Bas prokýratýranyń alqasynda bıylǵy jarty jylda prokýratýra organdarynyń zańdylyqty saqtaý, quqyq tártibin qamtamasyz etý jáne qylmystylyqpen kúres boıynsha qadaǵalaý qyzmetiniń nátıjelerin tyńdadyq. Prokýratýranyń kúsh-jigeri qylmys aıasyna tartylǵan adamdardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaýǵa, quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alýǵa, azamattardyń áleýmettik quqyqtaryn qamtamasyz etýge, ótinishterin jan-jaqty jáne ádil qaraýǵa, jalpy jurtshylyqtyń kókeıinde júrgen basqa da máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan.
Odan bólek, biz el Prezıdentiniń ınvestısııalyq jobalardy súıemeldeý, bıznesti qorǵaý jónindegi jáne basqa da tapsyrmalaryn oryndap kelemiz.
Urlanǵan aktıvterdi memleketke qaıtarý týraly tapsyrmanyń mańyzyn erekshe ataımyz.
Byltyr «Zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi memleketke qaıtarý týraly» zań qabyldandy. Ony iske asyrý úshin Bas prokýratýra janynan attas komıtet quryldy.
Bul zańdy qabyldaýdyń basty maqsaty – halyqtyń buzylǵan quqyqtaryn qalpyna keltirý, áleýmettik ádilettilikti, elimizdiń halqynyń ıgiligi úshin onyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik turǵydan ornyqty damýyn qamtamasyz etý.
Komıtet óziniń mindetin belsendi atqarýda, barlyq qajetti quqyqtyq, materıaldyq-tehnıkalyq jáne basqa da quraldarmen, sondaı-aq shtatpen jaraqtalǵan. Birqatar nátıje bar. Tek bıyldyń ózinde memleketke 315 mlrd teńge, zańsyz qoldy bolyp ketken 513 myń ga jer telimi qaıtaryldy.
Alǵash ret sot 5,5 mlrd teńge turatyn paıda bolýy túsiniksiz baılyq týraly, quny 400 mln zergerlik buıymdar men mádenı qundylyqtar jónindegi komıtettiń talap-aryzyn tolyq kólemde qanaǵattandyrdy. Sottyń sheshimi tolyq kólemde oryndaldy.
Qaıtarylǵan aktıvter qoǵamnyń áleýmettik jáne ekonomıkalyq damýyna baǵyttalady. Birqatar obekti memleket menshigine aýdarylǵan soń, olardyń burynǵy ıeleriniń ekonomıkanyń jekelegen sektorlaryndaǵy monopolııalyq basymdylyǵy toqtatyldy. Mysaly, Jetisý oblysyndaǵy kólik-logıstıkalyq ortalyq memleketke ótkennen keıin, Qazaqstan-Qytaı shekarasyndaǵy kásipkerlerge kórsetiletin qyzmet sapasy artty. Ýaqytsha saqtaý qoımasynyń ótkizý múmkindigi alty ese ósti.
Almaty, Aqmola, Túrkistan oblystarynda tárkilengen jerler aýyl turǵyndaryna mal jaıylymy jáne sharýa qojalyqtaryna paıdalaný úshin berilip, osy óńirlerde jaıylymǵa degen tapshylyq azaıdy.
Budan basqa, qonaqúıler, keńse ǵımarattary, restorandar, bıznes-ortalyqtar, iri qalalardaǵy shuraıly jer telimderi, bazarlar, temirjol ınfraqurylymdary, qymbat zergerlik buıymdar men basqa múlikter memleketke qaıtaryldy.
Aldymyzda áli de bolsa atqarylatyn jumys kóp. Qazir komıtet elimizde jáne shetelde ornalasqan júzdegen múlik boıynsha taldaý júrgizip jatyr. Mıllıondaǵan dollar turatyn qundy qaǵazdardyń shyǵý tegi, eki júz myńnan asa kúdikti bantik tranzaksııalar men elimizdegi ondaǵan iri ken orny boıynsha kelisimsharttardyń zańdylyǵy zerdelenýde.
Naqty kásiporyndar boıynsha aktıvterdiń jáne múlikterdiń paıda bolý zańdylyǵy tekserilip jatyr. Bedeldi halyqaralyq uıymdar tarapynan qoldaý taýyp otyrmyz. Eýropa Keńesiniń Adam quqyqtary jáne Zań Ústemdigi jónindegi Bas dırektoratymen aktıvterdi qaıtarý boıynsha birlesken jospar ázirleý jáne oryndaý týraly aldyn ala kelisim jasaýǵa qol jetkizdik.
EQYU halyqaralyq jáne ulttyq sarapshylardy tarta otyryp, normatıvtik-quqyqtyq bazany jetildirýge kómektesip jatyr. EQYU birlesip aktıvterdi qaıtarý boıynsha keshendi jobany júzege asyrý múmkindigi qarastyrylmaq.
Sybaılas jemqorlyqqa qarsy «GlobE Network» ǵalamdyq jedel jelisine múshe boldyq. Aqparat almasý maqsatynda atalǵan jeliniń «Threema» baılanys arnasy ornatyldy.
Aqpan aıynda «Presight» kompanııasynyń (G-42 korporasııasynyń quramyna kiredi) shyǵarylǵan aktıvterdi anyqtaý jónindegi saraptaý platformasyna qosylý týraly kelisimshart jasaldy.
Azdaǵan toptyń el ıgiligin óz qoldaryna zańsyz shoǵyrlandyrýy erkin ekonomıkalyq damýǵa eń basty kedergi bolǵanyn atap ótken jón. Sondyqtan prokýratýra bızneste zańdy naryqtyq jáne adal básekelestiktiń damýyna barynsha kúsh salady.
Prokýratýra bızneske baqylaý-qadaǵalaý organdary tarapynan jasalatyn qysymmen, ásirese kásipkerlerdi ákimshilik quqyq buzýshylyq jáne qylmystyq salalarda zańsyz qýdalaýmen tabandylyqpen kúres júrgizip keledi.
Qazir kásipkerlerdiń qyzmetin shekteýshi memlekettik organdardyń barlyq sheshimin prokýratýra olardyń zańdylyǵy turǵysynan aldyn ala zerdeleıdi.
Jyl basynan qadaǵalaýdyń jańa quraly «prokýror súzgisi» arqyly memlekettik organdardyń jeke bızneske qatysty 3 myńǵa jýyq sheshimderi ótti. Onyń 608-i tekserý taǵaıyndaý týraly, al 2056-sy – ákimshilik is qozǵaý jónindegi qaýlylar. Olardy jete taldaý arqasynda zańsyz tekserýlerge jáne shekteýler qoıýǵa jol berilmedi, sonymen qatar 276 negizsiz aıyppul joıyldy.
Jalpy, prokýratýra 53 myńnan astam kásipkerdiń quqyǵyn qorǵap, 6 myńnan astam memlekettik organdardyń tyıym salý-shekteý sharalaryn joıýǵa qol jetkizdi. Bul baǵyttaǵy bizdiń qyzmetimizdiń mańyzdy aspektisi – ınvestısııalyq jobalardy súıemeldeý. «Prokýrorlyq qalqan» astyna sheteldik ınvestorlarmen qatar ulttyq ınvestorlar da alynǵan.
Bul jumystyń basty máni – ınvestorlardy jumystyń bastapqy sátinen, memlekettik organdardyń, kvazımemlekettik sektor men monopolısterdiń aktileriniń jobalary men áreketterine baǵa bere otyryp jobalardy iske asyrýdyń barlyq satysynda quqyqtyq qoldaý. Tek ótken jarty jyl ishinde Túrkııa, BAÁ, Germanııa, Sıngapýr, Qytaı, Fransııa, basqa da elderden kelgen 350 ınvestor osyndaı qoldaýǵa ıe boldy. Olardyń el ekonomıkasyna úlesi – 6,4 trln teńge, bul degenimiz – jańa jumys oryndary, bıýdjetke túsim, túptep kelgende – eldiń ekonomıkalyq áleýetin arttyrý.
Mysaly, Soltústik Qazaqstan oblysynda ınvestor Aýyl sharýashylyǵy basqarmasynan mal sharýashylyǵyn damytý úshin zańmen tıesili sýbsıdııany ala almaǵan. Bul problema prokýratýra aralasqannan keıin ǵana sheshilip, kináli laýazymdy adam jaýapkershilikke tartyldy.
Pavlodarda salyq organdary fransýz ınvestoryna negizsiz 100 mln teńgege qosylǵan qun salyǵyn tóleý týraly habarlama bergen. Prokýratýra ol habarlamanyń kúshin joıyp, quqyq buzýshylyqqa jol bergen sheneýnik tártiptik jazaǵa tartyldy.
Almatyda prokýratýra kirisken soń, 18 mlrd teńge shamasyndaǵy jobalardy júzege asyrýshy 21 ınvestor sýmen jabdyqtaý jáne sý burý júıelerine qosyldy.
Qazirgi ýaqytta prokýratýranyń baqylaýynda 32 trln teńgege 770 ınvestısııalyq joba bar. Investısııalyq jobalardy súıemeldeý jáne bıznesti qorǵaý boıynsha basty baǵdarymyz – kásipkerlik erkindigin qamtamasyz etýshi, onyń quqyqtyq, ekonomıkalyq jáne áleýmettik kepildikteri anyqtalǵan «Ekonomıkany yryqtandyrý jónindegi sharalar týraly» Prezıdenttiń 2024 jylǵy 8 mamyrdaǵy Jarlyǵyn múltiksiz oryndaý.
Atalǵan qujatty iske asyrý algorıtmin maýsym aıynda prokýratýrada ótken bıznes-qaýymdastyqpen kezdesý barysynda pysyqtadyq. Oǵan Parlament depýtattary, Prezıdent Ákimshiliginiń, Úkimettiń jaýapty laýazymdy adamdary, bıznes-ombýdsmen, «Atameken» UKP, «Kazakh Invest», «Samuryq-Qazyna» UÁAQ jáne «Báıterek» UUBH ókilderi qatysty. Is-shara barysynda bıznes ókilderi prokýrorlardyń ınvestjobalardy súıemeldeý jáne olardyń problemalaryn sheshý boıynsha jańa fýnksııasynyń mańyzdylyǵyn asa rızashylyqpen atap ótti.
Ekonomıkalyq sektor men ınvestısııalyq klımatty jaqsartýǵa kúsh salý men basa nazar aýdarý basqa, ásirese qylmystyq-quqyqtyq saladaǵy qadaǵalaýmen tyǵyz baılanysty.
Kópshilik jaǵdaıda quqyq buzýshylyqtardy jumyssyz júrgen adamdar jasaıtyny belgili. Al der kezinde iske asyrylǵan ınvestısııalyq joba degenimiz jańa jumys oryndaryn ashýdy bildiredi. Iаǵnı elimizge kelgen ınvestısııa qylmysty azaıtýdyń mańyzdy bir sharty bola alady dep aıta alamyz.
Jalpy, ótken jylǵy osy tektes kezeńmen salystyrǵanda elde qylmystylyq 4,9% kemidi (72 575-ten 68 992-ge deıin).
Qylmys aıasyna tartylǵan azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaý prokýratýranyń turaqty jáne úzdiksiz qadaǵalaýynda tur.
Sotqa deıingi tergep-tekserý zańdylyǵyn qadaǵalaý salasynda jyl basynan beri prokýrorlar 178 myńnan astam tergeý organdarynyń sheshimderin tekserdi.
Prokýratýra 13 myńnan asa adamnyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qalpyna keltirip, 1022 adamdy negizsiz qylmystyq orbıtaǵa tartýǵa jol bermedi. Tergep-tekserýdiń barlyq satysyna prokýrorlardyń qatysýy azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtarynyń buzylýyn eki esege azaıtýǵa múmkindik berdi.
Otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqtyń jolyn kesý jáne balalardy qylmystyq qol suǵýdan qorǵaý da – prokýrorlar úshin mańyzdy baǵyttardyń biri.
Bıylǵy sáýirde Memleket basshysy áıelderdiń quqyqtary men balalardyń qaýipsizdigin kúsheıtetin zańǵa qol qoıdy. Zańmen Qylmystyq kodekske túzetýler engizilip, endi pedofılııa men jas balalardy óltirgeni úshin tek qana ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrý jazasyna kesiletin boldy. Qazir osy zańdy júzege asyrý sharalary qabyldanyp jatyr.
Alaıaqtyqqa qarsy turý da bizdiń nazarymyzdan tys qalǵan emes. О́kinishke qaraı, eldiń jekelegen aýmaqtarynda mundaı qylmystardyń sany, onyń ishinde ınternet-alaıaqtyq 4%-ǵa (ıaǵnı 9545-ten 9936-ke), bıyl 10,4%-ǵa ósip otyr (20,5 myńnan 22,6 myńǵa). Deı turǵanmen mundaı qylmystardyń aldyn alý jáne olarmen kúresý maqsatynda kúshteý organdary jáne basqa da ýákiletti organdar úzdiksiz, keshendi, josparly jumystar jasap júr.Mysaly, tek keıingi eki jyl ishinde 58 mln telefon qońyraýlary, onyń ishinde burmalanǵan nomerlerden jasalǵan qońyraýlar buǵattaldy.
Odan basqa Bas prokýratýranyń úılestirýimen ótken jylǵy qyrkúıekte kúshteý organdary men basqa da memlekettik organdardyń birlesken buıryǵymen bekitilgen keshendi sharalar júzege asyrylyp jatyr.
Zańnamaǵa birqatar ózgeris kútilýde, sonyń ishinde alaıaqtyq belgisi bolǵan jaǵdaıda klıentterdiń shaǵymy boıynsha onyń aqshasyn alýǵa tyıym salý bar.
О́tken jyldan beri azaptaý qylmystary tolyqtaı prokýratýranyń tergeýlik quzyretine ótti. Ystanbul Hattamasyna sáıkes azaptaý týraly qylmystyq isterdi tergeý jónindegi Nusqaýlyq pen Metodıka jáne aryzdardy tirkeý men kezek kúttirmeıtin tergeý áreketterin júrgizý Algorıtmin bekittik.
Aqmola jáne Qaraǵandy oblystaryndaǵy qoǵamnan oqshaýlaý mekemelerinde oryn alǵan azaptaýlar boıynsha rezonansty ister sottyń qaraýyna joldandy.
Qabyldanǵan profılaktıkalyq sharalar arqasynda azaptaý faktileri boıynsha qylmystyq isterdiń sany 31,3%-ǵa azaıdy (99-dan 68-ge).
Prokýratýra qyzmetiniń konstıtýsııalyq basty baǵytynyń biri – memlekettik aıyptaýdy qoldaý arqyly sottarda memleket múddesin bildirý.
Bul bizdiń qylmystyq qýdalaý jáne quqyq qorǵaý fýnksııalarymyzdyń túıisetin jeri. Sotta aıyptaýdan bas tartý da sırek emes.
Aǵymdaǵy jylǵy 6 aıda Joǵary sotqa 170 adamǵa qatysty Bas prokýrordyń 113 narazylyǵy engizilip, 82 adamnyń jaza merzimderi qysqartyldy nemese aıyptaý jeńildetildi, qosymsha jazalary alynyp tastaldy jáne basqa sharalar qabyldandy. Tórt adam tolyq aqtaldy.
Sonymen qatar memlekettik aıyptaýdy qoldaý sapasyna, prokýrorlardyń biliktiligin arttyrýǵa da kóńil bólinip otyr. Mysaly, osy jyly qyrkúıekte «Alqabılerdiń qatysýymen qylmystyq sot isin júrgizýde memlekettik aıyptaýdy qoldaýdyń ózekti máseleleri» taqyrybynda memlekettik aıyptaýshylar forýmyn ótkizýdi josparlap otyrmyz.
Bas bostandyǵynan aıyrý mekemelerindegi jaǵdaı prokýrorlardyń turaqty baqylaýynda, ondaı baqylaý beınekameralar monıtorıngi arqyly da júzege asyrylady.
Qylmystyq-atqarý júıesi mekemelerinde azaptaýǵa jol bermeý boıynsha qabyldanǵan sharalar da oń nátıje berýde (12 den 4-ke deıin azaıdy).
Qylmystyq-atqarý júıesi mekemelerinde azaptaýǵa jol bermeý boıynsha qabyldanǵan sharalar oń nátıje berip keledi.
Osy jyly medısınalyq kómektiń sapasy, óz-ózine qol jumsaýǵa jol bermeý sııaqty penıtensıarlyq júıeniń ózekti máselelerin sheshýge nazar aýdaryp otyrmyz.
Memleket qabyldap otyrǵan zańdylyqty nyǵaıtý, quqyq tártibi jáne qylmyspen kúresti kúsheıtý jónindegi sharalardyń da nátıjesi baıqalady. Atap aıtsaq, Zań ústemdigi ındeksi boıynsha Qazaqstan tórt jyl qatarynan quqyq tártibi jáne qaýipsizdik reıtınginde óz kórsetkishterin jaqsartyp keledi (2020 j. – 0,78, 2021 j. – 0,79, 2022 j. – 0,80, 2023 j. – 0,80).
Prokýratýra organdary memlekettiń konstıtýsııalyq qundylyqtaryn nátıjeli qorǵaý jáne buzýǵa jol bermeý maqsatynda zańnamany jetildirý jumysyna belsendi qatysady.
Bul baǵytta Konstıtýsııalyq sotpen ózara seriktese otyryp, jumys isteýge basty nazar aýdaramyz.
Prokýratýra óziniń qadaǵalaý fýnksııalaryn júzege asyra otyryp, Konstıtýsııalyq sottyń sheshimderiniń oryndalýyna zor úles qosýda, óıtkeni – olar azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaýdyń birden-bir kepili ekeni sózsiz.
Prokýrorlar 15 myń qylmystyq, 4,5 myń azamattyq isterdiń Konstıtýsııalyq sottyń sheshimderine sáıkestigin tekserip, sottalǵan adamdardyń 3 myń aryz-shaǵymyn, sondaı-aq sotqa deıingi satyda bultartpaý sharalaryn qoldaný týraly 3,5 myń materıaldy zerdeledi. Nátıjesinde, 26 adamnyń quqyǵy qalpyna keltirildi, onyń birqatary Konstıtýsııalyq sottyń sheshimin oryndamaı júrgen ýákiletti organdarǵa 13 qadaǵalaý aktisin engize otyryp jasaldy. Mysaly, Abaı, Shyǵys Qazaqstan, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan oblystarynda 20 mln teńgege azamattardyń zeınetkerlik quqyqtary qalpyna keltirildi.
Osy jyly Konstıtýsııalyq sot Bas prokýrordyń 2 ótinishin qarap, normatıvtik qaýly shyǵardy.
Birinshisi, prokýrordyń sanksııasymen turǵyn úıden aıyrýǵa jol bermeý. Konstıtýsııalyq sot sheshim qabyldaǵan sátten bastap prokýrorlar birde-bir sanksııa bermedi.
Ekinshi ótinish boıynsha Konstıtýsııanyń 83-babyna resmı túsindirý berildi. Konstıtýsııalyq sot qabyldaǵan qaýly sottarda memleket múddesin bildirýdegi prokýrorlardyń róli týraly. Birqatar prosessýaldy áreketti prokýrordyń qatysýynsyz tergeý sottarynda sanksııalaýǵa qatysty quqyqtyq kemshilikter joıyldy.
Mamyr aıynda konstıtýsııalyq baqylaý organynyń sheshimderin oryndaýdyń tıimdiligin arttyrý máselesin talqylaý maqsatynda Konstıtýsııalyq sot tóraǵasy jáne sýdıalarymen kezdesý ótkizdik.
Prokýratýra jumysynyń mańyzdy baǵyttarynyń biri – halyqaralyq qatynastar. Osy jyly Kıprmen sottalǵandardy berý, Qatar memleketimen qylmystyq ister boıynsha quqyqtyq kómek kórsetý jáne berý jónindegi halyqaralyq kelisimderge qol qoıyldy. Parlamentte Qazaqstan Respýblıkasy men Vetnam Sosıalıstik Respýblıkasy arasyndaǵy sottalǵan adamdardy berý týraly shartty ratıfıkasııalaý týraly zań jobasy qaralyp jatyr.
Qazaqstanda qylmys jasap, shetelde jasyrynyp júrgen adamdardy qylmystyq jaýapkershilikke tartý maqsatynda qaıtarý úshin birqatar eldiń quzyrly mekemelerimen qarym-qatynas ornatylýda. Jalpy, jyl basynan beri Reseı, BAÁ, Ispanııa, Chehııa, Polsha, Túrkııa jáne basqa elden halyqaralyq izdeýde júrgen 29 adam ekstradısııalandy.
Mysaly, Polshadan psıhotropty zattardy zańsyz aınalymǵa salǵany jáne ótkizgeni úshin izdeýde júrgen transulttyq qylmystyq toptyń basshysy berildi. Ispanııa 800 adamdy 1 mlrd teńgege jáne Grýzııa 600 adamdy 3 mlrd teńgege aldap ketken qarjy pıramıdalaryn uıymdastyrǵan alaıaqtardy berdi.
Jahandyq qaterlerge qarsy is-qımyl óńirlik haby qyzmetiniń aıasynda Bas prokýratýra janyndaǵy Quqyq qorǵaý organdary akademııasy 771 tyńdaýshy úshin 30 oqytý ótkizdi. Tyńdaýshylardyń arasynda shetelden, halyqaralyq uıymdardan kelgender de boldy, onyń ishinde AQSh-tan, Tájikstannan, Lıtvadan, Ýkraınadan jáne basqa elderden.
Kıberqylmystarǵa, adam saýdasyna, qarjy qylmystaryna, sybaılas jemqorlyqqa jáne osyndaı basqa da jahandyq qaýipterge qarsy turý máseleleri boıynsha ulttyq jattyqtyrýshylar daıyndaý júrgizilip keledi.
Bizdiń jumysymyzda basymdyq beriletin baǵyttardyń biri – Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń áleýetin arttyrý.
Atalǵan komıtet jańa sıfrly jáne ınnovasııa tehnologııalardy engizý, jasandy ıntellektti qoldaný boıynsha úlken jumystar jasap jatyr. Prokýrordyń sottaǵy sózin daıyndaý úshin jasandy ıntellekt tehnologııasyn qoldanatyn ınnovasııalyq modýl ázirlendi.
Qylmystyq jáne ákimshilik sot óndiristeri, tekserýler taǵaıyndaý, azamattardyń ótinishterine qaraý sıfrlandy. Ákimshilik quqyq buzýshylyqtardyń biryńǵaı tizilimi, Tekserý sýbektileri men obektileriniń biryńǵaı tizilimi, «Taldaý ortalyǵy», «Quqyq qorǵaý, arnaıy jáne basqa da organdardyń aqparat almasý júıesi» jáne «Qadaǵalaý» BATJ jasalyp, jumys atqarylyp jatyr.
Bas prokýratýra ári qaraı da Memleket basshysy Ádiletti Qazaqstan tujyrymdamasynda atap ótken «Zań» jáne «Tártip» qaǵıdasyna saı zań ústemdigin nyǵaıtý úshin óz jumysyn jetildirýdi josparlap otyr.
Berik ASYLOV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń
Bas prokýrory