Esterińizde bolsa, tórt-bes jyl buryn memleket biraz azamattyń banktegi nesıesin keshirip, halyqtyń bir jaǵyna shyǵysqan edi. Alaıda 2019 jyly sol kredıti keshirilgenderdiń basym kópshiligi qarjylyq uıymdardan qaıtadan aqsha alǵan. Keıbiri alǵan nesıesin ýaqytynda tólemeı, problemalyq boryshkerge aınalǵan. Olardyń arasynda turmystyq qajettilikti óteýge emes, daraqylyq úshin qaryzǵa qymbat tehnıkalyq zattar alyp, dúrkiretip toı jasaǵandary da bar. Al munyń syrtyna memleket beretin ártúrli jeńildikter men Úkimettiń beretin aı saıynǵy kómegin alýdyń san túrli aılasyn jasap júrgenderdiń qarasy da kóbeıip barady. Qoǵamdaǵy masyldyq psıhologııanyń keń etek alyp bara jatqanyn joqqa shyǵarýǵa bolmas.
Áleýmettik tólemnen kende emes
Búginde memleket múmkindigi joq jandarǵa ártúrli áleýmettik tólem men járdemaqylardy taǵaıyndap, jumyssyzdyqpen kúres te júrgizip keledi. Sondaı-aq bilimi joq adamdardyń kásiptik oqýyna jiti kóńil bólinip, shaǵyn jáne orta bıznes ókilderine jasalatyn jaǵdaı da molaıdy. Birneshe jyldan beri jastardyń el ıgiligine jumys isteýine jol ashylyp, shetelde oqýyna qomaqty qarajat bólinip jatyr. Shyny kerek, jurt úshin jasalatyn mundaı jan-jaqty kómek búginde ekonomıkasy kósh ilgeri ketken elderdiń ózinde joq. Solaı bola tura keıingi jyldary jumysqa qabiletti adamdar men keleshegi bar mamandyqtyń ıeleri de memleket beretin ıgilikti paıdalanyp qalýdan ket ári emes ekenin kórip júrmiz.
Senator Álı Bektaev halyq arasyndaǵy osy bir masyldyq psıhologııanyń meńdeı bastaǵanyna alańdaýshylyq bildirgeni bar. Onyń aıtýynsha, qazir járdemaqyǵa bólinetin qarjy aýyl, sý, balyq, orman sharýashylyǵyna bólinetin qarjydan áldeqaıda kóp. Máselen, bıyl jeti aıda elimizde 198,5 myń turǵyn jumysynan aıyrylýyna baılanysty tólem alǵan. Sonda bıylǵy tólemderdiń jalpy somasynyń ózi – 46,5 mlrd teńgeni qurap otyr. Al Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń málimetinshe, onyń ishindegi 148,9 myń adamǵa tólem alǵash ret taǵaıyndalǵan.
Sonymen birge Úkimet bıyl 9 myńnan asa adamǵa arnaıy áleýmettik tólem taǵaıyndady. Arnaıy tólem 55 jasqa tolǵan jáne BJZQ-da keminde 7 jyl mindetti kásiptik zeınetaqy jarnalary aýdarylǵan adamdardyń sanaty kiredi. Búginde zııandy eńbek jaǵdaılarynda uzaq ýaqyt jumys istegen osyndaı 9 145 adam 1,7 mlrd teńge somasyna arnaıy áleýmettik tólem alǵan. Buǵan sáıkes, arnaıy tólemniń ortasha mólsheri shamamen 208 myń teńgeni quraıdy. Mańyzdysy sol, qyzmetkerler jalaqyny da, arnaıy tólemdi de alýdy jalǵastyra otyryp, densaýlyqqa zııany az jumysqa aýysa alady. Budan bólek, zeınetaqy taǵaıyndalǵansha tólem ala otyryp, demalysqa shyǵý múmkindigi de qarastyrylǵan. Sondaı-aq arnaıy tólem zeınet jasyna deıin beriledi jáne zeınetkerlikke shyqqannan keıin olarǵa BJZQ-dan tólenetin tólemderge qosymsha memlekettik bazalyq jáne yntymaqty zeınetaqy taǵaıyndalady.
Sonymen qatar balalardy mektepke daıyndaýǵa memleketten jyl saıyn qarjylaı qoldaý kórsetilip keledi. Bıyl da bul kómektiń kólemi 43 500 teńgeni qurap otyr. Byltyr da kómekke muqtaj otbasy balalarynyń árqaısysyna 40 567 teńge berilgen edi. Al osy jyly jalpyǵa birdeı bilim berý qory 510 myńnan asa balaǵa qoldaý kórsetpek. Olardyń qatarynda AÁK alatyn otbasylardyń mektep oqýshylary men jan basyna shaqqandaǵy ortasha tabysy kúnkóris deńgeıinen tómen otbasylardyń, sondaı-aq jetim jáne tótenshe jaǵdaıǵa tap bolǵan otbasylardyń balalary bar.
Tabyssyz qalsa, tólem alady
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligine qarasty Mindetti áleýmettik saqtandyrý basqarmasy basshysy Aıdyn Sársenbıevtiń sózinshe, áleýmettik saqtandyrý júıesi engizilgen 2005 jyldan bastap jumyssyz qalǵandarǵa áleýmettik aýdarymdar aýdarylady. Bes áleýmettik qaterge sáıkes, eńbek qabiletinen, asyraýshysynan, jumysynan aıyrylǵandarǵa, sondaı-aq júktilik pen bosanýyna baılanysty bala kútiminde otyrǵandardyń barlyǵyna áleýmettik tólem beriledi. Sonyń ishinde jumysynan aıyrylǵandarǵa bul tólem mindetti saqtandyrý júıesine qatysqan adamǵa taǵaıyndalady. Tek resmı organdarǵa jumyssyz retinde tirkelse bolǵany. Áleýmettik tólem mólsheri jumyssyz retinde tirkelgenge deıin keıingi eki jyl ishinde qorǵa áleýmettik aýdarymdar júrgizilgen ortasha tabysqa baılanysty jáne jeke qatysý ótinimine baılanysty beriledi eken. «Áleýmettik tólem bir aıdan jarty jylǵa deıin taǵaıyndalady. Mysaly, keıingi eki jyldaǵy jalaqysy júz myń bolǵan bolsa, bul adam aı saıyn 45 myń alady. Mundaı qarjylyq qoldaý jumyssyz qalǵandarǵa eki qolǵa bir kúrek tapqansha turaqty tólenedi. Al olar jumysqa turyp, zeınetaqy jarnasyna aqsha aýdarylǵany bizdiń aqparattyq júıemizde kórinedi. Biz sol aıdan bastap áleýmettik tólemdi toqtatamyz. Alaıda qazir jaldamaly jumys istep, tabys tabatyn adamdar da bar. Álbette olardyń zeınetaqy jarnasy júrmeıdi. Sondyqtan olar aqparattyq júıede shyqpaıdy. Olar kúndelikti tabyspen birge áleýmettik tólem alýy múmkin. Eger alty aıǵa deıin jumys tappasa, biraq jumys ótili jaqsy bolǵandarǵa áleýmettik tólem ary qaraı uzartyla beredi», deıdi ol. Áıtkenmen basqarma basshysy jumyssyz retinde tirkelgenderdiń áleýmettik tólem alý ýaqyty uzarǵan saıyn jumys ótili qysqara beretinin jetkizdi.
Sonymen birge elimizde ataýly áleýmettik kómek alýshylar da bar. Memlekettiń mundaı qarjylyq kómegi otbasynyń jan basyna shaqqandaǵy tabysy men oblystarda, respýblıkalyq mańyzy bar qalalarda, Astanada belgilengen kedeılik sheginiń mólsheri arasyndaǵy aıyrma túrinde esepteledi. Ataýly áleýmettik kómek basqarmasynyń bas sarapshysy Kýlıannam Muqatovanyń aıtýynsha, qazir ataýly áleýmettik kómek alýshylardyń sany 371 900 adamdy quraıdy. Onyń ishinde 87 myń jumysqa qabiletti adam júginse, eki myńynyń turaqty jumysy bar, al jumyssyz retinde tirkelgenderi – 5 myń. Qosymsha jumyspen qamtý sharalaryna tartylyp, birden alty jasqa deıingi balalaryna bir jarym aılyq kólemde qosymsha tólemder alady.
Masyldyqtyń tórt kórinisi
Bul aıtylǵandardyń syrtynda soǵys ardagerleri, múmkindigi shekteýli adamdar men kópbalaly analarǵa beriletin ártúrli járdemaqy men jeńildiktiń túrleri bar. Osy kúni kásipkerlikti qoldaý sharalarynyń da qatary kóbeıip, qarjylyq jeńildikter de qarastyrylyp jatyr. Elde bolatyn tótenshe jaǵdaılar kezinde de halyqtyń shyǵyny eseptelip, qıyn jaǵdaıda qalǵandarǵa qolushy sozylyp keledi. Álginde aıtqandaı, buǵan deıin nesıesi keshirilgenderden bólek, byltyr taǵy da bankrottyq týraly zań kúshine endi. Qarjy mınıstrliginiń Memlekettik kirister komıtetiniń málimetinshe, osy ýaqytqa deıin sottan tys bankrottyqqa 109 myńnan asa ótinish kelip túsken. Sonyń ishinde jalpy qaryzy 35 mlrd teńgeni quraıtyn 15,1 myń azamat bankrot dep tanyldy. Al 6,3 myń adamǵa qatysty rásim júrgizilip jatsa, budan bólek, 1,8 myń ótinish qaralyp jatyr.
Áıtkenmen áleýmettik tólemge zárý jandar baýyn tapsa, baılaýyn tappaı júrgende, ebin taýyp, esebin júrgizetinder de joq emes. Memlekettiń osyndaı ıgiligin kórý úshin qorasyndaǵy malyn jasyryp, tabysyn týysynyń atyna tirkep áp-sátte «taqyr kedeıge» aınalyp shyǵa keletinder jaǵdaıy joqtardyń tizimine kirip, elden buryn aı saıyn aqshasyn sanap otyrady. Soraqysy, osy kúni úıde otyryp-aq mıllıonmen dekrettik demalysqa shyǵyp, ómiri jumys istemeı-aq zeınetaqy alyp otyrǵandar da bar.
Qarapaıym halyq ǵana emes, ákim-qaralar men shendi-shekpendilerdiń de ómirlik ári qyzmettik jaǵdaılaryn memleket molynan jasap otyr. Máselen, joǵary jalaqydan bólek, astaryna quny qymbat ári qolaıly zamanaýı qyzmettik kólik, tegin úıge deıin qarastyrylady.
Ekonomıst Atamurat Shámenov «bizdiń elde masyldyqtyń tórt kórinisi bar» deıdi. Birinshisi – halyqtyń arasyndaǵy masyldyq. Bul qoǵamnan keńes dáýirinen beri ilesip kele jatqan psıhologııa. «Memleket óltirmeıdi, úkimet jerde qaldyrmaıdy» dep ıek artýdyń artynda sol, josparly ekonomıkanyń arasyndaǵy jaltaqtyq tur. «Mysaly, shetelde keshe bizde bolǵan tasqyn sýdan halyq zardap shekse, olar saqtandyrý kompanııalary arqyly shyǵynyn ótep alady. Al bizde barlyǵyna memleket járdem berý kerek», deıdi ekonomıst. Ekinshisi – kásipkerler arasyndaǵy masyldyq. О́rkenıetti elderde IJО́ 60-70 paıyzyn shaǵyn jáne orta kásipkerler berse, bizdiń elde kásipkerlerge berilgen jap-jaqsy qoldaý men kómekke qaramastan, byltyr 18 paıyzǵa áreń jetken. Esesine kásipkerler esebin taýyp, salyqtan jaltarýdyń jolyn biledi. «Sebebi masyldyqqa ábden eti úırengen olar da memleketke eshteńe bermeýge, tek alýǵa daǵdylanyp aldy. Shetelde sol eldiń topyraǵynda tabys taýyp otyrǵandar «Men memleketten ne alam emes, ne berem?» dep oılaıdy.
Úshinshi – maıshelpek monopolısterdiń masyldyǵy. Kezinde memlekettiń dúnıesin alyp, qazir halyqtyń ústinen masyl bolýdy ábden meńgerdi. Bir sózben aıtqanda, jurtty tonap, tabys tabýǵa kóshti. Tipti olardyń halyqtyń moınyna asylyp otyrýyna jaǵdaı jasap bergenimiz de jasyryn emes. Arty júz mıllıondap, aldy mıllardtap dıvıdend alady. Tórtinshisi – jemqorlar. «Sheneýnikter de «qıt» etse, bıýdjetten aqsha surap, bólingen qarajatty únemdep paıdalanýdyń ornyna, ysyrapshyldyq pen jemqorlyqqa jol beredi. Jańa jylǵa qarsy mıllıondaǵan aqshaǵa shyrsha quryp, muz qalashyq turǵyzady. Sapaly joldy ýáde etip, sońynda bólingen qarjy talan-tarajǵa salynady», deıdi A.Shámenov.
Qoǵamdyq derttiń daýasy – tarıhty taný
«Masyldyq psıhologııa – qoǵamnyń shynaıy bet-beınesi. Qoǵam aýyrǵan saıyn bul dert asqyna beredi». Áleýmettanýshy Aıdar Hamıttiń aıtýynsha, qoǵam ózinen joǵarylarǵa qarap tárbıelenedi. Demek, shendi-shekpendilerdiń zańsyzdyqqa barýy qoǵamnyń masyldyq psıhologııasyn oıatady. «Aqsha qundylyǵy adamgershilik qundylyqtyń qunyn túsirdi. Ultymyzdyń basynan ótken túrli zobalańdar, memlekettik jáne qoǵamdyq menshik uǵymdary adamdardyń sanasyna jer baılyǵyn basqa bireýdiń baılyǵy retinde qarastyrdy. Sodan beri «bireýdiń baılyǵynan alyp qalaıyn» degen túısik oıandy. О́kinishke qaraı, halyqtyń sanasynda ulttyq menshik qalyptaspady. Onyń ornyna ultqa tıesili baılyqty memleket baılyǵy retinde qarastyrý, bıýdjetti jymqyrý, bılikke alaqan jaıý beleń aldy. Burynǵy sosıalıstik jáne naryqtyq ekonomıkada ómir súrgen elderdiń jaǵdaıy jer men kókteı bolýynyń sebebi osynda. Halyq jartylaı sosıalıstik qoǵamda ómir súrýin jalǵastyryp jatyr. Máselen, áli de bolsa kelmeske ketken keńestik kezeńdi ańsaýshylar kóp», deıdi áleýmettanýshy.
«Al masyldyq psıhologııadan arylýdyń joly – ótken tarıhymyzdy durys tanýdan bastalýǵa tıis». Osylaı degen áleýmettanýshy «keńestik kezeńdi ańsaýshylar men olardyń urpaqtary josparly ekonomıkamen birge júrgen sol kezeńdegi zulymdyqtardy ashyq aıtyp, tarıhqa shynaıy baǵa berý kerek. Bul jumys adamnyń sanasyn oıatyp, ulttyq qundylyqtardy boıyna sińirýge kirispesek, masyldyqtyń jolyn izdeıtinder azaımaıdy. Budan keıin shynaıy ádiletti qoǵam qurý qajet. Bıliktegiler ózderi zańdy oryndamasa, qarapaıym halyq alaıaqtyqty, masyldyqtan meńgere beredi. Qatań tártip bolsa, qoǵamnyń sanasy da ózgeredi. Memlekettik júıeni ózgertý arqyly qoǵamnan birnárse suraı alamyz. Damyǵan órkenıetti elderde mundaı absýrdqa jol berilmeıdi», deıdi A.Hamıt.
Áleýmettanýshy Nurbolat Aıekeshov masyldyq bylaı tursyn, qazirgi qoǵam qanaǵatsyzdyqqa bet bura bastaǵanyn aıtady. «Jaqynda Taraz qalasynda laýazymdy qyzmet istegen adam zeınetke shyqqan. О́zi ketse de qyzmet istep júrgendegi memlekettik mekemeniń kóligin aıdap júrgen. Quzyrly organdar bári biledi. Eń qyzyǵy, sol kóliktiń barlyq shyǵynyn, janarmaıyna deıin mekeme ótep otyrǵan. Bir kezderi, respýblıkalyq deńgeıdegi bir dókeı túrli jeńildik alý úshin «Soǵysqa qatysqan» degen qujat jasap berýdi ótingen. Soǵys kezinde ol on jasta bolǵan adam ǵoı. Bul da sol bárin paıdalanyp qalsam degen qanaǵatsyzdyqtyń kórinisi», deıdi ol.
Áleýmettanýshynyń sózinshe, qyzmette otyrǵan jaýaptylardyń bıýdjetke qol salýynyń bir sebebi – ulttyq baılyqty qadaǵalaýdyń ashyq bolmaýynda jatyr. О́ıtkeni bıýdjet qoǵamnyń baqylaýynda bolǵan elde soraqylyqqa jol berilmeıdi. Osylaı degen ol: «Elıta – qoǵamnyń úlgisi. Qaımaǵy buzylsa, sút te buzylady. Zııaly qaýym, basshylar baıýdyń tóte jolyn izdese, demek basqalar da solardyń sońynan ilesedi jáne bul ádiletsiz bolyp kórinbeıdi. Keı elderde zeınetaqy júıesi degen joq, ıaǵnı zeınetaqy tólenbeıdi. Adam qabileti jetkenshe jumys isteıdi. Qartaıǵanda jınaǵan aqshasyn paıdalanady», deıdi.
«Balyqshy men balyq» ertegisin bilmeıtinimiz neken-saıaq. Búgingi qoǵamnyń músheleri de sol óleń-mysaldaǵy baılyqqa ońaı qol jetkizýge úırengen kempirdiń kúıin kesherin kesh bilip jatady. Tek shynaıy ómirde qanaǵatsyz kempirdi toıdyrýǵa tyrysqan balyqtyń ornyndaǵy memlekettiń de ekonomıkasy kósh ilgeri ketýi neǵaıbyl.