Bıe súti emi

Aıtqandaıyn, «jylqynyń jalynda óskenbiz» dep júrip, qazir bıe súti men saýmaldy ajyrata almaıtyn deńgeıge jettik. Áýelden em úshin ishetin – bıe súti (jańa saýylǵan sút) edi de, saýmal – kúbi ishinde qalǵan qorǵa quıylǵan bıe súti (ıaǵnı qormen aralasqan sút). Endeshe, «saýmal» degen ataýy qandaı ádemi estilse de, myń­jyldyq maǵynasyn ózgertý – dástúrge qıǵash ǵadet.

Bıe sútimen emdeý týraly tarıhı málimetti biz klassık-jazýshylar Lev Tolstoı men Anton Chehovtan oqımyz. Tolstoı jaryqtyq bashqurt jerine kelip, qymyzben em­delgenin jan-jaqty jazyp ket­ken. Sondyqtan da «kýmy­solechebnısa» degen orys sózi bizge ystyq kórinetin. Osy jerde jat jurt úshin termıno­lo­gııada sharttylyq («qymyz» sózi) mańyzdy bolsa kerek.

Álemge orys klassıkteri men dárigerleri arqyly jar­namalanǵan osy emniń bas­ta­ýynda Nestor Postnıkov ­(1821–1913) tur. Bul kisi biz­diń dana Abaı týǵan shamada Más­keý ýnıversıtetiniń medısına fakýltetin bitirgen kásibı dáriger eken. 1858 jyldan qymyz emhanasy júıesin ashyp, sońynda «Samara mańynda qymyzben emdeý oryndary» (1860), «Qymyz, onyń quramy jáne adam aǵzasyna áseri týraly» (1867) atty zertteý eńbekter qaldyrǵan. Osy salada alǵan marapaty da birshama. Samara qalasy mańaıynda kezinde onyń bıe baılaǵan saıdaýyt jeri áli kúnge «Postnıkov saıy» dep atalady.

HIH ǵasyrda halqynyń sany 100 mln-ǵa deıin ósken Reseıge, árıne, halyqtyq dári-dármek, em-dom qajet boldy. Sondyqtan jurtshylyq, ásirese oqyǵandar qymyz emine júgindi. Sol kezdiń baspasózinde «Qymyz qan tamyrlaryn tazalaıdy, ókpe (qurt aýrýy, kóksaý), júrek aýrýlaryna em. Búırek pen nesep joldary naýqastaryn emdeıdi. Júkti áıelderge dárýmeni paıdaly» dep jazylǵan.

Eń qyzyǵy, bıe sútin jyl­qynyń turǵan jerinde, saýy­la salysymen ishýge keńes berip­ti. Sondaı-aq saýylatyn bıe arbaǵa jegilmeı, keń dalada erkin jaıylýy keregi aıtylǵan.

Budan da tartymdyraq aq­parat – bıe sútin qalaı jáne qaı kezde, qandaı mólsherde ishý dep táptishtelip jazylǵan.

Bıe sútimen emdelý ádette 6 aptadan 3 aıǵa deıin sozy­lypty. Emdelýshilerdiń kún tártibi shamamen mynandaı: tańda saǵat 6-da turyp, taza ­aýada tynystap baryp, bıe sútin ishedi. Saǵat 8.00-9.00 shamasynda eptep qana dám jeıdi (shaı jáne maı jaǵylǵan nan, azdap jumyrtqa). Biraq bul tańǵy as sanalmaıdy. Tańǵy as 12.00-ge belgilengen. Biraq oǵan deıin de dalada keńirek tynys­tap júrýi shart. Densaýlyq­qa paıdaly oıyn-jattyǵý­lar jasaýǵa da bolady. Túski as ýaqyty – 18.00. Al keshki as (munda shaı men jeńsik tamaq) ýaqyty – 21.00.

Emdelýshiler kúnine qansha bıe sútin ishken? Bastapqyda shaǵyndaý 6 keseden bastap, sońynda 45 kesege jetken (orys dárigeri staqanmen ólshegen). Em kezeńinde qyryqqabat (kapýsta), qııar jeýge, spırttik ishimdik ishýge qatań tyıym salynǵan.

Qymyz (bıe súti) maýsymy 10 mamyrdan 20 tamyzǵa deıin sozylǵan.

Bıe sútimen emdeý oryndary Samara, Orynbor, Ýfa gýbernııalarynda bolǵan. Bul óńirlerge qazaqtyń ejelden qatysy bary málim. Sondaı-aq Omby atqaminerleri men zııalylary da qazaq aýyldaryna soǵyp, bıe sútin em úshin ishkeni týraly derek bar (mysaly, jazýshy K.Masalskııdiń qyzy L.Poltoraskaıanyń esteligi men sýretteri).

Ádebıet alyby Lev Tolstoı kóbine Bashqurttyń Qarlyq atty jerinde, Samara mańynda «qymyzben» emdelgen. Tipti Samaranyń bir aýlynda jyl­qy zaýytyn ashýdy da jos­parlapty. Iаsnaıa Polıana­daǵy dárigeri qaıbir dáriler­di ishýdi mindettegende, arys­tan aqsaqalyńyz qyrsyǵyp: «Osydan dalaǵa ketem de, qymyz iship, qoı etin jep, jatyp alamyn!», deıdi eken. Esepteı berińiz, jazýshynyń qut mekeni Týladan Samaraǵa deıingi jol 1 myń shaqyrymnan asady. Biraq dana qalamgerdi dala dámi tartqan uqsaıdy.

Aıtýǵan Dosbı