HH ǵasyr basyndaǵy qoǵamdyq qoparylys pen saıası sapyrylys ýaqytynda azattyq ıdeıasynyń negizinde ulttyq ádebıet pen mádenıetke, sonymen qatar urpaq tárbıesine orasan zor eńbek etken tulǵa – Júsipbek Aımaýytuly. Ol – aqyn, jazýshy, dramatýrg, aýdarmashy, synshy, pýblısıst retinde ult rýhanııatyn jańa bıikke kótergen qaıratker. Bıyl Alash ardaǵynyń dúnıege kelgenine – 135 jyl. Osy oraıda qalamger ǵumyrnamasyna qatysty ekiushty pikirlerdiń durys-burystyǵyn anyqtaý maqsatynda belgili ǵalym, professor Raqymjan Turysbekpen suhbattastyq.
– Ǵylymı ortada jazýshynyń dúnıege kelgen jyly týraly ártúrli derek keltiriledi. Máselen, keı mektep oqýlyqtarynda jazýshynyń dúnıege kelgen ýaqyty 1889 jyl dese, akademııalyq basylymdarda 1890 jyl dep kórsetiledi. Nege birizdilik joq? Qaı pikirge toqtaǵanymyz jón?
– El tarıhynda tanymal tulǵalardyń ómirbaıan betterine qatysty áli de anyqtalmaǵan, zertteý men zerdeleýdi qajet etetin tustar bar. Iá, Júsipbektiń ómirderegine qatysty árqılylyqtyń bary ras. Máselen, Shymkent pedtehnıkýmyndaǵy anketalyq jazbada: «1888 jyl» dep toltyrylady. Al «…tergeý isi» materıaldarynyń birinde (1929, 16 mamyr): «…40 jastamyn, otbasyly – úsh balam bar» degendi anyq-qanyq aıtady (QR UQKM – 01149 – is, 2 tom). Aıyptaý qorytyndysynyń kelesi bóliginde «…40 jas, qazaq, ustaz – ádebıetshi, partııada joq» degendi de nazarǵa salady (QR UQKM-011494- is, 6 tom).
Budan basqa, kórnekti qalamger Sábıt Muqanov «XX ǵasyrdaǵy qazaq ádebıeti» atty eńbeginde J.Aımaýytulynyń ákesi, rýy, urpaqtary týraly mynadaı dáıekterdi alǵa tartady. Bastapqy tusta-aq: «Júsipbek Aımaýytuly 1893 jyly burynǵy Kereký ýezi, Semeı oblysy, Qyzyltaý bolysynda týǵan» dep jazady.
Sonymen birge fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty E. О́tebaıuly «Taǵdyrdyń kezdestim ǵoı kermesine…» atty maqalasynda jazýshy ómirbaıany týraly birqatar salystyrý jasaıdy. Sonyń birinde: «...Júsipbektiń týǵan aǵasy Ahat odan eki jas úlken – 1892 jyly týǵan, inisi Jaqypbek úsh jas kishi – 1897 jyly týǵan. Biz endi ony aǵasynan qalaı úlken sanaı alamyz?» dep birqatar qujatqa nazar aýdarady. Túıindi tusta qalamger haqyndaǵy oıyn bylaı bildirgen: «Júsipbek Aımaýytovty 1894 jyly 28 qarashada týdy, 1930 jyly 7 sáýirde óldi dep jazyp, ádildigine kóshken maqul».
Al biz negizinen, «О́z jaıymnan maǵlumat» atty jazbaǵa taban tireımiz. Bul jazýshy jınaqtaryna engen. Ondaǵy Smaǵul Sádýaqasulynyń suraqtaryna (anketa túrinde) qaıtarǵan jaýaptarynda: «...sıyr jylynyń aıaǵynda (1890 jyldar) Qyzyltaýdyń baýyryndaǵy Qaranyń adyry degen jerde, Dandebaı aýlynda týsam kerek... Rýym – Súıindik, onyń ishinde – Kúlik. Aıdabol, Kúlik bir týysady. Sultanmahmut Aıdaboldan. Ekeýmiz segizinshi atadan qosylamyz. MáshHúr Júsippen jetinshi atadan qosylamyz. Kereký ýezi, Semeı gýbernııasy», dep jazady. Iаǵnı 1889 jyl, sıyr jylynyń aıaǵy bolsa, naýryzǵa deıin 1890 jyl bolady. Sonda qısyndy, jyl qaıyrǵanǵa saı bolady.
– Júsipbektiń opat bolǵan jylyna qatysty da osyndaı san qılylyq bolyp tur ǵoı?
– Iá, munda da ártúrli sandar keltiriledi. Aıtalyq, jýrnalıst, aqyn-aýdarmashy Ábdisattar Álip «Jazýshynyń shyǵarmashylyq qazynasy» atty maqalasynda: «...1931 jyly 21 sáýirde Máskeýdegi Býtyrka túrmesinde atylǵan», degendi jazady. Sonymen birge J.Aımaýytulynyń ómir-tarıhy, taǵdyry tóńireginde de birqatar izdenis bar. Aıtalyq, jýrnalıst-qalamger Ǵ.Iskenderuly «Jat jurtta jerlengen jampozdar» atty barlaý-taldaý maqalasynda atajurttan jyraqta jerlengen tulǵalardyń ómir-taǵdyryna qysqasha sholý jasaıdy. Túrkııa, Qytaı, Reseı, Germanııa, Mysyr, Úndistan, Sırııa, Iran, Mońǵolııa, О́zbekstan, Ýkraına, Tájikstan, Túrikmenstan sııaqty el-jerlerde jerlengen tanymal tulǵalardyń ómir-deregi jurtqa usynylady. Maqalanyń qorytyndy bóliginde: «...Júsipbek Aımaýytov (1889-1931) – qazaq halqynyń azattyǵy úshin kúresken ult qaıratkeri, klassık jazýshy, aǵartýshy ǵalym, 1929 jyly «ultshyl uıymmen baılanysy bar» degen jalamen tutqyndalyp, 1931 jyly atý jazasyna kesý týraly syrttaı úkim shyǵaryldy. Máskeýde jerlengen», dep jazylady.
Resmı hat negizinde – Júsipbek Aımaýytuly Vagankov qorymy aýmaǵyndaǵy jalpy zıratqa qoıylǵany anyqtalyp, Pavlodar muraǵatshylary elden topyraq ákelgeni týraly derek bar. Júsipbek Máskeýdiń Býtyrka túrmesinde atylyp, Vagankov zıratyna jerlengenin jurtshylyq biledi.
Asyly, aqıqattan eshkim aınalyp ta, attap ta óte almasy anyq. Osy retten kelgende, elimizdiń Ortalyq muraǵatynda, UQK men Shymkent, Tashkenttegi muraǵattarda Alash ardaǵy, asyl sózdiń sańlaǵy Júsipbek Aımaýytulynyń qaıtys bolǵan ýaqyty – 1930 jyldyń 21 sáýirinde, Máskeýdegi Býtyrka túrmesinde atylǵany jazylǵan. Bizdińshe, osy jyl men ýaqyt – aqıqattyń tý tikken tusy. Osyǵan den qoıǵan, toqtaǵan jón.
– Otbasy, urpaqtary týraly qandaı derekter bar?
– Jazýshynyń ul-qyzdarynyń qazaq eline, rýhanııat álemindegi ózgeristerge, ásirese ákeleri – J.Aımaýytulyna degen perzenttik yqylas-iltıpattary, saǵynysh-sezimderi jan-júrek dúrsilinen de, kóz ben kóńildegi qýanysh nurynan da tanylǵan. О́zimiz de jekelegen júzdesý, qaýyshý-kezdesý kezderinde – jazýshynyń balalarynyń aýzynan joǵaryda aıtqan mazmundaǵy áńgime-syrlarǵa qanyqqandyqtan (kezdestik, issaparda boldyq, sýretke tústik), onyń qaısybir qyrlaryn qaıtalaǵandy artyq dep bilemiz. Sebebi onyń basym bóligi, birsypyra tustary qalyń kópshilikke aqparat arnalary arqyly da tanys-tuǵyn. Alaıda jazýshynyń urpaqtary haqynda jınaǵan aqparattarymyzdyń birer bóligin halyqqa tanystyrǵannyń sókettigi joq.
Júsipbektiń uly Bektur týraly belgili «Oıan, qazaq» kitabynyń avtory M.Dýlatulynyń qyzy Gúlnárdiń esteliginen habardar bolamyz. Onda: «...Tutqyndardy Máskeýge alyp ketedi» degen habardy estidik. Ertemen, kún shyǵar-shyqpasta qasymda úsh birdeı qatar qurbylarym bar, olar – Júsipbektiń balasy Bektur, Abaı tuqymdary О́mirtaıdyń qyzy Ázen, Júsipov Ahmetsafanyń qyzy Farıda bolatyn. Eki ókpemizdi qolymyzǵa alyp vokzalǵa jettik. Júk tasıtyn vagondar, shetki bir vagonda, temir torly terezeden ákem men Júsipbek qarap tur eken. Kúzetshiler vagonǵa jolatpaı, «qaıt, atamyn» dep jekip, jasqaı berdi. Bektur úrkip, kidirip qaldy. Júsipbek aǵa anadaıdan aıqaı saldy: «Bektur, jaqynda... qoryqpa...» dep. Aıtatyn bir sózi bolýy kerek. Kúzetshiler balany ákesine jolatpady, jylap-eńirep júrip, poıyzdy kózben shyǵaryp saldyq. Bul 1929 jylǵy 24 maýsym kúni bolatyn», deıdi-aý.
Aqıqatynda, jazýshynyń úlken uly Bektur Aımaýytuly ákesi «isti» bolǵan soń-aq «Alashordanyń balasy» atanyp, óz eline, jerine «syımady». Keıin araǵa uzaq jyldar salyp, 78 jasynda Reseıdiń Kemerovo oblysy, Profevsk qalasynan Qazaqstanǵa kelgen bolatyn.
Ekinshi uly Janaq, qujattaǵy aty – Aımaýytov Evgenıı Iýrevıch. Semeıde 1920 jyly 18 aqpanda týǵan. Onyń eki qyzy, bir uly bar, ıaǵnı nemereleri – Valentına, Nadejda (Máskeýde) jáne Aleksandr (Shýrık). Zamanynda biri Máskeýde, biri Sankt-Peterborda turǵan. Olardyń qazirgi ómir-turmysynan habarym joq.
Al Mýza (qazaqsha Márýá – Maǵrıpa) Júsipbekqyzy Aımaýytova-Sahno 1926 jyly Orynborda týǵan. Keıin Aqtóbe qalasynda turdy. Jubaıy – Stepan Sahno, munaıshy. Qyzdary – Natalıa men Tatıana. «Aqtóberentgen» birlestiginde eńbek etken. Qazirgi qal-jaǵdaıynan habarsyzbyz. Biraq kezinde anasy – Evgenııa Qarabatyrqyzy men atasy Arystan Sermuhamedulynan estigen estelikterimen bólisip, otbasylyq albomnan alynǵan sýretterin kórsetken edi. Áke-sheshesimen Shymkent shaHarynda bolǵanda, aldymen Kreger kóshesindegi №8 úıde, keıinnen – A.S.Pýshkın atyndaǵy №9 úıde turǵanyn da aıtyp bergen-tuǵyn.
Aıta keteıin, Júsipbek urpaqtary memleket tarapynan eleýsiz qalǵan joq. Máselen, Bekturǵa Almatydan bir bólme, nemeresi Rımaǵa Qaraǵandydan eki bólmeli páter berilgen.
– Júsipbek Aımaýytulynyń talanty jóninde keńes dáýiri ádebıetiniń ókilderi qandaı pikir bildirgen edi?
– HH ǵasyrdyń orta sheninde, ıaǵnı qazaq ádebıetiniń dáýirleý tusynda Júsipbek esimi aıtylmaı qalǵan joq. Qabyrǵaly qalamgerlerdiń deni ony qazaq ádebıetiniń altyn bastaýynda turǵanyn ashyq moıyndap jazǵan. «Júsekeń – beker kúıgenderdiń biri. Tezirek ony qatarymyzǵa qaıtarýymyz kerek», degendi trıbýnadan Ǵabıt Músirepov talaı aıtqan. Al endi bir esteliginde onyń shyǵarmashylyq áleýetin joǵary baǵalap bylaı jazady: «Meniń ustazym – Aımaýytov. Maǵan jazýdy úıretken, qalaı jazýdyń úlgisin kórsetken Júsipbek edi...» degen sózde aıryqsha mán, úlken shyndyq pen mol ómir taǵylymy, tálim-tájirıbesi bar.
Budan basqa, atap aıtqanda, aqyn Ábdilda Tájibaev «Qazaq ádebıeti» gazetiniń redaktoryna arnalǵan 1987 jylǵy «Ashyq hatynda» Alash arystary – Sh.Qudaıberdiuly, A.Baıtursynuly, M.Jumabaev, J.Aımaýytuly týraly aıta kelip: «...olardyń qazaq ádebıetindegi qadirli oryndaryn qaıta alýyn, qazaq oqyrmandarymen qaıta tabysýy qajettigin» qozǵaıdy. Olardyń arasynda J.Aımaýytulynyń ómiri men kezeńine, shyǵarmashylyq murasyna qysqa-nusqa túrde toqtalady. Qalamgerdi kórgenin, ustazdyq ulaǵaty men ǵalymdyq qyrlaryn, ónerpazdyq ornyn, áser-yqpalyn aıryqsha ataıdy. Tıisti tusta: «Júsipbek Aımaýytov – jıyrmasynshy jyldardyń basynan jarq etip kórinip, respýblıkamyzdyń barlyq túkpirinde óz jaryǵymen aıqyn tanylǵan, asa isker, belsendi jazýshy. ...Bizdiń ádebıetimizde, onyń tarıhynda Júsipbek Aımaýytovtyń orny erekshe bıik. ...Ol oryn úńireıip ıesiz turmaý kerek» dep jazady 1993 jyly «Jazýshy» baspasynan shyqqan «Esimdegiler» eńbeginde.
Bertinde, Sábeń – Sábıt Muqanov aqyn Qadyr Myrza Álımen kezdesý-suhbattarynyń birinde: «Mádenıetti qazaq prozasy, tipti dramanyń ózi osy Júsipbekten bastalady. Tek bir ǵana Aımaýytovtan aıyrylýymyzdyń ózi bizdiń ádebıetimizdi jarty ǵasyr keıinge ysyryp tastady. Bir Aımaýytovtyń ózi bir kórkem qol, bir ásker sııaqty edi!.. Qaryndashpen jazýdyń ózin Ǵabıt sol aǵasynan úırengen. Júsipbektiń áıeli qyrym tatary bolatyn... Sol jeńgemiz únemi bizdeı ǵyp qaryndash ushtap otyratyn... Aımaýytov – synshyl realızm ókili. Ideologııada sharýasy joq. Neni kórse, neni bilse – sony, ıakı ómir qalaı bolsa, solaı jazady. Eger maǵan so kisiniń týyndylaryn túgel jınap bastyrý kerek, sol jaýapkershilikti sizge júkteımiz dese, oılanbaı keliser edim. Oılanbaı bir túnde bes-alty tomyn daıyndap, qol qoıar edim», dep senimmen sóz etedi. Bul Qadekeńniń «Iiriminde» anyq-aıqyn jazýly tur.
– Qalamgerdiń jazýdan bólek ónerleri týraly estelikter de asa súıispenshilikpen aıtylyp jatady.
– Iá, Júsekeń san qyrly tulǵa. «Talantty adam barlyq salada da – talantty» degen qanatty sóz Aımaýytulyna dál keledi. Onyń aǵash pen temirden túıin túıgen usta, qolóner sheberi, asqan ánshi, dombyrashy Hám sazgerligi jurt jadynda qalǵan. Júsipbektiń ózi sekildi ónerpazdardy janyna erekshe jaqyn tutqanyn shákirti Qalabaı Bekdýllaevtyń sózinen baıqaımyz. Onda jazýshynyń Jumat Shanınmen, Qurmanbek Jandar-bekovpen jáne aıtýly ánshi-aqyndar Isa Baızaq, Ámire Qashaýbaevpen tyǵyz baılanysta bolǵany aıtylady. «Bul ártister Shymkent qalasyna kelgen bette-aq jarqyn dostary retinde Aımaýytulynyń úıiniń tórin bermeıtin», deıdi ol.
Kóbi bile bermes. Júsipbektiń dástúrli ónerdiń bizge aman jetýine úlesi zor. Ol Aleksandr Zataevıchtiń «Qazaqtyń 1000 áni» jınaǵyna 29 án men 1 kúı qosqan. Onyń ishinde tanymal «Ǵalııa», «Qaratorǵaı», «Qarǵam-aý» sekildi ánder bar. A.Zataevıch jınaqtyń sońynda «Oryndaýshy Aımaýytuly Júsipbek. Pavlodar ýezi, Baıanaýyl aýdanynyń týmasy» dep kórsetken.
Onyń mýzykaǵa jaqyndyǵyn, sonymen qatar qolónerge sheber bolǵanyn Ábdilda Tájibaev ta eske alady. Ol kezde shamamen on alty-on jeti jasta bolsa kerek. «1926-1928 jyldary Shymkent qalasyndaǵy pedagogıkalyq tehnıkýmda oqytýshy bolyp júrgende men ony ózim kórdim (Onda Baýyrjan Momyshuly ekeýmiz Ǵanı Muratbaev atyndaǵy ınternatta tárbıelenýshi edik). Men onyń Qoja Ahmet Iаsaýı ǵımaraty jóninde jazylǵan uzaq ocherkin, ánshi Ámire týraly áńgimesin áli umytqan joqpyn. On saýsaǵynan óner tamǵan – dombyranyń neshe túrli sheshenderin jasaǵan, kók salylap saptamaly etik tigetin, kúmispen, jezben áshekeılep er-turman jasaıtyn Júsipbek jastarǵa bul ónerlerin de kórsetip otyratyn. Ol jas qaýym úshin óte súıkimdi jan boldy», deıdi.
– Júsipbek shyǵarmashylyǵyndaǵy máıekti máseleler jas urpaq sanasynda ózektiligin sol qalpynda saqtaı ma?
– Mirjaqyp Dýlatulynyń «Abaıdyń ólgen kúninen qansha alystasaq, rýhyna sonsha jaqyndarmyz» degen sáýleli sózin Júsipbektiń de ázız rýhyna baǵyshtaı alamyz. Has shyǵarma kez kelgen dáýir dıdarynda túrlenip, jańashalanyp ómirin jalǵastyryp ketedi. Sebebi ondaı shyǵarmada ýaqyt tezine maıyspaıtyn qundylyqtar ǵana aldyńǵy orynǵa qoıylady. Ol – adam bolmysy. Adamnyń jan túkpirine boılaǵan Júsipbek Aımaýytulynyń shyǵarmashylyq murasy jańa urpaq sanasynda osy qasıetimen jańǵyrady. Sebebi ol – jantanýshy Júsipbek. Iá, tutastaı alǵanda Alashtyń qaıratker qalamgeri, ádebıet janrlary men bilimı hám ǵylymı baǵyttarǵa súbeli úles qosqan sara sózdiń sardary Júsipbek Aımaýytulynyń shyǵarmashylyq murasy azat elimen birge jasap, jańa ýaqyttyń rýhymen qatar úndesip, sabaqtastyqta keń óris ala beredi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Abzal MAQASh,
«Egemen Qazaqstan»