Dáýir dıdaryndaǵy adamzat balasynyń eń ashy yshqynysy men eń aýyr kúrsinisi Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń bastalǵan ýaqytymen tuspa-tus keledi. Ondaǵy qazaq halqynyń erligi men órligi tarıh betinde altyn áriptermen jazylary sózsiz. Bul joly otan úshin otqa túsken erler, kópshilikke beımálim Omby jerinen attanǵan bes qazaq – Tólebaı Ájimov, Qaıden Qarabaev, Velıkan Esmaǵambetov, Temirbaı Súıinov , О́mirzaq Shalǵynbaev pen Polsha dalasynda jerlengen Záıken Kópeevtiń ómir joly men erligi haqynda baıan etetin bolamyz.
Tólebaı Ájimov – 1921 jyly Astrahan oblysy, Ikrıanın aýdany, Mýmra aýylynda qarapaıym sharýa otbasynda dúnıege kelgen. 30-jyldardyń ortasynda Tólebaıdyń otbasy baılar dep tanylyp, Túmen oblysynyń shalǵaıyndaǵy arnaıy qonysqa jiberiledi. Otbasy Súrgit aýdanynyń Qaramúıis aýylynda turdy. Tólebaı ásker qataryna 1942 jyldyń 24 qarashasynda shaqyrylady. Soltústik-Batys, Brıansk, Belarýs jáne Birinshi Ýkraın maıdandarynyń quramynda soǵysady. Ol 1944 jyly 24 shildede Krasnostav qalasyn (Polsha) azat etý úshin shaıqasta 15 fashısti joıyp, basqarma úıdi bosatady. 31 shildege qaraǵan túni ol Vısla ózeninen ótip, plasdarmdy keńeıtý úshin shaıqasqa kiredi. Sol joly qatty jaralansa da, ásker qatarynan shyqpaı, 12 nemis basqynshysynyń kózin qurtty. Nemis basqynshylarymen shaıqasta kórsetken batyldyǵy, janqııarlyǵy men batyrlyǵy úshin, batys jaǵalaýdaǵy jaǵajaıdy keńeıtý basqarýshysynyń jaýyngerlik tapsyrmalaryn uqypty oryndaǵany úshin Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna ıe boldy. Demobılızasııadan keıin Qazaqstanda, Almaty qalasynda turdy. 1988 jyly 14 aqpanda qaıtys boldy. Ájimovtyń bıýsti Hanty-Mansıısk qalasynda «Dańq alleıasynda», Jeńis saıabaǵynda ornatyldy. 2005 jyly 9 mamyrda Súrgit qalasynda batyrdyń bıýsti ashyldy.
Qaıden Qarabaev bolsa serjant, 480-atqyshtar polkiniń 2-atqyshtar rotasy vzvody komandıriniń kómekshisi boldy. 1945 jyly Shyǵys Prýssııa eldi mekenindegi jaýdyń kúshti nyǵaıtylǵan qorǵanysyn buzyp, jerdi azat etti. Shyǵys Prýssııa aýmaǵynda jaýǵa qarsy kúreste kórsetken batyldyǵy úshin Qarabaev eń joǵary úkimettik nagradaǵa – Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna ıe boldy.
Leıtenant Velıkan Esmaǵambetov 1917 jyldyń 1 mamyrynda dúnıege kelgen. 1938 jyldan bastap Omby oblysynyń Omby AÁK áskerine shaqyryldy. Soǵys kezinde 483-jaýyngerlik avıasııa polkiniń komandıri boldy. 32 ret ushaqty sátti ushyryp, nátıjesinde jaýdyń 3 ushaǵyn jeke ózi atyp túsirdi. 1944 jyly «Qyzyl Tý» ordenimen marapattalǵan.
Al Temirbaı Súıinov qyzyl ásker qataryna 1940 jyly shaqyryldy. 1943 jyldan bastap maıdanǵa kirdi. Ol birden birneshe joǵary marapatqa ıe boldy. О́ziniń alǵashqy III dárejeli «Dańq» ordenin Vısla ózeniniń batys jaǵalaýyndaǵy shaıqastardaǵy batyldyǵy úshin aldy. II dárejeli «Dańq» ordenimen 1945 jyly 15 qańtarda Gorbatka stansasyn azat etkeni úshin marapattaldy. 1944 jyldyń qyrkúıeginde batyldyǵy men batyrlyǵy úshin Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynyldy.
1918 jylǵy aǵa leıtenant О́mirzaq Shalǵynbaev 1943 jyly «Qyzyl Juldyz» ordenin aldy. Marapattaý paraǵynan biz mynany bildik: «Aǵa leıtenant Shalǵynbaev shabýyldaýshy áskerı qımyldary kezinde ózin sheber, óz isin jaqsy biletin komandır retinde kórsetti. Buıryq alǵannan keıin joldas Shalǵynbaev qıyndyqtarǵa qaramastan óz vzvodymen Desna ózeninen ýaqytymen jáne shyǵynsyz ótti. Osylaısha, jaýyngerlik paryzyn oryndady. 1943 jyly 13 qyrkúıekte joldas Shalǵynbaev T-VI tıpti jaý tankisine toıtarys berdi» delinedi. Al 1944 jyldyń kúzinde alǵan «Qyzyl Tý» ordenimen marapattaý paraǵynda bylaı dep jazylady: «Joldas Shalǵynbaev erjúrek ofıser. 1944 jyldyń 18-21 qyrkúıegi aralyǵynda Dbele aýdanynda Shalǵynbaev tózimdilik, tártip pen batyldyq úlgilerin kórsetti. Jaýdyń 2 tankisin órtep jiberdi. 1944 jyly 9 qazanda Voınýta aýdanynda fashıstermen kezdesip, jaýdyń 3 tankke qarsy zeńbiregin joıyp jiberdi. 1944 jyly 10 qazanda taýlardy basyp alǵannan keıin, Shıbbeıler taýynda qalyp, nemis batareıasyn joıyp, 76 kólikti órtep, batareıasyn otpen urdy. Bul rette keńes áskeriniń 40 jaramdy avtokóligin, ózdiginen júretin zeńbiregin jáne 75 mm zeńbirek batareıasyn aman alyp keldi. 100-ge deıin adamdy toıtaryp, nátıjesinde jaý batysqa jiberilmedi».
Al Záıken Kópeevtiń erlikke toly ómiri oqyǵannyń zerdesine oı salary sózsiz. Soǵystyń alǵashqy oǵy atylǵan kún – 1939 jyldyń 1 qyrkúıegi. Jer-jahandy qara jamyldyrǵan soǵys órti eń aldymen Polshada tutandy. Jeńis týy jelbiregen kúnniń ózinde Tómengi Sılezııada zeńbirekterdiń gúrsili kók kúmbezin kúńgirletip turdy. Polsha dalasynda opat bolǵan jaýyngerdiń biri joǵaryda atyn ataǵan Záıken Kópeev – Omby oblysy, Esilkól aýdany, Úlgi aýylynda 1918 jyly Kópeı Ermekulynyń shańyraǵynda dúnıege kelgen. Aqmola oblysynan saılanǵan Memlekettik dýmanyń depýtaty, dinı qaıratker Sháımerden Qosshyǵuldyń inisi bolyp keledi.
О́kinishke qaraı, soǵys bastalyp ketken soń, 1941 jyly Polsha jerinde habarsyz ketken kórinedi. Sodan 80 jyldan astam ýaqyt eshkim eshteńe taba almady. Sóıtip, atamyz týraly derekti Soltústik Qazaqstan oblysy, Taıynsha aýdanynyń týmasy, qazir Polshanyń Gdansk qalasyndaǵy II dúnıejúzi soǵysynyń mýzeıiniń qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń doktory, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý ýnıversıtetiniń qurmetti professory Dmıtrıı Pantoǵa taýyp berýin ótindik. Zertteýshi sózinde turdy. Atamyzdyń súıegi tabyldy.
Záıken Kópeev 1941 jyldyń 25 maýsymynda Polshadaǵy Grevsy degen jerde 366-shtalag konslagerine tutqynǵa túsedi. Jalpy alǵanda, polıak dalasyndaǵy tutqyndalǵan soldattardyń jaǵdaıy óte aýyr bolǵan. Jaýyngerler adam tózgisiz azaptardy bastan keshirgen. Sodan Záıken atamyz 1943 jyldyń 21 qyrkúıeginde aýrýhanaǵa túsip, 1943 jyly 11 qarashasynda qaıtys bolady. Marqumnyń súıegin Polshanyń Sedlse qalasy, Zelna kóshesinde ornalasqan Mazovesk voevodstvosynda, №184 bolyp jerlegen eken. Keıin onyń qasynda esim-soıy joq 262 soldat jerlengeni anyqtaldy.
Resmı derekter boıynsha Polsha aýmaǵynda qaıtys bolǵan keńes jaýyngerleri men áskerı tutqyndardyń 648 zıraty tirkelgen. Buǵan qosa sarbazdardyń rýhyna turǵyzylǵan 561 eskertkish bar. Osy oraıda Eýropa dalasyna súıegi sińgen atalarymyzdyń jatqan jerin anyqtaıtyn jáne olardyń taǵdyryn zertteıtin jańa komıssııalar qurý kerektigin jetkizgimiz keledi. Sonymen qatar Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa arnalǵan tanymdyq mýzeılerdiń de mańyzyn arttyrý kerektigin basa aıtamyz. Olardyń urpaq sanasynan óshpeýiniń basty kepili – osy mádenı-tarıhı oryndar.
Jýrnalıst Jandos Áýelbekulynyń zertteý maqalasynda dıplomatııalyq ókildigimiz ashylǵan 2000 jyldan beri soǵysta qaza tapqan týystaryn izdegen otandastarymyzdan júzdegen hat kelip túskeni aıtylady. Nátıjesinde, kóptegen azamatymyz óz týystarynyń jerlengen oryndaryn anyqtap, basyna eskertkish taqtaısha ornatyp, elden ala kelgen topyraqtaryn salǵan. Qazaq-polıak tarıhshylary assosıasııasynyń septigimen Záıken atamyzdyń basyna biz de týǵan jerdiń topyraǵyn saldyq.
Samat Jumataıuly,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri