Búginde balalardyń qatygezdigine jıi bas shaıqaıtyn boldyq. Qýyrshaq oınaıtyn jasta qylmysqa baryp, baldyrǵan shaqta qatarlastaryna ozbyrlyq kórsetetin balabaqshadaǵy kórinister jaǵańdy ustatpaı qoımasy anyq. Kináni basbuzar balany tárbıelegen ata-anaǵa artamyz ba, álde júgensiz ketken jasóspirimderdi jaýapqa tartqyza almaýdyń saldarynan izdeımiz be?
Baldyrǵandar buzaqylyǵy
Osydan biraz jyl buryn Qaraǵandy oblysynda qýyrshaqqa talasqan baldyrǵandar qurbysyn býyndyryp óltirip, máıitin sýǵa laqtyryp ketken edi. Byltyr taldyqorǵandyq tóbelesqumar jasóspirim qyzdardyń sumdyǵy men óskemendik kámelet jasqa tolmaǵan bir top qyzdyń qatarlasyna álimjettik jasap, aıaýsyz soqqyǵa jyǵyp jatqan kórinisin jurt áli umyta qoıǵan joq. Eki oqıǵada da judyryqty aıamaı siltep jatqandar – jasóspirimder. Onyń artyn ala bere qyzylordalyq jetkinshekterdiń áreketi jurtty shoshytty. Bıyl dál osy Qyzylordada buryn-sońdy qulaq estip, kóz kórmegen jasóspirimderdiń jasaǵan qylmysy eldi eseńgiretip tastady. Osy oqıǵada qala mektepterdiń birinde bir top joǵary synyp oqýshysy aqpan aıynan beri synyptas qyzyn seksýaldyq quldyqta ustap, jezókshelikke salǵan. Eń sumdyǵy, qatarlasyn satyp paıda tapqan qaskóılerge ata-analary da atsalysqan.
Al jaqynda úsh aı buryn kórshiniń dárethanasyna túsip qaıtys boldy degen 3 jasar Asylymnyń ólimine qatysty jańa derek shyqty. Keıbir derekke súıensek, Túrkistan oblysynyń shaǵyn ǵana Sirgeli aýylynda taǵy bir baldyrǵan dárethana shuńqyryna qulaı jazdap, aman qalypty. Bir ajaldan aman qalǵan 5 jasar qyz Nuraı sol kúni ózin kim qorqytqanyn, qaıda shaqyrǵanyn, býyndyryp urǵanyn aıtyp bergen eken. Sóıtse, aıadaı ǵana aýyl jurtyn kúndiz kúlkiden, túnde uıqydan aıyrǵan aýyr qylmystyń artynda úsh jasar Asylymnyń óz kórshisi 16 jastaǵy qyz turǵan.
Estigen jurttyń saı súıegin syrqyratar soraqylyqtardy jipke tize bersek, búgin bitpes. Býyny bekip úlgermeı jatyp jaýyzdyqty boıyna sińirip, qolyn qanǵa malyp jatqan jasóspirimderdi jónge salýdyń jolyn izdep júrgende, balabaqshadaǵy álimjettiktiń de azaımaı otyrǵany kóńil qulazytady. Máselen, Atyraý oblysyndaǵy balabaqsha baldyrǵandary uıyqtap jatqan baldyrǵandy turǵyzyp alyp, jarty saǵat boıy jabylyp sabap tastaǵan. Tipti balalardyń biri jábirlenýshiniń ústine shyǵyp sekirgen. Mundaıda bala deımiz ǵoı, baıaǵy. Biraq keıde «bala ǵoı» dep bastan sıpap, buzaqylyǵyn batyrlyqqa balaıtyn tárbıeniń bir ushy basqa tıgende báleniń qaıdan kelgenin túsinbeı ań-tań qalatynymyz da bar.
Úlkenniń ustanymy kishige «úlgi»
Psıhologterdiń paıymynsha, jasóspirimder arasynda kúsh-qýaty turǵysynan bedeldi bolý bilimdilikten áldeqaıda pármendi kórinedi. Qazirgi ata-analardyń ózi de sport seksııalaryna balalaryn tóbelesip úırený men qorǵaný maqsatynda beredi eken. Ekinshi jaǵynan otbasynda súıispenshilik pen meıirimdi sezinbeı, nazardan tys qalyp júrgen jasóspirimderdiń minezi qıyndaý bolady. Al qıyn balanyń túbi qylmysqa baratynyn psıhologter jıi aıtyp júr. Máselen, elimizde bıyl alǵashqy tórt aıda kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty myńǵa jýyq qylmys, 11 myńǵa jýyq ákimshilik is tirkelgen. Osydan eki jyl buryn Astanada jasóspirimderdiń qatysýymen bolǵan 200-den asa qylmysqa jasalǵan taldaý quqyq buzýshylyqtyń basym kópshiligin jaǵdaıy jaqsy otbasynan shyqqan balalar jasaǵanyn kórsetken. Iаǵnı 150-ge jýyq ártúrli quqyq buzýshylyqqa osyndaı baqýatty otbasynda tárbıelengen jasóspirimderdiń qatysy bar ekeni anyqtalypty. Balalar kóbine urlyq, aqsha bopsalaý men ózinen kishilerge álimjettik kórsetý sıpatyndaǵy qylmystarǵa barǵan.
«Býllıngtiń túri kóp», deıdi psıholog Aıgúl Raqymjanqyzy. Búgingi balalar «ózin kórsetýge» kóbirek jumys isteıdi. Onyń artynda myqty ekenin sezindirý, ózine kóńil aýdartý tur. Mamannyń aıtýynsha, agressor kóbine álsizderge álimjettik kórsetýge umtylsa, ata-anasynan álimjettik kórip otyrǵan bala mektepte álsizderge qatygezdik kórsetý arqyly ózindik ishki ýájin qanaǵattandyrýǵa talpynady. «Kóp balalar óziniń ishki áleýetin damytýda qıyndyq kórip jatady. Ishki áleýetin toltyra almaǵan balalar jeńildiń ústimen, aýyrdyń astymen júrýge beıim. Kóbine áleýmettik jelilerde tez qaralym jınap, tez ataqty bolýǵa talpynady. Qazirgi qoǵamnyń nazary osyndaı rezonans týǵyzatyn oqıǵaǵa áýes ekenin olar da jaqsy biledi. Sondyqtan kózge túsýdiń tóte joly – qatygezdik dep biledi. Osyndaı áreketi arqyly jarnama jasap, «myqty» ekenin kórsetkisi keledi. Shyn máninde olardyń negizgi psıhologııalyq ózgeristerinde qatygezdik joq bolýy da múmkin. Olar tek úlkenderdiń ómirlik ustanymdary men ssenarıılerin qaıtalaıdy», deıdi A.Raqymjanqyzy.
Psıholog Serikgúl Salı da áriptesiniń aıtqanymen tolyq kelisedi. О́ıtkeni balalar eresekterdiń árbir qadamyn aına qatesiz qaıtalaýǵa úıir. Sumdyq oqıǵalardyń túp sebebine úńilsek, qatygez balany búgingi ata-ana, qazirgi qoǵam tárbıelegen. «Balalar seksýaldyq sıpattaǵy erotıkalyq beınerolıkterge túrli aqparat quraly men áleýmettik jelide ońaı ári ashyq qol jetkize alady. 12-13 jastaǵy balalarda mundaı kóriniske qushtarlyq bolmaǵanymen, kórgenin qyzyq retinde qaıtalaýǵa qumarlyq sezimi artady. Mundaı dúnıelerdi kórýdiń ózi balanyń tárbıesindegi sezimniń jetispeýshiligin kórsetedi. Ata-ananyń mahabbatyn tolyq sezinbegen balalarda seksýaldyq sıpattaǵy is-áreketterdi jasaýǵa degen qyzyǵýshylyq oıanyp turady. Bireýge seksýaldyq jábir kórsetý osydan bastalady. Bul bassyzdyqqa jol bermeýdiń joly – balaǵa kitap oqytý, áńgimelesý arqyly tárbıeleý», deıdi maman. Budan bólek, eresekter balalardyń kózinshe balaǵat sózder aıtyp, ashyq urysa berýdiń, túrli otyrystarda jynystyq qatynas týraly ártúrli áńgimeni aıtýǵa bolmaıtynyn eskermeıdi. Psıhologtiń aıtýynsha, bul balanyń kózinshe jynystyq qatynasqa túsýmen para-par. Sebebi úlkenderdiń ómirlik ustanymy balanyń boıyndaǵy ar-uıatty joǵaltady. Al uıaty joǵalǵan baladan arly is kútýge bolmaıtyny belgili.
«Qatygezdikti kórgen bala ony qaıtalaýǵa qumar»
Astana qalasy Baıqońyr aýdandyq polısııa basqarmasynyń Iývenaldyq polısııa bólimshesiniń ýchaskelik ınspektory Gúlzada Satybaeva buzaqylyqtyń sebebin shekteýi joq ınternettegi ádepsiz beınekórinisterdiń kóp áser etetinin jasyrmaıdy. «Qazir balalar ınternettegi ártúrli rolıkterdi, áleýmettik jelilerdegi túrli mazmundaǵy jazbalardy kóredi, oqıdy. Olardyń ne kórip, ne oqyp jatqanyn tekserip jatqan ata-ana, ne mundaı soraqy dúnıelerdiń jarııalanýyn qadaǵalap jatqan eshkim joq. Zańdy túrde tyıym salynbaǵan. Sol qatygezdikti kórgen bala estigen, kórgenin qaıtalaýǵa qumar. Keıbir kishkentaı balalardyń jadynda kórgeni tez saqtalyp qalady. Kúnderdiń kúninde osy jadynda saqtalǵan aqparatty shyǵarady. Ásirese ashýlanǵan kezde kórgen dúnıesin qaıtalaıdy. Ekinshiden, qazirgi ata-analardyń qoly bos emes. Tirshiliktiń qamymen júrip balany smartfonǵa baılap berdik», deıdi Gúlzada Sabyrqyzy. Onyń aıtýynsha, bıyl bas bostandyǵynan aıyrý jáne bas bostandyǵynan shekteý jazasy kóbeıip otyr. Sondaı-aq ýchaskelik ınspektor balalar jasaıtyn qylmystardyń arasynda aýyr qylmystarǵa baratyn oqıǵalar jıilep ketkenin de jetkizdi.
«Eki jyl buryn О́ndiris shaǵyn aýdany turǵyny kórshi úı balasynyń ústinen shaǵym tastady. Urǵan balanyń jasy bar bolǵany segizde eken. Onyń mundaı áreketke barýyn bile kele, onyń qatygezdigi úıdegi tárbıege kelip tireletinin túsindik. Ata-anasy da kinásin moıyndady. Sóıtse, kópbalaly otbasynyń úlken ulyna anasy bar mahabbatyn arnaǵanymen, ákesi jetkilikti kóńil bólmegen. Úlken balany «ulym» dep baýyryna baspaǵan. Al psıhologter ul balanyń osy jasta minezi qalyptasady. Osy ýaqytta ákesi qasynda joq bolsa, onyń ústine materıaldyq jaǵdaıy jasalmaǵan balanyń boıynda qatygezdik paıda bolady», deıdi G.Satybaeva. Sondaı-aq ol býllıng jasaýǵa beıim balalardyń kóbi jaǵdaıy jaqsy otbasylardan shyqqanyn aıtady.
Advokat Aıgerim Temirtasova qadaǵalaýdyń basy baldyrǵandardyń tamashalap júrgen mýltfılmderinen bastalý qajet ekenin aıtady. Onyń sózinshe, kishkentaı baldyrǵandarǵa arnalǵan mýltfılmderdiń deni maǵynasyz ári ozbyrlyqty dáripteıdi. Iаǵnı osyndaı bir-birin atý, urý, aldaý, ótirik aıtýǵa úndeıtin keıipkerlerge uqsap baqqysy keletin balalar kóp. «Balabaqshadaǵy balalardyń áreketi súıikti keıipkeriniń ozbyrlyǵy men úıdegi estigen, kórgenin qaıtalaýdan paıda bolady. Al bala balabaqshada bireýdi ursa, bul úshin onyń áreketi durys emestigi túsindirilmese, mektepte bireýge býllıng jasasa, bul úshin taǵy ata-ana tarapynan jaza bolmasa, jaýapkershilikti umytqan bala budan da aýyr áreketke barady. Sebebi onyń áreketiniń durys emestigin túsindirip, qadaǵalap, jaýapkershilik artyp otyrǵan eshkim joq. Osyndaı balalarmen júrgen balalardyń da oıy buzylýy múmkin. Máselen, urǵan balaǵa eshqandaı jaza berilmese, demek onyń áreketin ózge bala durys sekildi qabyldaıdy. Qoldanystaǵy zańdarǵa qylmysqa barǵan balanyń ózimen birge tolyq tárbıe bere almaǵan ata-anasyn da qylmystyq jaýapkershilikke tartý kerek. Al mektep pen balabaqshada, jumys oryndarynda ata-analarmen bala tárbıesine qatysty túsindirme jumysyn turaqty ótkizip, mektep pen balabaqsha psıhologteriniń biliktiligin arttyrýǵa jumys istegen jón», deıdi zańger.
Qatelikke kóz jumý qylmysqa jol ashady
«Tárbıe – adam taǵdyryn sheshedi. Qoldanystaǵy zańnamalarymyzda balaǵa durys tálim-tárbıe berýde ata-anany mindetteıtin arnaıy bap bola tura, bala tárbıesiniń tizginin bos jiberip aldyq». Astana qalasy Kámeletke tolmaǵandar isteri jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sotynyń tóraǵasy Janargúl Alpysbaeva osylaı deıdi. Onyń aıtýynsha, aǵashtyń jemisi kóp bolýy baǵbannyń baý-baqshasyn baptaýyna baılanysty bolatyny sekildi, balanyń qatygezdigi otbasyndaǵy tálim-tárbıeniń álsizdiginde jatyr. О́ıtkeni qazirgi ata-analar balanyń materıaldyq qanaǵatyn óteýdi tálim-tárbıe berýmen shatastyryp aldy. О́kinishtisi, bala tárbıesi túgili erli-zaıyptylardyń ózderi otbasy qundylyǵynan habary joq.
«Búgingi jastar otbasyn qurýǵa daıyn bolmaı turyp shańyraq kóteredi. Ásirese er adamdardyń deninde otbasy aldyndaǵy jaýapkershilik joq. Barlyǵyna topyraq shashýdan aýlaqpyn. Biraq keıbir er adamdar otbasyndaǵy mindetine nemquraıdy qaraıdy. О́kinishke qaraı, áıeli men balalarynyń jaǵdaıyn jasap almaı turyp ishimdik iship, qumar oıyndarǵa áýestenedi. Balalarynyń kıimi bútindelmeı, tamaǵyn toıyndyrmaı kóshe kezip júretin erkekter el tutqasyn ustaıtyn uldy tárbıeleı almaıdy. Anasynyń aıtqany ósek, kórgeni kórgensiz baǵdarlama bolsa, ózi úıde, qylyǵyn túzde kórseter qyz kóbeıe beredi. Áıtpegende aldymyzǵa keletin isterde tolyq jáne tolyq emes otbasynan shyqqan januıalardaǵy balalardyń tártibi 50/50. Másele balanyń materıaldyq jaǵdaıyn jasaý emes, onyń júris-turysyna, minez-qulqyndaǵy ózgeristerge der kezinde kóńil bólýde jatyr. Balalarǵa kishkentaı kúnnen bastap dene jaraqatyn keltirmeý kerek ekenin túsindirgen jón», deıdi ol. Mysaly, áýlettiń kishkentaıy buzyqtyq jasap úlkenderdi urǵanda, bul erkelik retinde qabyldanbaǵany durys. О́ıtkeni bul keıin barlyǵyn urýǵa bolatyndaı túısikti qalyptastyrady.
Sýdıanyń sózinshe, qoldanystaǵy zańdarymyzda 16 jasqa tolǵan, esi durys adam qylmystyq jaýaptylyqqa tartylady. Al keıbir aýyr qylmys jasaǵan jaǵdaıda 14 jasynan bastap qylmystyq jaza qarastyrylady. Sondaı-aq ózi mindetin oryndamaǵan ata-analarǵa 10 AEK aıyppul salynady. Alaıda bul zańdar qylmys jasaǵan balalarǵa eki jyldan on jylǵa deıingi aralyqta ǵana qylmystyq jaza berýge qaýqary bar. Tipti eger bala birinshi ret aýyr qylmys jasasa, qazaǵa ushyrap nemese densaýlyǵyna aýyr zııan kelmese, jábirlenýshi keshirim bergen jaǵdaıda qylmysker qylmystyq jaýaptylyqtan bosatylýy múmkin.
Demek bul da sol, basynda aıtqandaı «bala ǵoı» dep bastan sıpaıtyn úlkenderdiń áreketi sekildi, jasyna bola jazadan bosatylyp ketip jatady. Olaı bolsa, ótkennen sabaq almaǵan, sabaq alýdy mindeti sanamaǵan júgensiz jasóspirimderdiń zań aldynda ádiletti túrde jaýapkershilikke tartqyzý qajet pe? Bala qatygezdigi kánigi qylmyskerdiń áreketinen asyp túsip jatqanda, balanyń isin shalaǵa balaý qanshalyqty durys?