Qazaqtyń dástúrli mýzykalyq ónerin tabıǵatyna qaraı Arqa, Jetisý, Syr óńiri, Batys Qazaqstan án mektebi dep jilikteıtin ǵylymı negizdemeniń súbeli bir arnasy Besqala jyr dástúrine tıesili. Qazaq halqy erteden meken etken Ámýdarııa boıynda qaımaǵy buzylmaı saqtalǵan qunary mol jyr mektebiniń dástúrin dáriptegen kórnekti ókilderi de bir shoǵyr. Jyrshy-jyraýlyq dástúrdi Besqala mýzyka mádenıetiniń temirqazyǵyna aınaldyrǵan sol tulǵalardyń myńjyldyq maqamy men sazynyń arqaý jibin úzip almaı búginge jalǵaǵan shákirtteri de az emes. Besqala jyr mektebiniń iri ókili sanalatyn Naýryzbek Ramanqulovtyń esimin erekshe qasterlep, bala kúninen eliktep, sol maqammen jyr aıtyp ósken talantty shákirttiń biri – Amanjol Esmyrza.
Qaraqalpaqstan eliniń Taqtakópir aýdanynda dúnıege kelgen Amanjol Esmyrza tyńdaýshysynyń oıyn myńjyldyqtyń qoınaýyna súıreıtin súıekti ónerdi jastaıynan súıip ósti. Shetinen shejire keýde, tańdy tańǵa uryp jyrlaıtyn jyrshylardyń jarqyrap kelip qonǵan mekeninde júrip, rýhanııattyń kesek-kesek qazynasyna qyzyqpaý múmkin emes. Oqýshy kezinen jyr-termeler jattap, jadyn jattyqtyrdy. «Aqyn emespin» dep kóńilin alasalaý ustaǵanymen, orny bólek qara dombyrany qolyna alyp, shanaǵyn qaǵyp-qaǵyp jibergennen, sol sáttegi kóńil kúıdiń áýeni saýlap kelgen sózben juptasyp, kórikti oı men kórkem tirkesterdiń kóbesin sógip, ara-tura arnaý jazýǵa jeteleıtini bar. «Jyraý emespin» deıdi, biraq jyrshylyq jolǵa túskeli beri eski saryn, kóne maqamdy jańǵyrtyp, nasıhattaýmen keledi.
Alǵashynda dastan aıtyp bastady. Tyńdaýshysy tabylsa, uzaqqa sozylatyn jyr destesin bozala tańǵa ulastyra jyrlap, bir-aq demin alatyn. Qurdyń habary shyqqan jıyn-toıǵa jyrshylar shaqyrylmaı ózi keledi. Beti qaıtpaǵan jas kúninde qur izdep, qıyrdy kóp sharlaǵanynan bolar, bul eshkimdi tanymaǵanymen, el muny jazbaı tanyp, qurmetten kende qylmaı, kórgen jerde izet kórsetip jatady. Túrikmenstan men Qaraqalpaqstan qazaqtarynyń qur dástúrin erekshe qasterleıtini, qum ishindegi aýyldarda bul ónerdiń keńinen taraǵany ózine málim. Erterekte Qazaly men Qarmaqshy aımaǵynda da qur dástúri táýir damyǵan degendi estigen, bertin kele, ol dástúr ońtústiktiń Shardara aýmaǵyna qaraı keń tarap, osy aýmaqqa qaraı qanat jaıǵan. Sondyqtan «Qurǵa jyrlaıtyn jyrshy bar ma?» degen suraý bul óńirge jat emes. Amanjol jyrshy ózi de Shardaraǵa birneshe ret qur izdep barǵan. Qurǵa kemi jeti-segiz ret tústi. Bir toıǵa jıyrmaǵa jýyq jyrshynyń qur izdep kelgenine de kýá bolǵan. Qurǵa túsý ońaı emes. Aýyldyń jasy úlken aqsaqaldary alqa-qotan otyryp, aldymen qur izdep kelgen jıyrma jyrshynyń bárine eki-úsh jyr-terme aıtqyzyp, shamasyn baıqap kóredi de, sońynan tek bireýin tańdap alady. Aqsaqaldardyń júzine qarap ishindegisin ańdaý múmkin emes. Konserttegi sııaqty jyly ushyrap qaraý, ánshiniń rýhyn kóteretin yqylas, dem berip, qıqýlap qoldaý munda bolmaıdy, «bárekeldi!», «jaraısyń!» degen qolpash sózdi kútýdiń qajeti de joq. Jan-jaqtan synaı qaraǵan sup-sýyq, salmaqty júzdiń túr-túri syr aldyrmaı tek jyrshyǵa birqalypty qarap otyrady. Kónequlaq qarııalardyń túpki oıy tereńde jatady. Nátıjesi tek sońynda belgili bolady – alyp qaldy ma, demek jyrshynyń kóńilden shyqqany.
Besqala qazaqtarynyń mýzyka mádenıetinde «qur» dep atalatyn bul eski dástúr ulan-ǵaıyr qazaq eliniń basqa aýmaǵynda kezdese qoımaıdy. Besqala mýzyka mádenıetin zertteýshi Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq konservatorııanyń oqytýshysy, ónertanýshy, búginde ózi de tanymal jyrshyǵa aınalǵan Kúnqoja Qaırýlla: «Qur – jyraýlardyń alqaǵa túsip jyrlaýy. «Qurǵa túsken» jyraý halyqty repertýarynyń kóptigimen ǵana emes, negizinen maqam-sazdarynyń alýan túrliligimen jáne oryndaýshylyq sheberligimen baýraǵan. Mysaly, toıǵa barǵan árbir jyraý keminde úsh tańǵa deıin jyrlap otyrǵan. Mundaı qurǵa túsý basqa óńirlerde áldeqashan joǵalyp ketken bolsa, Besqala aımaǵyndaǵy qazaqtar arasynda osy dástúr saqtalyp qaldy. Al aıyrmashylyǵy týraly aıtar bolsaq, birinshiden, maqam-sazdarynyń ózgesheligi, ekinshiden, repertýarynyń ereksheligi» dep, qur ónerine ǵylymı anyqtama beredi. Mine, osy qur ónerine Amanjol aǵamyz essiz qumar bolady.
Kúnniń qyzyl jalyny qaıtyp, kúndizgi ystyqtyń betin kesh kólegeılep, salqyn túse, synaqtan súrinbeı ótken jyrshy qur jyrlaýǵa ortaǵa shaqyrylady. Qur – qatal synaq. Kóptiń kóńilinen shyqsa, qustaı ushyp, aspanda qalyqtap qaıtady, al jyrlaı almasa, eńsesin namys pen uıat ezip, jerdiń astymen qaıtady. Qurǵa túsken jyrshy sharshamaýy kerek, aıtatyn terme-jyrynyń túbi kórinip, taýsylyp qalmaýy kerek. Keshki besten bastalǵan qur tańǵy bes-altyǵa deıin toqtaýsyz jyrlanady. Arasynda tamaq jibitý úshin bes mınýt úzilis jasaýǵa ıshara bildirgenimen, odan artyqqa ruqsat etpeıdi. Ekinti men aqshamnyń arasynda bastalǵan qurdyń erteńgi tańnyń eleń-alańyna deıin ulasýy úshin jyrshynyń qorjyn-qorynda qansha jyr-terme bolý keregin osydan-aq shamalaı berýge bolar. Amanjol Esmyrza osyndaı keshterde «Baraq batyr» dastanyn uzaǵynan tolǵaıtyn. Tárbıelik máni tereń termeler, ósıet-nasıhatqa qurylǵan qıssalar, qysqa oqıǵany arqaý qylǵan ańyzdardy úzilissiz jyrlap, bozala tańdy atyrǵan kezde qorjynynda áli de saǵattan astam ýaqytqa jeterlik aıtylmaı qalǵan jyrlary qalýshy edi. Keıde aqsaqaldar uzaq dastan, tolǵaýdan jalyǵa ma, álde shynymen synap baıqaǵysy kele me, qol kóterip, shyrqap salar halyq kompozıtorlary men halyq ánderin suraıtyny bar.
Amanjol aǵa qur týraly áńgimelep otyryp, qur aıtýshyny halyqtyń ózi tárbıelep shyǵaratynyn basa aıtty. Bul ónerde ótirikke, aldaýǵa jol berilmeıdi. Bir avtordyń termesin ekinshi bireýge telip, joldaryn shatastyryp, tipti bir sózin umytyp qalyp, ózgertip aıtqan qýlyǵyn sezse, tyńdaýshysy óre túregeledi. Uıqysyn qıyp, uzaq tún uǵymtal júregine jyr jaýharyn sińirip otyrǵan qarııalar qaraýlyq jasaǵandy áste keshirmeıdi, dereý shyǵaryp jiberip, basqasyn shaqyrady ne eskertý beredi. Tushynyp, tamsanǵandaı bolsa, «qaıtalap aıt» dep, jyrdy qaıta bastatatyn da osy qurqumarlar.
Tańǵa deıin jalyqtyrmaı qur aıtqan jyrshynyń qolyn tyńdaýshy qaýym da qur qaıtarmaǵan. Jyrshy maldasyn quryp kómeıinen jyr aǵyzyp otyrǵanda, jyrlaý maqamyna, daýysyna, zerde-zeıinine, án-jyrdyń tereń mazmunyna súısingender rıza kóńil, iltıpatyn sýyryp alyp tastaǵan ýys-ýys aqshamen bildiredi. Eń alǵash Túrikmenstanǵa baryp, qurǵa túskende, qurdy qurmetteıtinderdiń rıza bolǵany sondaı, jomart kóńil, márt minezin taýdaı etip tabaqtarǵa úıip tastaıdy. Báıgeden tulpary qara úzip kelse, at mingizip, shapan jabatyn darqan kóńil qazaqtyń qur degende qarap qalmaıtyny anyq, tabaqtyń ishinen eki mashınanyń qunyn sanap alǵanda, jas Amanjol jyr ónerin qadir tutqan jandardyń myrza kóńiline qaıran qalǵan...
Amanjol aǵa áskerden kelgennen keıin Jańadarııa aýylynyń ónerpazdary qurǵan «Saryjaılaý» atty ansamblde óner kórsetti. Kishkentaı aýyl bolsa da, mádenıet úıi bar, qural-jabdyǵy, aspap-adyrnasy túgel, ánshi-kúıshisi iriktelgen, óneri óristegen máıekti orta edi. О́ner ólkesine shaqyryp, talabyn ushtaǵan Rústem Dáribaev aǵasynyń esimin áli de qurmetpen ataıdy. Besqala teatrynda da terme aıtyp júrgen kúnderi qyzyq edi. Termeshi, kúıshi, ánshi jınalatyn baıqaýlardan da jıi boı kórsetip júretin Amanjol bir qyzyǵy, aǵalardyń aldyn kesip óte almaı, kishipeıil minezben birde ózi jol berip, birde shyn talantty aldyǵa salyp, 1-orynnan jıi qaǵylyp, ómir boıy 2-orynnan jazbaǵan eken. Jyrshynyń júregine ustazy Naýryzbek Ramanqulovtyń maqamy jaqyn bolǵanymen, sahnaǵa shyqqanda sol óńirdegi dúldúl jyraýlardyń barlyǵynyń da jyr-sazynyń maqamyn jańǵyrtyp oryndap júrdi. Tipti ıirimi mol, qatpary qalyń, janǵa jaıly, saǵynyshqa toly Jetisý maqamyn da syzyltyp kórip edi, tabıǵaty bólekteý jyrdy aýylynyń tyńdarmany jaqsy qabyldady. Jyrshy keıin qyzyǵa kele, qazaq óneriniń tórt mektebine tán sıntez maqamǵa kóship alǵanyn ózi de baıqamaıdy. О́ıtkeni tyńdaýshy jaqsy jyrdyń bárin de jatsynbaı, jyly qabyldaıdy.
– Ár jyr-termeniń avtory bolǵany sııaqty ár maqamsazdyń da avtorlary bolady. Árbir jyraýdyń muralaryn nasıhattaıtyn, búgingi kúnge jetkizýshi muragerleri bar. Jetisaı, Shardara jaqta ózim de jyrǵa qyzyqqan jas shákirtterge talaı maqam úırettim, solardyń eki-úsheýi jyrshy bolyp kórinip júr degendi de esittim. Qarasaı Ábdimuratov degen ataqty jyraý kitaptaǵy jyrdy bir oqyp shyǵyp, betin jabatyn da, bir jolynan jańylyspaı, jatqa soǵatyn. О́zbekstanda kózi kórmeıtin Qaldash jyraý ómir súrdi, jyrdy bir tyńdasa jetkilikti, ári qaraı ózi jyrlap kete beretin. Jyr osyndaı qasıetimen qundy. Jyr degen – qazaqtyń jany. Tamyrynda aǵyp jatqan qany, tegi, tabıǵaty,–deıdi Amanjol jyrshy.
Burynǵydaı emes, qazir qur dástúri úzildi. As pen toı básekege aınalǵan asta-tók zamanda qur qadirin joǵaltqan. Bul kúnde burynǵydaı tamsanyp tań atqansha otyratyn el de joq, eki saǵattan artyq jyr tyńdaýǵa eshkim de qumbyl emes. Kózkórgender baıaǵydaı toı-tomalaǵyna shaqyrady, tipti «báıgesin shapqyzbaı-aq beredi», biraq alqa-qotan aqsaqaldar arasynda alqaǵa túsip jyrlaǵandaı qabyrǵasy sógilip, baýyry jazylyp, baıaǵydaı aq ter-kók teri sorǵalap, aıyzy qanyp jyrlaýdy áli kúnge ańsap turady. Qurǵa túskisi keletin jyrshylar kóp-aq, amal ne, tyńdaıtyn qulaq joq. Jahandaný jaǵasynan alsa da, arqaly ónerdiń tamyr soǵysyn baıaýlatpaı, Besqala jyr mektebiniń dástúrin damytýǵa bir jyrshydaı ter tógip kele jatqan Amanjol Esmyrzanyń eńbegi súısinýge turarlyq. Saf altyndaı saqtalǵan baıyrǵy óner boıaý-bederin joǵaltpaı kele jatsa, munda eń aldymen el ishin óner kenishine aınaldyrǵan Amanjol sekildi qarapaıym azamattardyń úlesi bar.
ALMATY