«Áıel turmaı, erkek oıanbaıdy». Er men áıel tabıǵatyn biraýyz sózben túıindegen Ǵ.Músirepovtiń áıgili «Ulpan» romany osy epıgrafpen bastalatyn. О́z ortasynan ozyp týǵan qazaq áıeliniń sony beınesi somdalǵan tarıhı týyndy ulttyq ádebıettiń úlken tabysy sanaldy, sonymen qatar ádebıettiń bir qanaty – teatr rejısserleriniń de nazarynan qaǵys qalmady.
Etekten tartqan eski zamandaǵy er men áıel arasyn bólektegen teńsizdik qursaýyn byrt-byrt úzip, ózinen qyryq jas úlken Eseneıge óz erkimen turmysqa shyǵyp, el bılegen Ulpannyń ádebıette kestelengen kórkem beınesi teatr sahnasynan da kórinis taýyp, drama qaharmanyna aınaldy. 1997 jyly belgili qalamger Qalıhan Ysqaq «Ulpan» romanynyń sahnalyq nusqasyn jasap, Báıten Omarovtyń rejısserligimen klassık esimin ıelengen jastar teatrynyń sahnasynda qoıylǵan bolatyn. Qasym Jákibaev, Raısa Muhamedııarova, Aıdos Bektemir, Jomart Zeınábil, Merýert Túsipbaeva syndy sahna sańlaqtary oınaǵan, ótken jyldar enshisinde qalǵan sol qoıylymnyń afıshasy men fotosýretterin, keıipkerlerdiń kostıými men ózge de qundy jádigerlerin jınaqtaǵan mazmundy kórme kórermen jadyndaǵy sahnanyń saǵynyshqa aınalǵan tarıhı bir belesin qaıyra esine salǵandaı boldy. Araǵa 27 jyl salyp «Ulpan» týyndysy teatr sahnasyna qaıta oraldy. Qazaq ádebıetiniń kórnekti tulǵasy, kórkem sózdiń zergeri Ǵabıt Músirepovtiń mańyzyn joımaıtyn máıekti shyǵarmasy balalar men jasóspirimder teatrynyń bıylǵy maýsymdaǵy kesek týyndylarynyń biri retinde kórermenge tanystyryldy. Almaty teatrlary demalysqa ketkende, úshinshi jyl qatarynan shilde aıynda kórermenderine spektaklder usynyp kele jatqan Ǵ.Músirepov teatry 78-maýsymyn «Ulpan» qoıylymynyń tusaýkeserimen japty.
Máskeýdegi Vahtangov atyndaǵy akademııalyq teatrdyń kórkemdik jetekshisi Rımas Týmınastyń sheberhanasynan tálim alǵan G.Balpeıisovanyń qııalynan týǵan qoıylymnyń basqasha bolatyny o bastan belgili edi. Sahnadan bórigin basa kıip, saptama etiginen qamshysyn sýyryp alyp, túıdegimen sóz aǵytatyn HIH ǵasyrdyń tıptik beıneleri jańashyl kózqarastaǵy rejısserdiń batyl sheshimimen taıtalasqa túsetini aıtpasa da túsinikti. Rasynda, spektakl kútpegen sheshimge toly, óz ýaqytyna sáıkes «shapan kıip», zamanaýı pishin tapqan. О́zgeshe talǵam men kózqaras, erekshe kollaborasııa, qaıtalanbas obrazdar ushtasqan drama salǵan jerden shıelenisti bastaldy.
Asaýǵa quryq salyp, ań atyp, en dalada bulańdap, erkin ósken erke qyz Eseneı batyrdyń qyraǵy kózine shalynǵan kúni-aq quryǵynan qutylmasyn bilip: «Ulpan arzanǵa túspeıtin qyz», degen jalǵyz aýyz sózimen aldaǵy kóp armanynyń astaryn ańǵartyp ótkendeı. О́zi túgili tósekke tańylǵan jarymjan kedeı ákesiniń kúni de Eseneı baıǵa baılanǵanyn suńǵyla qyzdyń ishi sezip tur. Áıeldiń ornyn tómenge nusqaǵan qarań zamannyń áleýmettik ozbyrlyǵyna qansha qaırat qylsa da, qarsy shyǵýǵa qaýqarsyz. «Eseneı, ekeýmizdiń aramyzda eń kemi qyryq jyldyq aıyrma bar. Osyny oıladyń ba?» deıdi Ulpan ońasha kezdesken sátinde. «Oıladym, janym, qyryq jyl bolsa, qaıteıin. Qyryqqa kelgende bizdiń eldiń Eseneıi sen bolyp qalarsyń... Osy túnnen bastap meniń Eseneıim sensiń», dep syr ashady jasy eńkeıgen Eseneı. Ulpannyń da túpki oıy osy – esi ketken eriniń bıligi men baılyǵyn el ıgiligine jaratý.
Ulpandy dala zańyna ǵana baǵynǵan, damyǵan zamanmen birge júrýge talpynbaıtyn kertartpa daǵdylarǵa qarsy qoıý arqyly ótken zamandaǵy qazaq qoǵamynyń qaıratker qyzy dárejesine kóterý úshin Ǵ.Músirepov qandaı tyń izdenisterge júgingen bolsa, spektakldiń júgin kótergen kúlli shyǵarmashylyq quram sahnada dál sondaı tyń tásilder tabýǵa tyrysty. Eseneıdiń rólindegi Áset Imanǵalıev, Ulpannyń jastyq shaǵyn beınelegen Rabına Belgibaeva, Túrikpen Músirep keıpinde kóringen Erden Jaqsybek, Aıtolqyn – Kamalııa Baıtileýova, Sadyr beınesindegi Jomart Zeınábil óz obrazdaryn tyń órnekpen baıytqan. Sahnada Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisteri men qaıratkerleri Gúljamal Qazaqbaeva, Tynyshkúl Sultanberdıeva, Kúljámıla Beljanova jáne Tolqyn Nurbekova, Ernar Amandyq syndy tanymal talant ıeleriniń boı kórsetýi spektakl salmaǵyn arttyra tústi.
Kópshilik sahnasyna qurylǵan aýqymdy premerany daıyndaýǵa belgili sán dızaıneri Aıda Qaýmenova arnaıy shaqyrylǵan. Kıim sýretshisi keıipkerlerdiń obrazyn sol ǵasyrmen úılesimdi ashqan. Spektakl úshin mýzykanyń mańyzy zor. Qoıylymnyń kompozıtory Oljas Dálelhan shyǵarma mazmunyna saı, dáýir únine laıyq dybys pen yrǵaqty dál tapqan. «Ulpan» pesasynda búgingi tańdaǵy eń ózekti taqyryptardyń biri ári biregeıine aınalǵan úlken másele keńinen qozǵaldy. Ol – qazaq qyzdarynyń quqyǵy men mártebesi. «Aty joqqa at bergen, asy joqqa as bergen, kedeıge pana bolǵan» el anasy, keleshekke kerýen tartqan kósem, erkelep júrip erin bıikke kótergen dana Ulpan men bedeldi bı Eseneıdiń syılastyqpen otaý qurýy qazaqtyń jańa ómir saltyna tyń qadam men oń ózgeris alyp keldi. G.Balpeıisovanyń rejıssýrasyndaǵy qoıylym naǵyz erdi ardaqtaý arqyly eldiktiń irgesin bekitken, halqynyń rızyq-berekesin qara basynyń baqytynan artyq sanaǵan parasatty áıeldiń taǵdyryn sýrettedi.
«Ulpan» qoıylymyn tamashalaýǵa kelgen almatylyq zııaly qaýym, óner qaıratkerleri, belgili óner zertteýshileri men teatr synshylarynyń qarasy qalyńdaý kórindi. Talǵampaz kórermen arasynan belgili ónertaný doktory, T.Júrgenov atyndaǵy ulttyq óner akademııasynyń professory Baqyt Nurpeıisti kezdestirip, «Ulpan» týraly pikirin suradyq. Teatrtanýshy qoıylymdy aldaǵy maýsymda taǵy da tamashalaǵysy keletinin aıtty, áıtse de shyǵarmany ár qyrynan kórip, taldaýǵa mashyqtanǵan kásibı maman alǵashqy áserin bylaısha ádiptedi.
Baqyt NURPEIIS: – Uly jazýshymyz Ǵ.Músirepovtiń qýatty qalamynan týǵan aıtýly shyǵarmanyń sahnalyq nusqasyn jasaǵan rejısser G.Balpeıisova roman oqıǵasyn tutas qamtýdy qajet etpegeni ańdalady. Ol spektakl atyn «Ulpan. Qyr sýretteri» dep atap, Eseneı men Ulpannyń alǵash kezdesken kezinen bastap Eseneı qaıtys bolǵanǵa deıingi aralyqty alǵan.
Shymyldyq ashylǵan kezden bastap rejısserdiń bul shyǵarmaǵa múlde basqa kózqarasta kelgenin ańǵarý qıyn emes. Birinshiden, qoıylym 3,5 saǵat ýaqytty qamtyǵanymen de, zalda otyrǵan kórermender jalyqpaı tamashalady. Munyń basty sebebi – spektakl oqıǵasynyń ekpin yrǵaǵy jyldam, bir oqıǵa kelesimen sabaqtasýymen baılanysty boldy. Rejısser sahnalyq áreketi jetkiliksiz monologter men dıalogterge qımyl-qozǵalystar taýyp, bólek-bólek oqıǵalardy bir tartys jelisine baǵyndyryp, beıneli mızanssenalar túzgen.
Spektakldiń sımvoldyq-metaforalyq qatary – rejısser men sýretshi E.Esbolatova jumysynyń nátıjesin kórsetti. Sahna túkpirinen kórinip turǵan taý silemderiniń tómengi jaǵyndaǵy baspaldaqtardyń ústine shyǵyp tura qalatyn keıipkerler qap-qarańǵy keńistikte, aýada ilinip turǵandaı erekshe áser qaldyrady.
Qoıylymdaǵy borandy dala, bazar, monshaǵa túsý, áıelderdiń bosanýy, aǵashtan salynǵan úıdiń órtený kezindegi sahnalyq effektiler rejısser tarapynan durys tabylǵan. Tútin shashatyn mashınadan býdaqtaǵan tútin keıipkerlerdiń kóńil kúıin berýge erekshe kómektesti. Osy sahnalardaǵy túrli-tústi jaryqtyń qubylýy da, spektakl atmosferasyn týdyrýdyń basty tetigine aınaldy. Bul jaryq sýretshisi N.Týmanıan jumysynyń jemisi ekeni sózsiz.
Jańa teatr estetıkasynda qoıylǵan atalǵan qoıylymnyń stılıstıkasy teatrlyq sharttylyqqa qurylýy akterlerden óz beınelerin tolyqqandy ári túsinikti etip jetkizýge yqpal etti. Sonymen qatar akterlerdiń sýyrypsalmalyqqa barýyna múmkindik bergenin atap aıtýymyz qajet.
Qoıylymdy kórýge kelgen kórermenderdi «Ulpan» romanyn oqyp kelgender jáne roman mazmunyn bilmeıtinder dep ekige bólip qarastyratyn bolsaq, onda sahnadaǵy Ulpan beınesine qatysty eki túrli oı týatyny anyq. Jas Ulpan rólin somdaǵan Rabına Belgibaeva keń dalada erkin ósken arýdyń qaısarlyǵyn, eptiligin, ań aýlap kete beretin batyldyǵyn kórsetýge erekshe mán bergen. Rejısserlik ınterpretasııada Eseneıdiń Ulpanǵa ǵashyq bolatyn sáti aıqyndalmaǵan. Sol tárizdi Ulpan men Eseneı sóılesetin sahnalarda ishki dramatızm jetispeıdi. Ulpan shekten tys ushyp-qonyp, jelpildep, alaburtyp júrgendikten, romanda sýrettelgen qyzdyń aqyldylyǵy, kórkem minezi tasada qalyp ketken.
Ulpannyń eseıgen shaǵyn keskindegen Tolqyn Nurbekova oıynynda da birsydyrǵylyqqa jol berilgen. Rejısser el taǵdyryna batyl aralasyp, áleýmettik qubylystardy ózinshe barlap, soǵan jiti aralasatyn Ulpannyń kesek minezin daralaı almaǵan. Biz kórgen Ulpannyń boıynan el anasy dárejesine jetken iri tulǵaǵa laıyq syrminezdilik pen baısaldylyq jetispeıdi. Aktrısa aldaǵy ýaqytta keıipkerdiń ishki tolǵanystary men oı arpalystaryn daýysyn qubyltyp, psıhologııalyq tereńdikpen berýge mán berse, kóp utar edi.
Qoryta aıtqanda, búgingi qoǵam ómirindegi ózgerister sahna ónerinen de jańalyqtar tileıtinin eskersek, teatr ujymynyń atalǵan qoıylymy rejısserlik tyń oılarymen, ózindik tujyrymdarymen, kórkemdik stıldi sezinýimen, keńistikpen jáne dybyspen jumys jasaı alýymen erekshelendi.
ALMATY