózekti ári basym baǵyty. Oılansaq oıran bop jatqan dúnıe kóp. Halyqaralyq energetıka agenttiginiń málimdeýinshe, 2022 jyly Qazaqstandaǵy kómirqyshqyl gazynyń qaldyqtary 260 mıllıonǵa jýyq tonnany quraǵan. Bul jan basyna shaqqanda 14 tonnadan keledi. Iаǵnı 4,7 tonna bolatyn álemdik ortasha kórsetkishten 3 ese artyq.
2023 jyldyń aqpanynda Prezıdent Jarlyǵymen qabyldanǵan strategııaǵa sáıkes Qazaqstan kómirtekti 2060 jyly beıtaraptandyrýǵa jaýapkershilik alǵan-tuǵyn. Soǵan oraı Úkimet klımattyń ózgerýimen kúresý jáne eldegi kómirqyshqyl gazynyń qaldyqtaryn azaıtý boıynsha júıeli jumys atqaryp jatyr. Joba birneshe baǵytty qamtıdy.
Sonyń birinshisi – jańartylatyn energııa kózderine júıeli túrde kóshý. Maqsaty – 2030 jylǵa qaraı jańartylatyn kózderden elektr energııasyn óndirýdiń 15%-yna qol jetkizý.
Ekinshisi – jalpy energııa tutynýdy azaıtý úshin ónerkásiptik, kommersııalyq jáne turǵyn úı nysandarynyń energııa tıimdiligin arttyrý.
Taǵy bir mańyzdy baǵyt – iri ónerkásiptik kózderden SO2 qaldyqtaryn qamtyp jáne oqshaýlaý boıynsha jobalardy keńeıtý. Kómirqyshqyl gazynyń kólemdi shyǵynyn eskere otyryp, bizdiń elimiz qazirgi ýaqytta ekologııalyq saıasattyń syndarly sátin ótkerip jatqanyn baǵamdaýǵa bolady.
Jas ǵalymdar jobasynyń paıdasy
Bul Qazaqstannyń dekarbonızasııa strategııasy men Úkimettiń 2060 jylǵa qaraı kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizý jónindegi mindettemesiniń júıeli túrde júzege asýyna oń yqpal etedi.
Álbette ekonomıkany dekarbonızasııalaý – jahandyq deńgeıdegi mańyzdy úrdis. Biraq qarjylyq turǵyda ájepteýir qymbatqa soǵady. Munaı óndirý jáne kómirden arzan energııa alý isin meńgergen Qazaqstan úshin kómirqyshqyl gazyn jınaý jáne ony qaıyra óńdeý maqsatynda gazdy qaýipsiz orynda saqtaý áldeqaıda tıimdi bolmaq. Álem jurtshylyǵy CO₂-ni arzan ári tıimdi óńdeýdi áli tolyq úırengen joq. Biraq tehnologııa bir orynda tura ma? Qazirgi bos keńistikti toltyratyn kómirqyshqyl gazynyń qory erteń «baılyqtyń qazynasyna» aınalmaıdy dep kim aıta alady? Buǵan qosa bul joba júzege assa, zııandy parnıktik gazdyń aýa qabatyna taralýyn áldeqaıda azaıtar edi.
Sondaı-aq bizdiń elimiz kómirqyshqyl gazyn arnaıy saqtaý arqyly ekonomıka úshin qolaıly qarqynmen ekologııalyq zardaptardy azaıta otyryp, kómir qoryn paıdalanýdy jalǵastyra alady. Iаǵnı gaz qaldyqtaryn kúrt azaıtý qajettiligi uzaqmerzimdi baıandy josparǵa engiziledi. CO₂-ni saqtaýdyń tehnologııalyq áleýeti elimizge ekinshi dárejeli paıdany da túsiredi.
Mysaly, sarqylǵan munaı men gazdyń qabattaryna kómirqyshqyl gazyn aıdaý onyń tasymalyn jeńildetip, óndirýdi qaıyra arttyrýdyń qosymsha paıdasyn qamtamasyz etedi.
Munymen qosa kómirqyshqyl gazy jınaqtala kele kómirdiń ıgerimsiz qabattaryndaǵy metannyń ekshelýin jeńildetedi. Álbette jobaǵa quıylǵan ınvestısııalar jańa jumys oryndarynyń paıda bolýyna, tehnıkalyq ınnovasııalardyń iske qosylýyna jáne ekologııalyq turaqtylyq boıynsha memleketimizdiń aımaq kóshbasshysy retinde tanylýyna septigin tıgizedi.
Parnıktik gazdy saqtaý joly
Jer astyndaǵy geologııalyq qýystar sebebinen jáne kásiporyndar shyǵaratyn zııandy qaldyqtardyń óte kóp bolýyna baılanysty Qazaqstannyń biraz aımaǵynda kómirqyshqyl gazyn arnaıy saqtaýdyń mańyzy erekshe.
Mysaly, Batys Qazaqstandaǵy Teńiz jáne Qashaǵan ken oryndary, Ortalyqtaǵy Qaraǵandy jáne Pavlodardaǵy Ekibastuz kómir basseınderin atap aıtýǵa bolady. Shyǵys Qazaqstanda óndirilgen jerasty kenishterinde de CO₂-ni saqtaý úshin paıdalanýǵa bolatyn aýqymdy qýystar bar.
Júzege asyrý kezeńderi
Otandyq jas ǵalymdardyń ǵylymı jobasy ýnıversıtettiń «Turaqty energııaǵa kóshý» ǵylymı zertteý baǵdarlamasy aıasynda ázirlenip jatyr. Granttar konkýrstyq negizde BUU-nyń turaqty damý maqsattaryna sáıkes keletin tyń jobalarǵa beriledi. Ýnıversıtet ǵalymdaryn qynjyltatyny – ekologııalyq jobaǵa ázirge jalǵyz-aq, onyń ózinde sheteldik ınvestor qoldaý kórsetip otyr. Qazirgi tańda ǵalymdar «Shevron» kompanııasymen seriktese otyryp, jobany ári qaraı jalǵastyryp jatyr.
«Biz bul baǵdarlamany ýnıversıtet oqytýshylary men stýdent-zertteýshilerdi ekologııalyq jobalardy júzege asyrýǵa yntalandyrý úshin ashqan edik. Keıingi eki jylda bul bastama ǵylymı ortada úlken tanymaldyqqa ıe boldy. Qansha ret ótinish aıtyp, jobamyzdy tanystyrǵanymyzben, ózimizdiń qazaq kásipkerler buǵan birde-bir ret qyzyǵýshylyq tanytpady», dep keııdi Nazarbaev ýnıversıteti prezıdentiniń ǵylym jónindegi keńesshisi, ǵylym doktory Qanat Baıǵarın. Biraq joǵaryda atap ótken elimizde jumys isteıtin ınvestordyń zertteýge degen qyzyǵýshylyǵy óte joǵary.
Alaıda kóńil súıindirer jańalyq ta joq emes. Taý-ken isi jáne jer týraly ǵylymdar mektebiniń professory Mılovan Fýstıchtiń jetekshiligimen jumys isteıtin NÝ doktoranttary men magıstranttarynyń ekinshi jobasy Úkimet grantpen qoldaý kórsetipti. Bul ǵalymdar toby mıneraldardy meńgere otyryp, atmosferadan kómirqyshqyl gazyn alý tehnologııalaryn zerttep jatyr. Ázirge ony matematıkalyq modeldeý sheńberinde synaý ústinde. Atalǵan jobany endi dala jaǵdaıynda jasap kórýge asyǵa kútip júr.
Jahandyq aýqymy da keń
Qazaq ýnıversıteti professorlarymen tize qosqan uıymdardyń biri – Norvegııa geotehnıkalyq ınstıtýty. Al Hıýstondaǵy «Chevron» ǵylymı zertteý bólimi qazaqstandyq ǵalymdar tobynyń tujyrymdaryn tolyqtyryp, birlesken zertteýler júrgizý týraly usynystardy asyǵa kútip jatyr.
Taǵy bir qosarymyz, Ǵylym mınıstrligi Nazarbaev ýnıversıtetiniń taý-ken isi jáne jer týraly ǵylymdar komandasyna grant taǵaıyndady jáne aldaǵy zertteý jumysynyń demeýshisi retinde taǵy da Qazaqstan Úkimetin kórgisi keletinin aıta ketken jón.
«Qazaqstan úkimeti – áleýeti jaǵynan eń jaqsy seriktes. О́ıtkeni ol naqty geologııalyq qýystar men óndirilgen shahtalarǵa keshendi zertteýler júrgizýge qajetti dúnıelerdi qamtamasyz ete alady. О́zekti joba bolǵannan keıin selbesip jumys isteýge óte qatty yntalymyz», deıdi professor Álı Mortazavı.
Áriptesiniń sózin tiriltip, Mılovan Fýstıch bylaı deıdi: «Dalalyq zertteýler men synaqtar úshin, neǵurlym qolaıly alańdardy irikteý úshin bizdiń ǵalymdar júrgizgen aldyn ala baǵalaý nátıjeleri boıynsha Aqtóbe oblysynyń massıvterinde ǵana hımııalyq belsendi mıneraldardyń quramy búkil Qazaqstandaǵy CO₂ shyǵaryndylarynyń jalpy jyldyq kólemin keminde 15 jylǵa tómendetýge qabiletti bolyp shyqty».
Qosh, jobanyń dúnıejúzilik deńgeıde mańyzdy ekeni tek ǵalymdar arasynda moıyndalyp otyr. Ázirge qaltaly ınvestorlar ekologııalyq jobanyń aıryqsha mańyzdy ekenin tolyq túsinip jatqan joq sekildi. Elimiz úshin kómirsýtektik beıtaraptyqqa qol jetkizýdiń óte mańyzdylyǵyn eskersek, muny sóz júzinde qaldyrmaýymyz kerek.
Kúsh biriktirý kerek
Jaqynda Úkimette «jasyl» ekonomıkaǵa kóshý jónindegi keńestiń otyrysy ótti. Onda Premer-mınıstr Oljas Bektenov jańa jobalardy júıeli júzege asyrýdy jolǵa qoıý týraly aıtqan bolatyn. Ákimdikterge múddeli memlekettik organdarmen birlesip, «jasyl» ekonomıka ındıkatorlaryna qol jetkizýge baǵyttalǵan is-sharalardy óńirlik damý josparyna engizýdi tapsyrǵan-tuǵyn. Al endi bul josparǵa bizdiń ǵalymdardyń jobasy ene me?
«О́nerkásip pen zertteý ınstıtýttary arasyndaǵy baılanystyń bolmaýy – Qazaqstannyń eń mańyzdy problemalarynyń biri. Bizdiń elimiz ozyq tehnologııalardy engizýdi jedeldetý úshin osyndaı baılanystardy nyǵaıtýy qajet. Bıznes pen ǵylymı ortalar arasyndaǵy tyǵyz yntymaqtastyq ınnovasııalyq sheshimder men qarqyndy ekonomıkalyq ósýdiń qozǵaýshy kúshi», deıdi Qanat Baıǵarın.
Maqalamyzdyń tizgin tartar sátinde bir derek keltire keteıik. AQSh, Ulybrıtanııa, Norvegııa, Ońtústik Koreıa sııaqty álemdegi «jasyl damýdyń» kóshbasshy elderiniń jetistigi joǵary memlekettik qyzyǵýshylyqtyń negizinde qurylǵan ǵalymdar men bıznesmenderdiń ózara sapaly is-qımylyna negizdelgen.