Baıanaýyldaǵy Qońyr áýlıe úńgiri

Kireberisi atty adam eńkeı­meı syıyp ketetindeı keń, ári qaraı taryla túsetin Qońyr áýlıeniń úńgirin keıbir adamdar Abaı oblysyndaǵy Qońyr áýlıe úńgirimen shatastyratyny bar. Baıan taýlarynyń basynda, teńiz deńgeıinen shamamen 800 metr bıikte ornalasqan erekshe qasıetti orynǵa kún saıyn táý etip keletinder, tilek tileıtinder úzilip kórgen emes. Biletinder Qońyr áýlıe úńgiriniń tylsym kúshi bar, tilegen tilekterdi qabyl etedi desedi. Ishi eki bólmeli úıdiń aýmaǵyndaı, aýzy kúnbatysqa qaraǵan úńgirdiń jalpy uzyndyǵy shamamen 25 metr­deı bolyp qalar. Ishindegi aýa temperatýrasy qysy-jazy bir qalypta, ózgerissiz turady.

Jergilikti qarııalar aıtatyn ańyz­ǵa sensek, Qońyr áýlıe úńgiri jerdiń, janýarlar men qustar álemi­niń qorǵaýshysy Nuh paıǵambar zama­nynan bar. Búkilálemdik sý tas­qyny kezinde úsh kóripkel Nuh paı­ǵambardyń kemesinen qalyp qoıypty-mys. Úsheýi úsh baqandy jalǵap, ony paıǵambardyń kemesine baılaıdy. Sóıtip, búkilálemdik aǵyspen boılap soltústikten ońtústikke bet­tepti. Alǵashqy bolyp úlken áýlıe Qu­lannyń bórenesi tasqa soǵylyp, ju­lynyp ketedi. Bul qazirgi Qyzyltaý mańynda bolǵan. Ol jerde Qulan áýlıe úńgiri saqtalyp qalǵan. Al ortanshy áýlıe Qyrannyń bórenesi Aqbet taýyna soǵylady. Alapat sýdyń beti qaıtyp,  taýlar men shoqylar ashyla bastaǵanda, kenje áýlıe Qońyr­dyń bórenesi úńgirge kelip tirel­gen eken.  Qońyr áýlıe sol jerge qonystanady. Úńgir ejelden qasıetti sa­nalady. Onyń túbindegi qazantasqa sý jınalady. El arasynda álgi qasıetti sýdy ishken adam túrli aýrýdan jazyla­dy, tipti áıelderdi bedeýlikten qutqarady degen áńgime bar. Ǵulama Máshhúr Júsip bul jerdiń kıeliligin dáriptep, «Áýlıelerdiń Alladan pármen suraı­tyn jeri», dep atap ketken.

Qońyr áýlıe úńgiriniń shyraqshy­sy Altynbek Qurmanovqa úńgirge bas-kóz bolý qurmeti ata-babasynan jalǵasyp kele jatyr. Sanamalasaq, ol – áýletindegi segizinshi shyraqshy eken. A.Qurmanovtyń ózi – elimizdegi úzdik ólketanýshy, Qazaqstan týrızm sa­lasynyń úzdigi, «Elim-aı» tuńǵysh syılyǵynyń ıegeri. Kókiregi toly – qazyna, arǵy-bergi tarıhty jaqsy biledi. Aıtýynsha, úńgir jaıly al­ǵash­qy málimetter XVII–XVIII ǵasyrlarda ja­zylǵan arhıvtik qujattardan málim.

– Baıanaýyldaǵy Qońyr áýlıe úń­gi­ri er­tede el arasynda qasıetimen asa tanymal bolǵany, tipti Abylaı hannyń ózi bul mekendi kıe tutqany týraly derekter az emes. Álkeı Marǵulan atamyz 1978 jyly osy óńirge arnaıy ekspedısııamen kelgende naqtyraq sýretteıdi. Ol kisiniń aıtýynsha, jer betindegi Qońyr áýlıe esimimen baılanysty úńgirlerdiń sany – segiz. Beseýi Turan dalasynda, ıaǵnı Qazaqstanda. Jurt sonyń eki-úsheýine ǵana barady dep sıpattaıdy ǵulama ǵalym. Men Álkeı atamyzdyń derekterine súıene otyryp, barlyq Qońyr áýlıe úńgirin aralap shyqtym. Jalpy, Qońyr áýlıe atalatyn úńgir ornalasqan aýmaq­ta týǵandar halqyn órkenıet kó­shi­ne súıregen, ataqty tulǵalar dúnıe­ge kelgen. Anaý Semeı jerindegi Qa­raýyl mańynan (ol jerde de Qońyr áýlıe úńgiri bar) Abaı, Shákárim, Muh­tar bastaǵan ult qaımaqtary dú­­nıege keldi. Baıanaýylda arysy Bu­qar jyraý, berisi Qanysh Sátbaev bas­ta­ǵan ǵulamalar men ǵalymdardyń kóshi túzildi. Munyń bári tekten-tek emes. Úshinshi Qońyr áýlıe úńgiri ońtústiktegi Qazyǵurtta. Ol jerge adam sırek barady. Odan keıingisi – Túrkistandaǵy Saıram aýdanynda bolsa, besinshisi – batys­ta, kóne Saraıshyq qalasynyń janynda. Batystaǵysynyń ústine zırat salynyp ketken. Bıylǵy topan sý ol úńgirdiń biraz jerin sydyryp ket­kenge uqsaıdy, – dep áńgimeledi shyraqshy.

Al ózge úsh Qońyr áýlıe úńgiri Eýropada ornalasqan. Onyń biri – Ior­danııa men Izraıl memleketteriniń shekarasynda ornalassa, taǵy ekeýi Majarstannyń batys Karpaty men Túrkııanyń Hasar taýynda. Iordanııa men Izraıl toǵysqan tustaǵy kıeli oryndy jergilikti halyq Eskendir Zulqarnaıdyń táý etetin orny dep te ataıdy. Eskendir patsha joryqqa attanar aldynda álgi úńgirge kirip, 2 kúnge joǵalady eken.

Bul maqalamyzǵa zer salǵan oqyr­man qaýymnyń kókeıinde «atal­ǵan Qońyr áýlıe úńgirlerin ne biriktire­di?» degen zańdy saýaldyń týyndaıtyny daýsyz. Bul suraqqa jaýapty Altynbek Qurmanovtyń sózimen bergendi qup kórdik.

–  Túrki jurty Uly Turan dalasyna ıslam dini kelgenshe Kúnge ta­byndy. Táńir quty – Umaı ana deıdi. Ha­dısterde aıtylatyn 124 myń paı­ǵam­bar­dyń biri túrki násilinen bolǵan desedi. Túrki halyqtarynda ol Qyzyr Ilııas, Qydyr ata atalsa, slavıan ha­lyqtary Ilıa paıǵambar dep ataǵan. Onyń ústine halqymyzda ejelden beriletin:

«Qydyr bolsyn joldasyń,

Qyzyr Ilııas qoldasyn», deıtin bata bar. Sol Qyzyr paıǵambarǵa 18 myń ǵalamnyń ıesi qııamet-qaıymǵa deıin ǵumyr syılaǵan eken. Men Quran Kárimmen qosa, Injildi, Táýratty, Zábúrdi, taǵysyn-taǵy túrli dinı baǵyt­taǵy qasıetti kitaptardy oqy­dym. Barlyǵynda Qyzyr Ilııas tiri de­linedi. Hadısterge súıener bolsaq, Qyzyr ata ol Nuh paıǵambardyń ózi bolyp shyǵady. Ańyzdarda Nuh paı­ǵambar osyndaı úńgirlerdi mekendep, qasıet ıesin shyraqshylar men baqsylar, ǵalym-oqymystylar ǵana kóre alady dep keltiriledi. Uzyn boıly, ústinde aq-sur shapany bar qońyr adam úńgirge kún bata kirip, tań aldynda kúnmen talasa shyǵyp ketedi eken. Aıa­ǵy jerge tımeıdi, ol kirgen úńgirdegi aýa ózgermeıdi. Al qasıetti úńgirdi izdep barǵandardyń ti­legi qabyl bolady. Osylaısha, Baıanaýyl­­da­ǵy Qońyr áýlıe tas úńgiri – er­te­den beri adamzat balasynyń anasy – Baı-ananyń qut mekeni, – deıdi ólketanýshy.

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, Qońyr áýlıe úńgiri týraly derekter ertedegi jıhangezder men saıahatshylardyń jazbalarynda jıi kezdesedi. Orys jylnamashysy Petr Rychkovtyń 1779 jyly jaryq kórgen «Topografııa Orenbýrgskoı gýbernıı» atty kitabynda Reseıden shyqqan ekspedısııanyń Baıanaýylǵa, Abylaı hannyń ordasyna kelgeni jazylady. Bul kitaptyń tutas bir bóligi Abylaı hanǵa arnalǵan. Tarıhshy kitabynda: «Baıanaýylda Qońyr áýlıe atalatyn, jergilikti halyq kıeli oryn sanaıtyn qasıetti meken bar. Bul jerge biz Abylaı hannyń ruqsatymen eki kún qondyq. Úńgirge Muhammed paıǵambardyń jolyn qýýshylar túneıdi, qurbandyq shalyp, tilek tileıdi. Tilegen tilekteri qabyl bolady», dep jazylǵan.

«Tarıhtan belgili, 1824 jyly Qar­qaraly okrýgi quryldy. Patsha óki­metiniń ókili, júzbasy Karbyshev ara­da kóp ýaqyt ótpeı óz áskerimen Baıanaýylǵa kelip, Baıanaýyldy Qar­qaraly okrýginiń quramyna qo­samyz dep habar túsiredi. Bul tusta Baıanaýylda Shoń men Qazanǵap bı­lerdiń dáýirlep turǵan kezeńi. Basyna noqta túspegen el, qos bı «joq» degen kesimdi jaýaptaryn aıtypty. Bolmaǵan soń Karbyshev jergilikti rýbasylarynan «jeke okrýg bolamyz» degen qolhat alady. Patsha áskeri jergilikti halyqtyń narazylyǵynan qoryqty ma eken, aıaldap, qonatyn jer tappaı sasady. Sonda kópti kórgen qarııalar: «Qońyr áýlıege baryńdar, ol jaqta senderge eshkim tıispeıdi», dep aqyl-keńesin beripti. Sol áskerı jasaqtyń quramynda polıaktiń revolıýsıoner aqyny, jıhankez Adolf Iаnýshkevıchtiń bolǵany da málim. Iаnýshkevıchtiń 1846 jyly Parıjde basylyp shyqqan «Kúndelikter men hattar» kitabynyń 317-betinde Qońyr áýlıe úńgiriniń kire beris sýreti bar. Polıak aqyny ony óz qolymen túsirgen. Bul kitapty Lenıngradta oqyp júr­genimde Kýnstkameradan kórdim. Álgide: «Jerdiń aty – Baıanaýla. Baıan – Tá­ńir qutynyń aty bolsa, aýla – onyń mekeni. Osy bir kıeli me­kende 10 kún boldym. Jaratqanǵa Polshaǵa aman-esen jetkize gór dep jalbaryndym. Sol armanym qabyl boldy. Búginde sol jerdi saǵynamyn, túsime kiredi. Biraq meniń jasym ulǵaıdy ári alys Eýropada turamyn. Kim de kim Altyn Saryarqaǵa barsa, Baıanaýylǵa taban tiresin. Ol jerde Qońyr áýlıege soqpaı ketpesin. Sebebi jaıǵan alaqany bos qaıtpaıdy», dep jazylǵan. Al 1856 jyly Shoqan Ýálıhanov orys baspasózinde jaryq kórgen «Baıanaýlskıı vneshnıı okrýg» maqalasynda ol naǵashysy Musa myrzamen Qońyr áýlıe basynda eki tún túnegenin baıan etedi», dep támamdady áńgimesin Altynbek Jumatuly.

Qońyr áýlıe úńgiri Baıanaýyldaǵy Jasybaı demalys aıma­ǵynan shamamen 15 shaqyrymdaı jer­de ornalasqan. Mekenge aparatyn greıder jol bar. Úńgirge kóteri­lý úshin shamamen myń metrdeı bas­paldaqpen jaıaý órleý kerek. Aýmaq erekshe qorǵalatyn ulttyq park aımaǵyna enip turǵandyqtan, ol jerde qurylys salýǵa, kelimdi-ketimdi adam­darǵa jaılylyq týdyrýǵa ruqsat joq. Keleshekte týrıster sany qazirgiden de eselene túser bolsa, bul jerge zamanǵa saı ınfraqurylymdar qajet bolady. Osydan birneshe jyl buryn ulttyq park qyzmetkerleriniń qolymen turǵyzylǵan baspaldaq ta máńgilik emes. Shyraqshy Altynbek Qurmanov aýmaqtyń ekologııalyq tepe-teńdigin buzbaıtyn, biraq kelýshilerge qolaıly jaǵdaılar jasaıtyn bir týrıstik joba kerek degen pikirde.

Pavlodar oblysy,

Baıanaýyl aýdany,

Qońyr áýlıe mekeni