Taıaýda munaı óńdeý salasyn damytýdyń 2024-2050 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy jarııalandy. Bul alǵash ret qabyldanyp otyrǵan jospar emes. Osyǵan deıin birneshe ret munaı-gaz salasyn damytýǵa qatysty tujyrymdama jarııalandy. Sońǵy usynylǵan konsepsııanyń negizgi maqsaty – 2014-2017 jyldar aralyǵynda úsh munaı óńdeý zaýytyn da modernızasııalaýǵa baǵyttalǵan edi.
Tórtinshi munaı óńdeý zaýytyn salmaımyz, odan da qazirgi jumys istep turǵan úsh zaýytty jańǵyrtýdan ótkizip, ózimizdi janar-jaǵarmaımen qamtamasyz etemiz degen bolatyn. Biraq sol maqsattyń qanshalyqty durys oryndalǵanyna mán bermeı, jańa tujyrymdama jasaýǵa kóship kettik. Sol alańdatady. Nege? Sebebi sol úsh munaı óńdeý zaýytyn modernızasııalaýǵa 6-7 mıllıard dollar jumsaldy. Sol jaratylǵan qarajat úsh zaýytqa qatysty biregeı maqsatty qanshalyqty oryndaı aldy degenge jaýap aıtylýy kerek edi. О́ıtkeni 2020-2022, ıaǵnı úsh jyldyń ishinde 391 ret jumystyń jospardan tys toqtap qalýy oryn alǵan. Sonyń 119-y – asa qaýipti apat bolǵan.
Aldyndaǵy jospar 2009-2015 jyldar aralyǵyn qamtyǵan eken. Sonyń aıasynda ishki naryq úshin jylyna 14-17 mln tonna janar-jaǵarmaı shyǵaryp otyrýdy kózdegen. Negizi, osynshama aqshaǵa keminde 1 munaı óńdeý zaýytyn salýǵa bolatyn edi. Birinshiden, sonyń sheńberinde ishki naryqty tolyqqandy qamtamasyz etip qana qoımaı, shetelge eksportqa shyǵarýǵa da múmkindik týyndaıtyn. Ekinshiden, bul zaýyt Atyraý munaı óńdeý zaýyty sekildi 1945 jyldan beri jumys istep kele jatqan zaýyt bolmaıtyn edi. О́ıtkeni qazir salynǵan zaýyttyń qurylysy da, jumys úderisi de zamanǵa saı júrgiziledi emes pe? Úshinshiden, ondaı jańa zaýytta qazirgideı ónimderdi ǵana emes, odan da kúrdeli, odan da qundy ónim shyǵarý múmkindigi bolady. Sebebi Atyraý zaýyty – 1945 jyly, Pavlodar zaýyty – 1978 jyly, Shymkent zaýyty 1985 jyly ashylǵan. Bul zaýyttar qyzmetiniń shekteýi bar, benzın, kerosın, áýe kerosıni jáne dızel sekildi belgili bir ónimderdi ǵana shyǵarady. Al shyn máninde qazirgi óńdeý zaýyttary hımııa ónimderin de shyǵara alýǵa tıis. О́ıtkeni keleshekte hımııa ónimderine degen suranys qatty artady.
Qazirdiń ózinde ózimiz shyǵarǵan áýe kerosınimen ishki naryqty tolyq qamtamasyz etip otyrǵan joqpyz. Reseıden alamyz. Qatelespesem, byltyr Qytaıdan ala bastadyq. Jyl saıyn ishki naryqty 900 myń tonna áýe kerosınimen qamtýymyz kerek. Tek sonyń 640 myń tonnasyn úsh zaýyt shyǵarady. Al jańa zaýyt soqqanymyzda, tek 900 myń tonnalyq mejeni baǵyndyryp qoımaı, shetelge jóneltip otyrý múmkindigi de ashylar edi. Sebebi biz qazirdiń ózinde áýe toraby bolyp sanalamyz. Al eger áýe kerosınin óndirý múmkindigin arttyrsaq, onda áýe sapary boıynsha tranzıttik habqa aınalý múmkindigimiz artady.
Qalaı bolǵanda da, qazir úsh munaı óńdeý zaýytynyń bizdi tolyqqandy qamtamasyz etpeıtindigine kózimiz jetip otyr. Endi aldymyzda eki tańdaý tur: jyl saıyn qyrýar qarjy bólip, úsh zaýytty jamap-jasqaı beremiz nemese barlyq talapqa saı keletin jańasyn salamyz. Úshinshi nusqa bar, ol – Reseıden ımporttaý. Biz osyǵan kóshetin sııaqtymyz.
Tujyrymdamada aıtylǵan taǵy bir másele – 2030 jylǵa taman Qashaǵan men Teńiz óndirgen munaıdyń 3,5 mln tonnaǵa deıin kólemin ishki naryqqa baǵyttaý jaıy. Alaıda bul óte kúmándi másele, sebebi atalǵan ken oryndary eksportqa baǵdarlanǵan nemese álemde kim kóp aqsha beredi, sol jaqqa baǵyttalǵan. Bul – olardyń kelisiminde jazylǵan mindetteme. Al endi ishki naryqqa jiberetin bolsa, arzan baǵaǵa satýǵa májbúr bolady. Olar mundaı táýekelge qanshalyqty daıyn degen saýal týyndaıdy. Kelisim boıynsha olar ishki naryqqa ónim jibermeýge quqyly. Eger baǵyttaıtyn bolsa, onda ortadaǵy ótemaqyny kim moınyna alady? Sonyń arajigin ashyp alǵan durys sekildi. О́ıtkeni 2030 jylǵa deıin kóp ýaqyt qalǵan joq. Qazir jylyna 3-3,5 mln tonna munaı alamyz dep oılap, daıyndalyp, jeme-jemge kelgende ala almaı qalyp, aqyr sońynda iri úsh munaı óńdeý zaýytynan basqa shaǵyn jáne orta kásiporyndardyń júktemesin arttyryp jiberý durys emes dep oılaımyn. Olardyń jaǵdaıy onsyz da máz emes. Endi kelip ónimderin taǵy da arzan baǵamen ishki baǵytqa jiberýge májbúrleý – túptiń túbinde abyroı ákelmeıdi.