Temir aýdanynyń ortalyǵy Shubarqudyq kentinen úsh shaqyrym jerde Dosjan ıshan Qashaqulynyń meshiti bar. Onyń qurylysyn Shılisý ózeni boıynan usta Birmán Kóshimqululy 100 adammen birge kótergen. Birer jyl buryn Reseı muraǵatynan atyraýlyq ólketanýshylar 1904 jyly Dosjan ıshan meshitin alystan túsirgen Dýblıanskııdiń fotosyn tapty. Qara kúzde ne erte kóktemde túsirilgen bolýy kerek. Bir-birimen jalǵasyp jatqan qam kirpishten turǵyzylǵan tam úıler. Medrese oqýshylary men ustazdaryna arnap salynǵan úıler sııaqty. Árirekte meshittiń jelkendi munaralary kózge shalynady. Tarıhshy-arheolog Serik Ájiǵalı Dosjan ıshan meshitin birneshe kúmbezdi «jelkendi meshit» qataryna qosqan.
Oıyl-Jem boıynda ıslam mádenıeti men bilimin ornyqtyryp, dinı sala men dástúrlik tanymdy ushtastyrǵan ıshandar mektebiniń iri ókili Dosjan Qashaquly Aqtóbe oblysynda 1815 jyly dúnıege kelgen. Buhara medresesin támamdap, elge oralǵan soń, jıyrma jyl ustazdyqpen aınalysqan. О́mirinde qajylyqqa úsh ret barǵan. Dosjan medresesin aıaqtaǵan myńdaǵan shákirt HH ǵasyrdyń basynda elge qyzmet etti. Ústirt boıynda birneshe meshit saldyryp, medrese júıelerin jańǵyrtqan, eldi kásipshilikke baýlyǵan ozyq oıly jannyń urpaqtary túgel qýǵyndaldy, meshiti keńes ókimeti jyldary qaraýsyz qaldy. Kútimsizdikten tozdy, endi joǵalyp barady. Biraq qırap jatqan qabyrǵalardyń topyraq qabatynda qandaı qazyna jatqany jumbaq.
Keıingi jyldary eski qurylysty saqtap qalý úshin tóbesi, jan-jaǵy qorshaldy. Meshit janynda byltyr jańa ǵımarat turǵyzylyp, Dosjan ıshan kesheni tarıhı týrıstik oryn retinde esigin ashty. Osy jazda eski meshit ornynda qazba jumystaryn júrgizip jatqan arheologter topyraq astynan oljaǵa kezikti. «Dosjan ıshan meshitiniń kómilip jatqan qabyrǵalaryn tazalaý kezinde irgesinen qyzǵaldaq gúli jáne japyraqtarymen kómkerilgen tuskıiz úlgisindegi oıý-órnekter shyqty. Bir qaraǵanda qabyrǵaǵa ilingen ashyq áshekeıli tuskıiz kilem sııaqty. Boıaýy anyq, órnekteri dál, qyzyl, jasyl, sary, qoıý jasyl, ashyq kók túster kezektese túsip, meshit qabyrǵasynyń sánin ashqan. Taǵy bir arabsha jazý meshittiń qulap qalǵan mańdaıshasy ne arqalyǵy sııaqty. Bul da buzylmaǵan, topyraqtyń astynda jazýy anyq saqtalǵan, qara, kók, qyzyl túster kezektese qoldanylǵan», deıdi Aqtóbe oblystyq eskertkishterdi zertteý, qorǵaý ortalyǵynyń dırektory Farhad Dosmuratov.
Shılisý boıyndaǵy osy meshitti 1870 jyly usta Birmán Kóshimqululy turǵyzǵan. Aqyn Ábýbákir Kerderi osy meshitti alty kúmbezdi, alty eńseli bólmesi bar, ár qujyrasynyń qabyrǵasyna qyzyl boıaýmen Quran aıattary jazylǵan bes myń adam syıatyn qasıetti oryn dep sıpattaıdy. Aqtóbe óńirindegi qazaqy meshitterdiń báriniń qurylysyn júrgizgen Birmán usta 1922 jyly 72 jasynda dúnıeden ótken. Zıraty Qobda aýdanynyń Qumsaı degen jerinde. Urpaqtary bar.
Dosjan ıshan meshiti – jańǵyrtýdy qajet etetin qurylys. О́ıtkeni óz zamanynda Shılisý boıynda medrese úıi men oqýshylarynyń jataqhanasy da bolǵan. О́kinishtisi, medrese ǵımarattary áli tabylǵan joq. Qazaqy eski qurylystar sol zamanda saz ben qum aralasqan qam kirpishten turǵyzylǵan ǵoı. Osy tóńirekte úıilip jatqan tóbeshikterdiń asty kezindegi medrese qujyralary bolýy múmkin. Qazba jumystary tájirıbeli arheologter jetekshiligimen tııanaqty júrgizilse, HIH ǵasyrdyń aıaǵyndaǵy qazaq medreseler júıesi týraly tolyq maǵlumat alýǵa bolar edi. Aıta ketý kerek, 1903 jyly Orynbor dinı basqarmasynyń sheshimimen qazaqy úlgidegi meshitter qurylysyna tyıym salynyp, onyń ornyna tastan órilgen, súıir munaraly Qazan úlgisindegi meshitter turǵyzýǵa ruqsat etildi. Al Birman usta sııaqty sheberler qolynan turǵyzylǵan qazaqy meshitterdiń terezesi úlken emes ári munarasy da bıik bolmaǵan.
Aqtóbe oblysy