Elimizdiń eń basty qujatynda baıandalǵandaı, adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary – memlekettiń eń qundy qazynasy. Túp negizin Konstıtýsııadan alatyn zańdardyń barlyǵy halyqtyń ómir súrý sapasyn arttyryp, quqyǵy men bostandyǵyn saqtap, qalypty jaǵdaıda ómir súrýine alǵyshart bolýǵa tıis. Eki jyl buryn 5 maýsymda ótken respýblıkalyq referendým da adam quqynyń ádil qorǵalýyna jol ashqan mańyzdy sheshim boldy. Konstıtýsııadaǵy sońǵy ózgerister eldi demokratııalandyryp, azamattardyń saıası jáne qoǵamdyq ómirge belsendi aralasýyna jol ashty.
Referendým ınstıtýty 1993 jyly alǵashqy Konstıtýsııamyzda quqyqtyq turǵyda bekitildi. Zańdar jınaǵynda memleket ómirindegi mańyzdy máselelerdi sheshýde referendým ótkizý múmkindigi qarastyryldy. Sóıtip, 1995 jyly eki respýblıkalyq referendým ótkizildi. Birinshisinde Prezıdenttiń ókilettigin uzarttyq, ekinshisi 30 tamyzda Konstıtýsııa qabyldadyq. 1995 jylǵy Konstıtýsııada, keıinnen «Respýblıkalyq referendým týraly» Konstıtýsııalyq zańynda tolyqqandy bekidi. Eki jyl buryn ótkizilgen úshinshi referendým Konstıtýsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizýdi kózdedi. Bul naýqan jalpyhalyqtyq sıpat aldy. Referendýmdy uıymdastyrý, daıyndaý jáne ótkizý ashyq jáne jarııa túrde júzege asyryldy. Referendým ótkizý týraly qoıylǵan máseleler BAQ arqyly azamattardyń nazaryna jetkizildi. Jalpy, daýys berý quqyǵy bar 11 734 642 azamattyń 7 985 769-y referendýmǵa qatysyp, óz tańdaýyn jasady. Aıtalyq, daýys berýshilerdiń kelý kórsetkishi 68,05 paıyzdy qurady. Onyń ishinde azamattardyń 77,18 paıyzy (6 163 516 adam) Konstıtýsııaǵa ózgerister engizýdi qoldap daýys berdi. Sóıtip, el tarıhynda ekinshi ret referendým arqyly Konstıtýsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Onyń ishinde negizgi degen ózgeristerdi ǵana atap ótetin bolsaq, Qazaqstan sýperprezıdenttik basqarý formasynan kúshti Parlamenti bar Prezıdenttik formaǵa kóshti. Jer jáne onyń qoınaýyndaǵy baılyqtar, sý kózderi, ósimdikter men janýarlar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrstar halyqqa tıesili boldy. Prezıdenttiń jaqyn týystarynyń saıası memlekettik qyzmetshi, kvazımemlekettik sektor sýbektisi basshylary laýazymdaryn atqarýǵa shekteý qoıyldy. Quqyǵy buzylǵan azamattar óz betinshe Konstıtýsııalyq sotqa júginýge múmkindik aldy. Sondaı-aq Adam quqyqtary jónindegi Ýákil men Bas prokýror Prezıdent, Parlament spıkerleri, Parlament depýtattary sııaqty quzyrǵa ıe bolyp Konstıtýsııalyq sotqa júgine alady. О́lim jazasyna tyıym salyndy. Májilistiń depýtattyq korpýsy aralas saılaý júıesi boıynsha qurylyp, Senattaǵy prezıdenttik kvota qysqardy. Májilistegi QHA kvotasy joıylyp, Senatqa QHA kvotasy engizildi.
Sonymen qatar majorıtarlyq júıe depýtatty saılaýshylardyń qalaýy boıynsha shaqyrtyp alýǵa múmkindik berdi. Joǵary esep palatasy qurylyp, adam quqyqtary ınstıtýttaryn nyǵaıtyldy. Oblystar men respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń, astananyń ákimderin taǵaıyndaý tártibi ózgertildi. Eń mańyzdysy, qoǵam jıi aıtyp júrgen tuńǵysh Prezıdenttiń erekshe róli men artyqshylyqtary týraly erejeler alynyp tastaldy.
Endi osy ózgeristerdi tereńirek taldaıtyn bolsaq, halyqtyń saılaý, sheshim shyǵarý quqyǵynyń jańa kórinisi retinde máslıhat depýtattarynyń róli kúsheıtilgenin baıqaımyz. Halyqtyń resmı ókilderiniń jalpy sanynyń keminde besten biri ákimge senimsizdik tanytsa, oblys, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń ákimderin qyzmetten bosatý tetigi qarastyryldy. Bul óz kezeginde ákimderdiń mindetine jaýapkershilikpen qarap, halyqqa shynaıy qyzmet etýge, únemi esep berýine negiz bolady.
Senat jumysy Májilis qabyldaǵan jobalarǵa kelisim berý, ne bolmasa bermeýmen shekteldi. Tómengi palatada qaralǵan normalardy Senat qaıta qaramaıdy. Barlyq Konstıtýsııalyq zańdar Májilistiń qaraýynan ótedi. Bul aralas saılaý júıesi boıynsha saılanǵan tańdaýly depýtattyq korpýsty qalyptastyryp, kúshti Parlament ınstıtýtyn damytty. Osy arqyly saılanbaly organǵa senim kúsheıip, halyqtyń kózqarasy ózgeredi. Eń bastysy, qoǵamda tártip ornap, bolashaqqa degen senim artady.
Sondaı-aq osy ýaqytqa deıin «sheteldik azamattar men kompanııa ókilderine jer satylmasyn» degen pikir udaıy aıtylyp júrdi. Konstıtýsııalyq ózgeristerden keıin jerdiń asty-ústindegi tabıǵı resýrstardyń barlyǵy halyqqa tıesili ekeni taıǵa tańba basqandaı kórsetildi.
Referendýmnyń ereksheligi – memlekettiń taǵdyrly máseleleri sheshilýine qatystylyǵynda. Olardyń qatarynda memlekettik táýelsizdikke, aýmaq mártebesin ózgertýge, memlekettik shekaraǵa sekildi máselelerdi jatqyzýǵa bolady. Sonymen qatar referendýmnyń saılaý ınstıtýtymen de belgili bir uqsastyǵy bar. Máselen, referendým men saılaý arasynda teń belgi qoıyldy. Saılaý balamaly negizde saılanǵan adamnyń mandatyna zańdy kúsh berýdi kózdese, referendým kez kelgen sheshimge zańdy kúsh beredi. Alaıda referendýmǵa shyǵarylatyn másele azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn, azamattardyń saılaý jáne saılaný quqyqtaryn buzýǵa ákelip soqpaýǵa tıis.
Sondaı-aq referendým saılaý, mandattan basqa el taǵdyryna, halyqtyń bolashaǵyna qatysty mańyzdy, taǵdyrsheshti máseleni sheshýge baılanysty ótkizilýi ábden múmkin. Mysaly, memlekettiń táýelsizdigine, óz derbestigin tanýǵa qatysty Pýero-Rıko, Kosovo, Transılvanııa (Rýmynııa), Ońtústik Sýdan, Katalonııa sekildi elderdi atap ótýge bolady. Osy tusta 2016 jyly Ulybrıtanııa memleketiniń Eýropalyq odaqtan shyǵýy týraly referendýmyn aıta ketken artyq etpes.
Endigi jerde adam quqyǵyn qorǵaýǵa negizdelgen ádiletti qoǵam qurýdaǵy sheshimniń jemisti bolýy ózimizge baılanysty. Bul úshin Ata zańymyzdaǵy ózgerister men bastamalardy quzyrly organdar ýaqytynda sapaly oryndap, halyqtyń da el bolashaǵy úshin qabyldanar ár sheshimge qyzyǵýshylyq tanytsa, sonda eldegi demokratııalyq qundylyqtar shynaıy iske asyp, zań normalary qoǵam úshin qyzmet etedi.
Únzıla ShAPAQ,
Májilis depýtaty