Tótenshe qaýiptiń aldyn alý mańyzdy

Jol qaýipsizdigi jiti nazarda

Ishki ister mınıstrliginiń málimetinshe, elimizde jyl saıyn jol-kólik oqıǵala­rynan 2 myńnan asa adam qaza taýyp, 19 myńnan asa adam jaraqat alady. Almaty, Jambyl jáne Mańǵystaý oblystarynda, sondaı-aq Almaty men Shymkent qala­larynda jol-kólik oqıǵalarynyń eń joǵary kórsetkishi tirkeldi.

Úkimet basshysy elimizde jol apat­tarynyń sany azaımaı otyrǵanyn aıtty. Eldegi ólim-jitimge mysal keltirdi. Osy jyldyń 6 aıynda myńǵa jýyq adam qara joldyń ústinde qaza taýypty. Máselen, 18 maýsymda Almaty oblysynyń Shelek aýylynda keshki ýaqytta «Shelek-Qorǵas» avtojolyn belgilenbegen jerden kesip ótpek bolǵan 10-synyp oqýshysyn kólik qaǵyp ketip, bala kóz jumdy. Joldyń bul bóliginde jaıaý júrginshilerge arnalǵan ótpejol da, jaryqtandyrý da bolmaǵan.

«О́ńir ákimdikteri baǵdarshammen ret­teletin jaıaý júrginshi joldarynyń sanyn kóbeıtip, qorshaýlar men jaryq­tandyrýdy ornatýy qajet. Ásirese, Alma­ty, Aqtóbe, Jambyl, Túrkistan oblysynda, Almaty jáne Shymkent qalasynda ju­mys­ty kúsheıtýdi tapsyramyn. Barlyq jol-kólik oqıǵasynyń, adam ólimi men jaraqat alý jaǵdaılarynyń jartysy atalǵan óńirlerde oryn alǵan», dedi Oljas Bektenov kólik júrgizý mádenıetiniń, júrgizýshi men jaıaý júrginshiniń ereje saqtaý tártibiniń deńgeıi tómen ekenine nazar aýdaryp.

Elimizde joldaǵy quqyq buzýshylyq úshin qylmystyq jáne ákimshilik jaýap­kershilik qatańdatyldy. Soǵan qaramastan, jyl basynan beri 6 mln-ǵa jýyq jol ere­jesin buzýdyń joly kesilipti. 12 myńnan asa mas júrgizýshi ustalǵan. Premer-m­ı­nıstr mundaı tártip buzýǵa óte qatań shara qoldaný kerek ekenin eskertti. Ishki ister mınıstrligine múddeli memlekettik organdarmen jáne ákimdiktermen birlesip, árbir óńir bólinisinde jol apattaryna jan-jaqty taldaý júrgizýdi tapsyrdy. Osy negizde jáne jergilikti jaǵdaıdy es­ke­re otyryp, apattar eń kóp bolatyn ýchas­kelerde jol qozǵalysyn qadaǵalaýdy kú­sheı­tip, qajetti sharalar qabyldaý kerek.

Sondaı aq Oqý-aǵartý, Týrızm jáne sport mınıstrligi men ákimdik oqýshy­lardy bilim berý jáne sporttyq is-shara­larǵa jibergende polısııa qyzmetkeri mindetti túrde jol bastap júrýge tıis eke­nin eske saldy.

Kólik mınıstrligi «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasymen birlesip, je­kemenshik taksılerdiń, ásirese olardyń qalaaralyq marshrýttardaǵy qyzmetin retke keltirý jóninde qosymsha sharalar qabyldaýy kerektigin de Úkimet basshysy nazardan tys qaldyrmady. О́ńir ákimdikteri qaýipsiz jol ınfraqurylymyn qurý boıynsha qosymsha shara qarastyrǵany durys. Sonymen qatar turǵyndarmen avtojol mańynda mal jaıýǵa qatysty jumysty kúsheıtken jón. Jalpy, Ishki ister, Oqý-aǵartý, Mádenıet jáne aqparat mınıstrlikteri, ákimdikter jol qozǵalysy men qaýipsizdik erejelerin saqtaý boıynsha aqparattyq-túsindirý jumystaryn jandandyrýy qajet.

O.Bektenov salynyp jatqan avtojol­dardyń aıaqtalmaǵan ýchaskelerindegi qaýipsizdik máselesine arnaıy toqtaldy. Mundaı ýchaskelerde jol belgileri men aqparat qalqandary, ýaqytsha jol tańba­larynyń bolmaýy máselesine nazar aýdardy. Eskertý belgileri durys ornatylmaı, júrgizýshi olardy baıqamaı qalatyny, munyń sońy jol apattaryna alyp keletinin aıtty. Máselen, bıylǵy naýryzda Almaty oblysynda 2019 jyldan beri qurylys jumystary júrgizilip jatqan «Qaraǵandy-Almaty» baǵytynda jeńil avtomashına júk kóligimen soqtyǵysyp, 4 adam qaza tapqan. Mamyr aıynda dál osy jolda kólik apatynan taǵy 5 adam qaıtys boldy.

Premer-mınıstr Kólik mınıstrligine múddeli memlekettik organdarmen birlesip, avtomobıl joldaryn salý, rekonstrýksııalaý jáne kútip-ustaý kezinde jol qozǵalysy qaýipsizdigin qamtamasyz etý jónindegi sharalar keshenin qabyldaýdy tapsyrdy. Qala syrtyndaǵy joldar­dyń taǵy bir problemasy – mobıldi baı­la­­nystyń nasharlyǵy týraly másele kóte­rildi. Mysaly, «Qaraǵandy-Almaty» avto­jo­lyn alatyn bolsaq, úsh oblystyń 500 km ýchaskesinde mobıldi baılanys joq.

Úkimet basshysy jol apatynda zardap shekkender kómekke shuǵyl qyzmetterdi shaqyrta almaıtynyn atap ótti. Osyǵan baılanysty Sıfrlyq damý mınıstrligi kúre joldardy mobıldi baılanyspen qamtý qarqynyn jedeldetýi qajet.

«Joldarda qozǵalys qaýipsizdigin baqylaý úshin beınekameralar men basqa da tehnıkalyq quraldar jetispeıdi. Keı jerlerde olar múldem jumys iste­meıdi. Jol qaýipsizdigine qatysty jaǵ­daı halyqtyń oryndy narazylyǵyn tý­dyrady. Tek jyldyń basynan beri aza­mat­tarymyzdan jol qozǵalysyna qa­tys­ty 50 myńnan astam shaǵym kelip tústi. О́ńir ákimdikteri eldi mekenderdegi qu­qyq buzýshylyqty tirkeıtin kameralar sanyn kóbeıtýi qajet. Respýblıkalyq mańyzy bar avtojoldarda apparattyq-baǵdarlamalyq keshenderdi belsendi túrde paıdalaný kerek», dedi Premer-mınıstr.

Kólik mınıstrliginiń málimetinshe, búginde respýblıkalyq mańyzy bar jol­dar­da qozǵalys qaýipsizdigin qam­tamasyz etý maqsatynda 3 200 shaqy­rym jol 4 jo­laqty qozǵalysqa aýystyryldy, 5 myń­nan astam sharshy metr arnaıy jolaq, jaryqty qamtamasyz etetin 630-ǵa jýyq jol belgisi men 1 230 jol býferi ornatylǵan. Jaıaý júrginshilerdiń qatysýymen bolatyn jol-kólik oqıǵalaryn boldyrmaý maqsatynda qalalar men eldi mekenderdi aınalyp ótetin 52 aınalma jol jáne 32 jaıaý júrginshiler kópiri salyndy. Sonymen qatar janýarlardyń jolǵa shyǵa kelýiniń aldyn alý úshin 1 myń 500 shaqyrym qorshaý men 319 mal aıdaý ótkeli qamtamasyz etildi.

Bıyl jalpy jol jóndeý jumystary 12 myń shaqyrymdy qamtıdy. Onyń 7 myń shaqyrymynda jumys tolyq aıaqtalady. Atalǵan jumystar «Almaty – Qaraǵandy», «Taldyqorǵan – О́skemen», «Aqtóbe – Atyraý – Astrahan» jáne «Merke – Býrylbaıtal» sııaqty mańyzdy ýchaskelerden turady. Nátıjesinde, bul joldar I jáne II tehnıkalyq sanatqa aýys­tyrylyp, jol qaýipsizdigin arttyrýǵa múmkindik beredi.

Avtomektepter esepke alynady

Eldegi jol qaýipsizdigi máselesin pysyqtaý barysynda Premer-mınıstr avtomektepter men tehnıkalyq baıqaý stansalarynyń sapasyz jumysyna nazar aýdardy. Avtomektepterge qoıylatyn talaptyń tómendeýi júrgizýshi daıar­laý sapasyna jáne kólik júrgizý má­denıetine teris áserin tıgizdi. Qazir oqý ortalyǵyn ashýǵa lısenzııa men ruqsat talap etilmeıdi. Onyń kóbinde qajetti materıaldyq baza joq. Búginde sapasyz daıarlaǵany úshin ákimshilik jaýapkershilik alynyp tastalǵan. Oqý úrdisi kóbine formaldy túrde ótedi.

Ishki ister mınıstrligine múddeli memlekettik organdarmen birlesip, barlyq avtomektepti esepke alýdy, halyqaralyq tájirıbeni taldap, qajet bolǵan jaǵdaıda júrgizýshilerdi daıarlaý jáne júrgizýshi kýálikterin alý tásilderin qaıta qaraýdy tapsyrdy.

O.Bektenov avtokóliktiń tehnıkalyq jaǵdaıy jol qozǵalysy qaýipsizdigine áser etetinin basa aıtty. Jyl saıyn avtopark ósip keledi. Al avtokólikterdi tehnıkalyq tekserý sapasyz júrgiziledi. Tehnıkalyq qyzmet kórsetý ortalyqtary bas paıdasyn ǵana oılap, durys jumys istemeıdi.

«Joldaǵy qaýipsizdik jáne adamdar­dyń ómirin saqtaý máselesi jekelegen tulǵalardyń múddesinen bıik turýǵa tıis. Kólik mınıstrligine kólik quraldaryna tehnıkalyq tekserý júrgizý sapasyn tıimdi baqylaý tetigin ázirleýdi tapsyramyn», dedi Premer-mınıstr.

Endi Úkimet basshysynyń tapsyrmasymen aıtylǵan máselelerge qa­tysty júıeli is-shara ázirlenetin bolady. Búginde elimizde 950 tehnıkalyq baıqaý operatory jumys isteıdi. Osy jyldyń 6 aıynda 1 mln 800 myń kólik quraly tehnıkalyq baıqaýdan ótken. 23 myńnan astamy tehnıkalyq jaramsyz bolyp tanylǵan. Tehnıkalyq baıqaý jumystaryn júrgizý faktilerin boldyrmaý maqsatynda zań jobasy ázirlendi. Onda tehnıkalyq baıqaý operatoryn tıisti ruqsat qaǵazdarynan aıyrý jáne aıyppul mólsherin 10 AEK-ten 100AEK-ke deıin ulǵaıtý qarastyrylǵan.

Orman órtiniń aldyn alý kúsheıdi

Eldegi orman qorynyń jalpy aýdany 30 mln gektardy quraıdy. Búginde órtti erte anyqtaý júıesimen barlyq orman alqaptarynyń tek 2%-y ǵana qamtylǵan. Sońǵy jaǵdaı boıynsha 160-qa jýyq órt tirkeldi, bul ótken jylmen salystyrǵanda 4 ese az. О́rttiń aldyn alý jáne jedel den qoıý úshin Tótenshe jaǵdaı mınıstrliginiń sý tógetin qurylǵylary bar 34 áýe borty turaqty daıyndyqta tur. 37 orman sharýashylyǵynda kúzet uıymdastyrylǵan. Erikti órt sóndirý qurylymdaryna qoldaý kórsetilip jatyr. Bıyl osyndaı qurylymnyń 43-i paıda boldy. 26 órt sóndirý beketi ashyldy. Eldi mekenderde barlyǵy 252 qurylym jumys isteıdi. О́tken jyly olarǵa zańdy tulǵa mártebesi berildi.

Úkimet basshysy otyrys nazaryn or­man sharýashylyǵynyń jetkilik­siz materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtan­dy­rylýyna aýdardy. О́rt sóndirýge ar­nal­­ǵan zamanaýı jabdyqtyń bolmaýy ótken jylǵy tabıǵı apattardyń negizgi sebep­teriniń biri boldy. Sol kezde 116 myń gektardan astam orman qory janyp ketti. О́rtpen kúreste 15 adam qaza tapty. Ekologııaǵa keltirilgen zııandy eseptemegende, materıaldyq zalaldyń ózi 160 mlrd teńgeden asyp túsken.

«О́rt sóndirýde pılotsyz ushatyn apparatty keńinen paıdalaný qajet. Ol orman men dalany áýeden tolyq tekserip-qaraýǵa múmkindik beredi. Jalpy, ekonomıkanyń ártúrli salasynda paıdalaný úshin pılotsyz ushatyn apparattyń áleýeti zor. Sondyqtan О́nerkásip jáne qurylys mınıstrligi Qazaqstanda drondar óndirisin lokalızasııalaý máselesin qarastyrýy kerek», dedi Úkimet basshysy.

Sonymen qatar smart júıelerdi qoldanýdyń tıimdiligin de aıtty. Ot oshaǵyn ýaqtyly anyqtaý úshin jasandy ıntellekt múmkindigin paıdalaný qajet ekenin eske saldy.

Qazgıdromettiń málimetinshe, eldiń basym bóliginde tamyz aıynyń sońyna deıin órt qaýpi joǵary bolady. Keıbir óńirler aldyn alý is-sharalaryn tıisinshe júrgizbeıdi. Abaı, Jetisý, Qaraǵandy, Qostanaı jáne Pavlodar oblystarynda tikushaqtarmen sý alý úshin aıdyndardy tereńdetý jumysy oryndalmaǵan. Aqmola, Atyraý, Soltústik Qazaqstan men Ulytaýda órtke qarsy jer jyrtý jumystary baıaý júrip jatyr. Onsyz dala nemese orman órtin aýyzdyqtaý qıyn bolady. Birqatar óńirde otyn qorymen qamtamasyz etý, qýraǵan ósimdik pen qoqystan tazartý jumysy áli tolyq aıaqtalǵan joq. Úkimet basshysy ákimderge bul jumysty jandandyrýdy tapsyrdy. Transshekaralyq órtke erekshe nazar aýda­ryldy. Qazaqstan Reseımen 7 591 km shektesetin álemdegi eń uzyn qurlyq shekarasyna ıe. Ázirge shekaralyq aýmaqtarda órt tirkelgen joq. Áıtse de, jedel den qoıý úshin kúsh pen quraldyń turaqty daıyndyǵyn qamtamasyz etý jóninde tapsyrma berdi. Sondaı-aq reseılik tıisti qyzmetpen ýaqtyly aqparat almasý mańyzdy.

Otyrys sońynda Premer-mınıstr Úkimet pen oblys ákimderine tabıǵı órtke qatysty birqatar mindet júktedi.