Tórtkúl dúnıeniń nazary Astana qalasyna aýatyn mezet te jaqyndap keledi. Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynyń dúbiri jaqyndaǵan saıyn daıyndyq barysy da kúsheıe túsken. Toqsanǵa tarta elge saýyn aıtylyp, 2 myńnan asa sportshyǵa qosa týrıster de aǵylatyn alamandy uıymdastyrýdyń jaýapkershiligi joǵary. Mańyzdy dodanyń sán-saltanatyn kelistire ótkerý maqsatynda arnaıy dıreksııa da quryldy. V Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryn daıyndaý jáne ótkizý jónindegi dıreksııanyń basshysy Naıl Nýrovpen suhbattasyp, aıtýly is-sharaǵa ázirlik barysyn baıyptadyq.
– Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryn qabyldaıtyn sporttyq nysandardyń jóndeý jumystary tolyqqandy aıaqtaldy ma?
– Qazirgi tańda barlyq nysan dúbirli dodany qabyldaýǵa daıyn. Kóshpeliler oıyndarynyń ınfraqurylymyn qalyptastyrý úshin dodalar ótetin sporttyq keshenderdiń kópshiligi bir syzyq boıymen ornalasýyna basa mán berildi. Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynyń ınfraqurylymy «Astana Arena» stadıony, «Qazanat» ıppodromy, J.Úshkempirov atyndaǵy Jekpe-jek saraıy, «Alaý» muz saraıy, «Qazaqstan» jeńil atletıka sport kesheni, «Dýman» kesheni sııaqty birneshe nysandy qamtıdy.
«Qazanat» ıppodromy men Etnoaýyl aýmaǵynda at jarysy, dástúrli sadaq atý jáne qus salýdyń ulttyq túrlerinen jarystar, at ústindegi saıystar ótkiziledi. J.Úshkempirov atyndaǵy Jekpe-jek saraıy men «Alaý» muz saraıynda ulttyq kúres, jekpe-jek saıystary jáne halyq oıyndarynan jarystar, «Dýman» kesheninde dástúrli zııatkerlik oıyndar boıynsha doda uıymdastyrylady. «Qazaqstan» jeńil atletıka sport kesheninde DKO Akkredıtteý jáne Jabdyqtaý ortalyqtary ornalasady.
«Qazanat» ıppodromynyń ońtústik-batys jaǵyndaǵy irgeles aýmaqta boı kóteretin «Kóshpendiler ǵalamy» etnoaýly mádenı baǵdarlamalar alańyna aınalady. Sondaı-aq basqa da is-shara Astana qalasynyń ártúrli nysanynda (alańdarda, saıabaqtarda, basqa da qoǵamdyq oryndarda, teatrlarda, konsert zaldarynda, kınoteatrlarda, murajaılarda, kórme pavılondarynda jáne t.b.) ótkiziledi.
Oıyndardyń ǵylymı baǵdarlamasynyń is-sharalary elordadaǵy Ulttyq mýzeıde ótedi.
– Kóshpeliler oıyndaryna keletin elderdiń naqty sany qansha, qaı elden keletin sportshylardyń shoǵyry qalyń bolmaq?
– Búgingi tańda 89 memleket VDúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryna qatysatynyn rastady. Qatysýshylardyń geografııasy keńeıip, ár qurlyqty qamtymaq. Odan syrt Brýneı-Darýssalam, Lıberııa, Venesýela, Irlandııa, Domınıkan Respýblıkasy, Gambııa memleketterinen alǵash ret kóshpeliler oıyndaryna qatysýshylar keledi. 2014 jyldan beri uıymdastyrylatyn Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryna barlyq qurlyqtan elder qosyldy. Oıyndarǵa AQSh, Ulybrıtanııa, Túrkııa, Reseı, Aýstrııa, Italııa, Fransııa, Norvegııa, Shvesııa jáne Shveısarııa syndy elder erekshe yqylas tanytyp otyr.
– Etnosport oıyndary úsh baǵytta órbıtini aıan. Sporttyq saıystar, mádenı is-sharalardan syrt ǵylymı óristiń taqyryby qandaı máselelerdi qamtıdy?
– Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndary aıasynda 9-11 qyrkúıek aralyǵynda Ulttyq murajaıda etnosportty damytýdyń túrli aspektisi zertteletin «Kóshpendi halyq: tarıh, tanym, taǵylym» halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótkiziledi.
Konferensııa mynadaı bólimderden turady: Tarıh jáne mádenıet – bul bólimde túrki áleminiń kóshpeliler dástúri men rýhanı murasy, sondaı-aq kóshpeliler mádenıeti men ulttyq sport dástúrleriniń halyqaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıtýdaǵy róli aıqyndalady. Kóshpeli ómirdiń tarıhı aspektileri, mádenı murany saqtaý jáne onyń qazirgi qoǵam úshin mańyzy basty nazarda bolmaq.
Sport ǵylymy boıynsha elimizdegi jáne Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryna qatysýshy memleketterde ulttyq sport túrleriniń damýy talqylanady. Seksııaǵa qatysýshylar osy sport túrleriniń qalyptasý tarıhyn, olardyń ıdeologııalyq negizin, qazirgi jaǵdaıyn, damý perspektıvalaryn taldaıdy.
Kóshpelilerdiń dástúrli tamaqtanýy, onyń evolıýsııasy jáne zamanaýı kózqarastary zerttelmek. Tamaqtaný men adam mıkrobıomasy arasyndaǵy baılanysqa, sondaı-aq sút qyshqyldy bakterııalar salasyndaǵy sońǵy jańalyqtarǵa jáne olardy qoldanýdyń sońǵy ázirlemelerine erekshe nazar aýdarylady.
Konferensııa bilim jáne tájirıbe almasý, ózekti máselelerdi talqylaý jáne kóshpeliler mádenıeti men onyń qazirgi qoǵamǵa yqpalyn zertteýdiń jańa tásilderin ázirleýdiń mańyzdy alańyna aınalady.
– Mádenı baǵytta ótetin is-sharalardyń mańyzdylyǵyn aıtsańyz.
– Bul dúbirli doda ótkenge sholý jasap, onyń yrǵaǵyn seziný jáne mádenı muramen qaýyshýdyń umytylmas sátterin sezinýge biregeı múmkindik syılamaq.
«Qazanat» ıppodromynyń janynda 10 gektar aýmaqqa «Kóshpeliler álemi» etnoaýyly boı kóteredi. Onda árbir qonaq qazaq halqynyń baı álemine enip, kóshpeli halyqtardyń ózindik mádenıetimen tanysa alady. 7 qyrkúıek kúni etnoaýyl óziniń qaqpasyn aıqara ashyp, barlyq qonaq tańǵajaıyp ashylý saltanatyn tamashalaıdy.
Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynyń mádenı baǵdarlamasy aıasynda is-sharaǵa baı. Bul alań biregeı kórnekti oryndary bar shynaıy mádenı ortalyq bolmaq. Kún saıyn etnoaýyldaǵy is-shara qazaq halqynyń baı mádenı murasy men dástúrlerin pash etetin «Shattyq kerýeni» atty aıshyqty sherýimen bastalady.
«О́ner ordasy» basty sahnasynda kún saıyn 12:00-den 17:00-ge deıin elimizdiń túkpir-túkpirinen kelgen úzdik aımaqtyq ujymdardyń qatysýymen «Dýmandy dala» konserti ótip, etnofolklorlyq ansamblder, qazaq ulttyq orkestrleri, solıster jáne bı ujymdary dástúrli etnostyq stılde óner kórsetedi.
Keshki baǵdarlamada (18:00-de) qonaqtardy otandyq estrada juldyzdary men halyqaralyq ujymdardyń, onyń ishinde «Arkaım» aspaptyq dýeti, «Birlik» án-bı ansambli, álem halyqtarynyń bıin oryndaýshy Anél Marabaeva, «Hazar» etno-toby, «Steppe Sons» etno-toby, «The Nomads Fire» jobasy jáne biregeı mýltıaspapshy Edil Hýsaınovtyń qatysýymen «Uly dala úni» gala-konsertteri uıymdastyrylmaq. «О́ner ordasy» basty sahnasyndaǵy barlyq konsert ashyq aspan astynda ótkiziledi. Etnoshatyr alańynda kórermender qolóner sheberleriniń týyndylarymen tanysady. Kún saıyn saǵat 14:00-de elimizdiń úzdik aıtyskerleri sóz dodasyna túsedi
Etnoaýylda «Shyǵys bazary» ashylady, sondaı-aq qazaqtyń ulttyq taǵamdarynan da dám tatý múmkindigi týady. «Sheberler aýyly» uıymdastyrylady, onda ártúrli kádesyıdy satyp alýǵa bolady. Elimizdiń túkpir-túkpirinen kelgen eki júzden astam qolónershi ózderiniń biregeı buıymdaryn tanystyryp, zergerlik sheberligin kórsetedi. Qonaqtar zergerlik óner, bylǵary óńdeý jáne keramıkalyq músin jasaý boıynsha sheberlik sabaqtaryna qatysa alady. Jetkinshekterge arnalǵan «Balalar alańynda» jas kórermenderimiz de ýaqytty kóńildi ári paıdaly ótkizedi.
– Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryn ótkizý mezettik is-shara bolyp qalmaýǵa tıis. Keleshekte etnosport túrlerin, ulttyq oıyndardy damytýǵa serpin bere me?
– Iá, Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndary etnosport túrlerin jáne ulttyq oıyndardy damytýǵa úlken serpin bere alady. Dástúrli sport túrlerin nasıhattaýda zamanaýı úrdistermen baılanystyryp, jastardyń jadynda jańǵyrtýǵa kúsh salýymyz kerek. Etnosport túrlerin damytý arqyly ulttyq mádenıetke degen qyzyǵýshylyqty arttyrýǵa, týrızmdi óristetýge jáne sporttyq sharalardyń halyqaralyq deńgeıde tanylýyna yqpal etýge bolady. Sonymen qatar mundaı is-sharalar halyqtar arasyndaǵy ózara túsinistik pen yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa da oń áserin tıgizedi. Oıyndar jalpy dástúrler men sporttyq jetistikter arqyly adamdardy biriktiredi, elderdiń arasynda altyn kópir ornaýyna septigin tıgizedi.
– Kóshpeliler oıyndaryna keletin delegasııa múshelerin, eriktilerdi qamtýǵa qonaqúılerdiń áleýeti jete me?
– Qonaqtardy ornalastyrý úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan. Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynyń ınfraqurylymyna kiretin sport nysandarynyń mańaıynda ornalasqan 23 qonaqúı bar. Sheteldik delegasııa osy qonaqúılerge ornalasady.
Áńgimelesken –
Qýanysh NURDANBEKULY,
«Egemen Qazaqstan»