Jasandy ıntellektini qoldanýdaǵy quqyq máselesi

Bul azamattardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qor­ǵaýǵa, sondaı-aq memle­ket qaýip­sizdigin qamtamasyz etýge, qu­qyq bu­zýshylyqtardyń jańa túrleri­niń aldyn alýǵa jáne anyqtaýǵa ba­ǵyt­talǵan sot jáne quqyq qorǵaý qyzme­tin­de qoldanylatyn quraldardy paı­da­lanýdyń barynsha jetildirilgen tásil­demesin talap etedi.

Osyǵan oraı mynadaı úsh negizgi baǵyt boıynsha qoǵamdyq ómirdiń túrli salalaryna belsendi túrde engizi­letin baǵdarlamalyq jasaqtamany qosa al­ǵanda, jasandy ıntellektini teh­no­lo­gııa­lardyń jıyntyǵy retinde qaras­tyra otyryp, ony oryndy paıdalaný máse­leleri erekshe ózektilikke ıe bola túsedi.

1) ekonomıkany, qoǵamdy damytý, azamattardyń qaýipsizdigin nyǵaıtý úshin;

2) áskerı maqsattar úshin;

3) qylmystyq sıpattaǵy maqsattar úshin.

Álemdik tájirıbe sot jáne quqyq qorǵaý organdary osy úsh salanyń bar­ly­ǵynda jasandy ıntellektini paıdalaný kórinisterine kezigetinin kórsetip otyr.

Shet elderdiń tájirıbesi jasandy ıntellektige negizdelgen tehnologııalar sot jáne quqyq qorǵaý qyzmetinde keńinen qoldanysqa enip jatqanyn kórsetedi. Bul saladaǵy kóshbasshy­lar – AQSh, Kanada, Ulybrıtanııa jáne Qytaı Halyq Respýblıkasy. Munda boljamdy polısııa áreketteri men sot óndirisi júıeleri jıi qoldanylady, olar jasalǵan qylmystar týraly sta­tıstıkalyq derekterdi taldaý negizinde boljamdy ýaqyt pen olardyń jasalǵan ornyn kórsete otyryp, yqtımal qyl­mys jasaý aımaqtaryn, sondaı-aq sot sheshimderin boljaıdy.

Máselen, AQSh-taǵy kóptegen polısııa bólimshesi Kalıfornııa ýnıver­sıteti (UCLA) ázirlegen «PredPol» derek­terdi taldaý júıesin paıdalanady. Ja­sal­ǵan qylmystar týraly esepterdiń negi­zinde ázirlengen bul júıe quqyq buzýshylyqtar jasalý yqtımaldyǵy joǵary aýdandardy anyqtap, jergilikti polısııa qyzmetkerlerine aqparat berip, kartadaǵy osy aımaqtardy belgileıdi.

«Smartsettle ONE» (Ulybrıtanııa) jasandy ıntellekt júıesi utymdy keli­simge qol jetkizý úshin taraptardyń kelissóz taktıkalaryn qurýǵa qabiletti. 2019 jyly azamattyq sot isinde alǵash ret robot-bitimshiniń kómegimen taraptar arasyndaǵy daý shamamen bir saǵat ishinde sotqa deıingi tártipte retteldi. Zańgerge bul úshin kem degende úsh aılyq kelissózder qajet bolar edi.

Bizdiń elimizde osy baǵyttaǵy jumys qarqyndy damyp keledi. Sot júıe­sin­degi mańyzdy IT-jobalardyń biri – «Sot tájirıbesiniń sıfrlyq saraptamasy», bul joba sot sheshimderiniń mánin túsinýge, olardy salystyrýǵa, aýytqýlardy anyqtap, biryńǵaı sot tájirıbesin qalyptastyrýǵa qabiletti.

Jasandy ıntellektiniń qoldanys aıasyn keńeıtýdiń artyqshylyǵyn aıta otyryp, olardy paıdalaný boıyn­sha quqyqtyq retteý máseleleri óz sheshim­derin talap etetinin de umytpaýymyz qajet. Taǵy bir mańyzdy sát – osy tehno­logııalardyń jetildirilmeýine, sondaı-aq adamı faktorlarǵa baıla­nysty olardy qoldanýdyń etnıkalyq aspek­tilerin de eskerýimiz kerek.

Áleýmettanýda polısııa qyzmet­ker­leri jınaǵan derekter bazasyndaǵy málimetter tysqary túsinikterdi qam­tı­dy, al qylmystyq statıstıka qylmys­tardyń naqty deńgeıin emes, memleketke belgili bolǵan qylmys sanyn ǵana kórsetedi degen pikir bar. Mundaı sıpatta jınalǵan málimetterdi negizge alý burys boljamdar men teris maqsatta paıdalanýǵa alyp kelýi múmkin.

2021 jyly IýNESKO-ǵa múshe memleketter tarıhta alǵash ret jasandy ıntellektiniń etnıkalyq aspektileriniń jahandyq standarttaryn qabyldaýy kezdeısoq emes.

Elimizdegi sot júıesiniń negizgi qaǵı­dattarynyń biri – zań men ar-ujdandy basshylyqqa alyp, qarastyrylǵan dá­lel­der jıyntyǵynyń negizinde óziniń ishki senimine súıene otyryp sheshim shyǵarýy ekeni belgili. Bul jaǵdaı­daǵy sot sheshimi – moraldyq-etnıkalyq usta­nymǵa negizdelgen zań balamalaryn tańdaý barysyndaǵy sot quraly. Sondyqtan sýdıa sheshimi ınstıtýtyn isten shyǵarý sot óndirisiniń mán-mańyzyn joıýmen teń.

Halyqaralyq qylmystyń jahan­danýy, kıberkeńistik pen zamanaýı ınformasııalyq tehnologııalarǵa baılanysty is-áreketterdiń jańa túriniń paıda bolýy jáne keńinen taralýy jaǵdaıynda qylmystyq quqyqtyń máse­leleri men damý perspektıvalary aıryqsha nazar aýdarýdy talap ete­di. Qylmystyq zańnama men tájirı­beni osyndaı jańa syn-tegeýrin men qater­lerge adekvatty jáne zamanaýı jaýap qatýǵa júıelik beıimdeý barynsha ózekti bola túsýde. Osy salada týyndaıtyn máselelerdi eńserý boıynsha tıimdi sheshimder shyǵarý úshin ǵalymdar men praktıkter is-qımyldaryn biriktirýi mańyzdy.

Prezıdentimizdiń 2021 jylǵy 15 qa­­­­zan­daǵy №674 Jarlyǵymen bekitil­gen­ Qa­zaqstan Respýblıkasy Qu­qyq­tyq saıasatynyń 2030 jyl­ǵa de­ıingi tu­jy­rymdamasynda jasandy ın­tel­lekt (budan ári – JI) tehnologııalary men robottehnıkany retteý­diń qajet­tiligin negizdeıtin eki faktor aıqyn­dalǵan. Birinshisi – JI jáne robottar keltirgen zalal úshin jaýapkershi­lik­ti bólý máselelerin sheshý. Ekinshisi – JI kómegimen jasalǵan týyndylarǵa zııatkerlik menshik quqyǵynyń tıesiligin anyqtaý máselelerin sheshý.

Bıylǵy 7 aqpanda el Úkimetiniń ke­ńeı­tilgen otyrysynda Memleket bas­­shysy Qasym-Jomart Toqaev el eko­no­mıkasyndaǵy jaǵdaıdy túrli salalardy sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt tehnologııalaryn engizý paıdasyna ózgertýdiń mańyzyn atap ótti. «JI-diń negizgi arqaýy – derekter. Bir jaǵynan, málimetter kópke qol­jetimdi bolýy kerek, ekinshi jaǵynan, qaýip­sizdik, jeke málimetterge qol suq­paý, málimetterdiń sapaly bolýyn qam­tamasyz etý máselesi bar», dep basa aıtyldy.

Elimizde JI-di qoldaný 2017 jyly qabyldanǵan «Sıfrlyq Qazaqstan» mem­lekettik baǵdarlamasynyń sheń­be­rinde júzege asyrylady. Onyń negizgi mindetteri – bolashaq ekonomıkasyn túbegeıli jańa traektorııalyq-sıfrlyq ekonomıkaǵa aýystyrýǵa jaǵdaı jasaý jáne el ekonomıkasynyń damý qarqynyn jedeldetý. Munda bes baǵyt kózdelgen, osy baǵyttar boıynsha 17 bastama jáne 120-dan astam joba qalyptastyrylǵan, atap aıtsaq: «Ekonomıka salalaryn sıfrlandyrý», «Sıfrlyq memleket­ke kóshý», «Sıfrlyq Jibek jolyn» iske asyrý», «Adamı kapıtaldy damytý» jáne «Innovasııalyq ekojúıeni qurý».

Úkimet óz qyzmetin sıfrlandyrý isi boıynsha 2018 jyldan bastap jumys istep keledi. Qazirgi tańda memlekettik onlaın-qyzmet kórsetý deńgeıi 93 pa­ıyzǵa jetti. 2022 jyly BUU elektrondy úkimetter reıtınginde Qazaqstan TMD elderiniń arasynda elektrondy úki­metterdi damytý ındeksinde eń joǵary mánder boıynsha 28-orynǵa ıe boldy.

Joǵary atalǵan baǵyttardyń damý qarqynyna qaramastan, sıfrlandyrý salasynda birneshe kedergi qalyp otyr:

– qolaısyz, qaıshylyqty jáne turaq­syz zańnama;

– memlekettik organdardyń qyzmet­terin jáne ákimshilik sharalardy zańna­malyq deńgeıde shamadan tys retteý, óz kezeginde bul ýákiletti organdardy derbestikten, sondaı-aq ishki jáne syrtqy bıznes-úderisterdi ońtaılandyrý, ozyq tájirıbeler men sıfrlyq sheshim­derdi engizý jóninde shuǵyl sheshimder qabyldaý múmkindiginen aıyrady;

– adam jáne azamattyń sıfrlyq quqyq­taryn retteýdegi zańnamalyq olqy­lyqtar;

– sıfrlyq qadaǵalaýdy engizý úshin «Zattar» ınternetin, JI-di qoldaný arqyly derekterdi óńdeý algorıtmderin, kólemdi málimetterdi baqylaýsyz paıdalaný;

– sıfrlyq qyzmetter provaıder­leriniń qyzmetterin retteıtin biryńǵaı zańnamalyq bazanyń bolmaýy.

Ázirlenip jatqan «Jasandy ıntel­lektini damytýdyń 2024-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy» osy kemshi­likterdi joıýǵa baǵyttalǵan.

Osy salada tıimdi quqyqtyq retteýdi ázirleý maqsatynda, bizdiń oıymyzsha «jasandy ıntellekt» uǵymyna jáne onyń quqyqtyq maǵynadaǵy belgilerine aıryqsha nazar aýdarý kerek.

Bul maqsatta osy uǵymǵa tolyqqandy anyqtama berý úshin JI belgilerine aksent qoıý oıǵa qonymdy dep sanalady. JI týraly Eýroodaqtyń «Jasandy ıntellekt týraly aktisinde» berilgen anyqtama barynsha sátti shyqqan. Bul qujatta JI avtonomııanyń túrli deń­geılerimen jumys isteýge arnalǵan, qurýdan keıin beıimdelýge qabiletti, alynǵan derekterdiń negizinde aıqyn nemese aıqyn emes maqsattarǵa jetý úshin, fızıkalyq nemese vırtýaldyq ortaǵa áser ete alatyn sheshimder nemese usynymdar, kontent, boljamdar sekildi shyǵys derekterin qalaı túrlendirý kerek ekeni týraly qorytyndy jasaı alatyn «mashınalyq júıe» retinde túsindiriledi.

Eýropalyq Parlament bıylǵy ­naý­­­ryzda «Jasandy ıntellekt týraly akt»­ JI-di retteý jóninde álemdegi eń al­ǵashqy keshendi zańdy maquldady. Bul zań­ «qaýip-qateri joǵary jasandy ıntel­lek­tiden irgeli quqyqtardy, demokra­tııany, zańnyń ústemdigin jáne ekolo­gııa­lyq turaqtylyqty qorǵaýǵa» baǵyt­tal­ǵan. Basty nazar JI-dan adamnyń ir­­geli quqyqtaryn qorǵaýǵa aýdarylǵan.

Zań azamattarǵa JI júıelerine shaǵym túsirý quqyǵyn jáne olardyń quqyq­taryna qatysty sheshimder jónin­de túsiniktemeler alý quqyǵyn usyna­dy. JI júıeleri de avtorlyq quqyqty saqtaýy tıis, al jasandy nemese óńdelgen beıneler, aýdıo nemese beınekontentter tıesili sıpatta belgilenýi kerek.

Eń basty máseleniń biri – JI-diń quqyqtyq sýbektiligi týraly, bul suraq­tyń Eýroodaqtyń kún tártibinde qam­tylýy da kezdeısoq emes, munda ol mynadaı eki aspektini qarastyrady: 1) JI-di fızıkalyq nemese zańdy tulǵalar, janýarlar nemese basqa da quqyq sýbektileri retinde qarastyrý kerek pe; 2) keltirilgen zalal úshin jaýap­kershilikti qosa alǵanda, quqyqtar men mindetterdi bólý konteksinde ózindik erekshelikteri men týyndaıtyn saldaryn qamtı otyryp, jańa kategorııa qurý qajet pe?

Zańnamalyq deńgeıde ǵana emes, ǵa­lymdar arasynda da bul suraqtardyń birjaqty jaýaby áli tabylǵan joq. Bir ǵalymdar toby jasandy ınttellekti de adamǵa tán oılaý, jańa nárse jasaý, seziný, qyzyǵý jáne sol sekildi birqa­tar quqyqtyq sýbektilik elementiniń bolmaýyna baılanysty ony quqyq sýbektisi retinde tanýǵa qarsy. Olar­dyń oıynsha, JI júıesi adamnyń minez-qulqyna elikteı ǵana alady, alaıda adammen birdeı deńgeıde bola almaıdy. Endi bir ǵalymdar JI-ge quqyqtyq sýbektilik berý kerek degen pikirdi qoldaıdy, bul JI quqyqtyq qatynastar sýbektisi bola otyryp, quqyqqa ıe bolyp, mindetterdi oryndaı alýy múmkin degendi bildiredi.

Bizdiń oıymyzsha, quqyqtyq sýbek­tilik týraly máseledegi qıyndyq jasandy ıntellektiniń erekshelikteri qu­qyq­tyq kózqaras turǵysynan ǵana emes, jańa qubylys retinde de jetkilikti zerttelmeýine baılanysty. Alaıda onyń adamzat pen qoǵamǵa tıimdiligi bárine belgili. Sondyqtan jasandy ıntel­lektiniń quqyqtyq sýbektiligi týraly máselege tereń úńilmeı turyp, JI onyń is-áreketteriniń teris saldary úshin jaýapkershilik alý qajettiligi esebinen quqyqtyq kategorııa retinde tanylýy kerek ekenin atap ótkimiz keledi.

Osylaısha, jasandy ıntellektiniń quqyqtyq mártebesine qatysty úsh negizgi ustanym bar: 1) JI – quqyq sýbektisi jáne mazmuny boıynsha fızıkalyq tulǵaǵa uqsaıdy; «elektrondyq tulǵa» jeke quqyqtyq mártebesin berý týraly usynys bar; 2) JI – quqyq nysany, mártebesi boıynsha janýarǵa teńestirilýi tıis, ıaǵnı ol – múlik; 3) JI – tehnıkalyq qural ǵana.

Bizdiń oıymyzsha, jasandy ıntel­lektige eń laıyqty sıpattama – oǵan «elektrondy tulǵa» quqyqtyq már­te­besin berý. Bul mártebe JI-ge táýel­siz sheshimder qabyldaýǵa, ózge sýbek­tilermen árekettesýge, eń bastysy, óziniń avtonomdyq sheshimderine jaýapkershilik alýǵa múmkindik beredi.

Qoryta kelgende, jasandy ın­tel­lekt tehnologııalaryn paıdala­ný­dyń quqyqtyq aspektileri áli de ǵa­lym­dardyń talqylaýynda, alaıda olar JI keltiretin zalal úshin ja­ýap­kershilik jáne onyń quqyqtyq sýbek­tiligi jónindegi másele boıynsha ortaq pikirge kelgen joq. Jasandy ın­tellektini quqyqtyq retteýdiń tıimdi tetigin qurý úshin Eýroodaqtyń tájirıbesi men «Jasandy ıntellekt týraly aktiniń» erejesin paıdaly dep sanaımyz. Jasandy ıntellektini qoldaný barysynda adam quqyǵy men bostandyǵyn buzý jónindegi yqtımal qaterler halyqaralyq quqyqtyq normalardy eskere otyryp, ǵylymı jáne qoldanbaly zertteýler júrgizýdi talap etedi.

Sáken ABDOLLA,

Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy sotynyń sýdıasy, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń qurmetti professory