«Jol salasy bilikti mamanǵa zárý bolyp tur. Bir ınjener 30-ǵa jýyq jobaǵa qatysqan jerde qandaı sapa týraly aıta almaqpyz? Joldardyń talapqa saı bolýyna jalǵyz maman emes, basqa da birneshe faktor áser etedi. Máselen, óndirýshi zaýyttardyń shalǵaıda ornalasýy. Synaq zerthanalarynyń qaǵaz júzinde ǵana «minsiz qyzmet qylýy». «Egemen Qazaqstan» tilshisi «Jol aktıvteriniń ulttyq sapa ortalyǵy» RMK-ge baryp, jolǵa qatysty san saýaldyń betin ashyp qaıtty.
Bir ınjener 28 nysanǵa jaýapty
Byltyr ortalyqtyń sapa saraptamasy sheńberinde talapqa saı kelmeıtin 12 myńnan astam synama anyqtalǵan. Onyń 95%-y jergilikti jelide iske asyrylǵan nysandarǵa tıesili. Onda 3 myńnan astam aqaý bar.
«Kórsetilgen faktiler jergilikti jeli boıynsha jol jobalaryn iske asyrý kezindegi jumystardyń sapasy tómen deńgeıde qalyp otyrǵanyn aıǵaqtaıdy. Bul tehnıkalyq qadaǵalaý qyzmeti jol-jóndeý nysandarynda jobalyq jáne tehnologııalyq talaptyń saqtalýyn turaqty baqylaýdy júzege asyrmaıtynyna baılanysty bolyp otyr», deıdi «Jol aktıvteriniń ulttyq sapa ortalyǵy» RMK bas dırektory Bolatbek Aıtbaev.
Aıtbaevtyń aıtýynsha, ótken jyly jumys júrgizý nysandarynda tehnıkalyq qadaǵalaý qyzmetkerleriniń qurylys alańynda bolmaýynyń 200-den astam faktisi kezdesken.
О́ıtkeni ınjenerler bir ýaqytta birneshe jobaǵa qatysady. Mysaly, byltyr bir ınjener 28 nysanǵa bir ýaqytta jetekshilik etken. Bir ınjenerdiń birneshe óńirge tartylǵan nemese birneshe uıymdaǵy tizimge engizilýi de jıi kezdesedi.
«Taǵy bir túıindi másele – jergilikti atqarýshy organdar quramynda jol salasy mamanynyń tapshylyǵy nemese múlde joqtyǵy. Sonyń saldarynan, ondaǵy jol jóndeý jumysynyń sapasy tolyqtaı tehnıkalyq qadaǵalaý ınjeneri quzyretinde qalady. Alaıda olardyń qyzmet kórsetýi tym tómen deńgeıde. Tapsyrys berýshi tarapynan baqylaý álsiz, sebebi olar jol mamany emes», dedi bas dırektor.
Úlken túıtkildiń úsh sebebi
Eldegi úlken-kishi asfalt joldar ne sebepti tez tozyp, shuryq-tesik bolyp ketedi? Asfalt juqa tóselgen soń ba, joq álde paıdalanǵan materıal sapasy nashar ma?
«Respýblıkalyq joldardyń shamamen 16-17 myń shaqyrymyn jyl saıyn dıagnostıkalaımyz. Nátıjesinde, joldardyń naqty jaı-kúıin, qaldyq resýrsyn kóremiz. Sóıtip, dál qazir jolǵa qajetti jóndeý túrin anyqtaýǵa negizdeme alamyz. Bul – joldyń ótkizý qabiletin, onyń barynsha uzaq merzimde beriktigin saqtaýdyń alǵysharttary. Degenmen jergilikti jelide avtojoldardy jóndeý túrin anyqtaý áli kúnge vızýaldy túrde júrgizilip jatyr. Bul óz kezeginde joldyń merziminen buryn buzylýyn, onda shuńqyr, jaryq jáne taǵy basqa aqaýdyń paıda bolý qaýpin ulǵaıtady. Sondaı-aq jergilikti joldardyń keń tarmaqtylyǵy, jóndeýdi qajet etetin telimderdiń jol sharýashylyǵynyń negizgi óndiristik qýattarynan shalǵaı ornalasýy (asfaltbeton zaýyty, materıal óndirýshi kásiporyndar negizinen oblys ortalyqtarynda shoǵyrlanǵan) jumysty ýaqtyly atqarýǵa qol baılaý bolady», deıdi Sapany baqylaý departamentiniń basshysy Qýanysh Tóleýhanov.
Ulttyq ortalyqtyń sarapshysy Qaırat Karebaevtyń sózinshe, jolǵa qatysty kásiporynnyń alysta ornalasýy asfaltbeton qospalaryn óndirý jáne tóseý tehnologııasyn buzý qaýpin kúsheıtedi.
«Mysaly, oblys ortalyǵyndaǵy asfaltbeton zaýytynda óndirilgen qospa shalǵaıdaǵy jol qurylys alańyna jetip bolǵansha sýyp ketedi. Ondaı qospany normatıvtik talaptaryna deıin tyǵyzdaý múmkin bolmaı qalady. Saldarynan jańa asfaltbeton jabynynyń sapasy tómendep, merziminen buryn tozyp, qozǵalys jaǵdaıy nasharlap ketedi», deıdi.
Jergilikti jolda kezdesetin taǵy bir másele – merdiger mekemeniń, asfalt-beton zaýytynyń óz menshiginde synaq zerthanalarynyń bolmaýy. Sonyń saldarynan jóndeý alańyna kelgen qurylys materıalynyń sapasyn baqylaý durys atqarylmaıdy. Sóıtip, sapasyz materıal paıdalanýǵa ketip qalady. Budan bólek, avtojoldardyń tez tozýyna shamadan tys júk tıep júretin aýyr júk kólikteri de áser etedi. Ýaqtyly kútip-ustaý jumystaryn der kezinde júrgizbeý de – kóp problemanyń kóterilýine sebep.
Jol sapasyna «QazAvtoJol» jaýapty
Avtojoldardyń jalpy uzyndyǵy 168 myń km-den asady. Onyń 25 myń kılometri respýblıkalyq mańyzǵa ıe. 70 myń km – oblystyq jáne aýdandyq joldar. 73 myń km – eldi meken kósheleri. Respýblıkalyq mańyzy bar joldardy damytý, paıdalaný jáne jóndeýdi uıymdastyrýmen «QazAvtoJol» aınalysady. Oblys jáne aýdan ákimdikteri tıisti aýmaqtardaǵy jergilikti mańyzy bar avtomobıl joldary úshin jaýap beredi. Qala men eldi meken kóshesin jóndeý, kútip-ustaý jumysymen sondaǵy ákimdiktiń «Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy, jolaýshy kóligi, avtomobıl joldary» bólimi shuǵyldanady.
«Asfaltbeton jabynyndaǵy usaq zaqymdy ýaqtyly jóndemeý olardyń órshýine jáne úlken aqaýlardyń paıda bolýyna ákeledi. Kishkentaı jaryqshanyń az ýaqytta shuńqyrǵa aınalý qaýpi óte joǵary. Bul úrdis merzimaralyq kezeńde erekshe, tez oryn alady. Sebebi – aýa temperatýrasynyń ózgerýi, qubylýy. Túnde jaryqshalarǵa engen sý muzǵa aınalyp isingende, asfalt jaryla bastaıdy», dedi B.Aıtbaev.
Qulyqsyz qurylystyń jazasy qandaı?
Kásiporyn mamandary jumys pen materıal sapasyna saraptama júrgizgen kezde ártúrli buzýshylyq anyqtaıdy. Máselen, asfaltbeton jabynyn tósegende tehnologııadan aýytqý tabylady. Zerthanalyq synaq júrgizilgennen keıin sapasyz materıal paıdalanylǵany belgili bolyp jatady. Normatıvtik-tehnıkalyq qujat pen reglamentke sáıkes aqaý anyqtalǵan jaǵdaıda mekeme tarapynan tapsyrys berýshige jáne merdiger kompanııaǵa aqaýdy joıý jóninde habarlama jiberiledi. Jaýap bermese, merdiger kompanııa men tehnıkalyq qadaǵalaý qyzmetin jazalaý týraly hat Memlekettik sáýlet-qurylys baqylaý basqarmasyna jóneltiledi. Sapany baqylaý jónindegi nusqaýlyqqa bıyldan bastap nysandy qabyldaý nemese paıdalanýǵa berý kásiporyn bergen barlyq anyqtalǵan buzýshylyq pen sáıkessizdik joıylǵannan keıin ǵana júzege asyrylatyn talap engizilgen.
«Tapsyrys berýshi men merdiger arasyndaǵy kelisimshartta jumysty sapasyz atqarǵany úshin aıyppul kózdelgen. Memlekettik satyp alý týraly zańnamaǵa sáıkes, tapsyrys berýshi jumysty nashar atqarǵan mekemeni josyqsyz óndirýshiler reestrine engize alady. Sapa ortalyǵy merdiger men tapsyrys berýshi arasyndaǵy kelisimshartqa sáıkes oryndalǵan jumys boıynsha qorytyndy jasap, anyqtalǵan aqaý men buzýshylyqty biryńǵaı sıfrlyq bazada tirkeıdi. Eger osy anyqtalǵan kemshilikti elemeı, aqaýdy joımaı, tapsyrys berýshi nysandy qabyldaǵan jaǵdaıda ýákiletti organ óz quzyrynda tıisti shara qoldanady», dedi Q. Tóleýhanov.
Jolǵa qoıylatyn talaptar
Jol ınfraqurylymyna sheteldik ınvestısııa asa qajet. Biraq halyqaralyq qarjy uıymdary normatıvtik bazany jalpyálemdik standarttarǵa sáıkes bolsyn dedi. Qazir elde júrgizilip jatqan barlyq qurylys, qaıta salý jáne jóndeý jumysy memlekettik jáne halyqaralyq talaptarǵa sáıkes jasaqtalady. Soǵan sáıkes qoldanylatyn ınertti materıaldarǵa, bıtýmdy qospalarǵa da qatań talap qoıylady. Mysaly, ońtústik óńirlerde ystyq aýa raıyna baılanysty 70/100 markili bıtým, soltústik óńirlerde 100/130 markili bıtým qoldanylady. Dese de jol sapasy áli de el kóńilinen shyqpaı tur.
Zań buzatyn merdigerler
«Kásiporynnyń ár oblysta jáne respýblıkalyq mańyzdy qalalarda 20 jergilikti fılıaly bar. Olar halyqaralyq «ISO 17025» jáne «ILAC» standarttary boıynsha akkredıttelgen synaq zerthanalarymen jabdyqtalǵan. Mekeme qurylǵan sátten bastap 700-den astam aspapty, onyń ishinde asfaltbetondy, bıtýmdy, ınertti materıaldardy synaý boıynsha quraldardy jańarttyq», deıdi mekeme basshysy.
Aıtýynsha, maman sany jetkilikti. Injenerler saraptama júrgizerde nysanǵa tike barýy úshin 50 arnaıy avtokólik jumyldyryldy. Sondaı-aq ortalyqta jol datchıkterimen, geometrııalyq parametrdi anyqtaý júıesimen, joldyń boılyq jáne kóldeneń tegistigimen jabdyqtalǵan 16 dıagnostıkalyq avtokóligi bar eken.
«Jalpy, respýblıka boıynsha jol-jóndeý jumystarynyń sapasyn baqylaýdy qamtamasyz etý úshin barlyq resýrspen qamtamasyz etildik», dedi Q.Kárebaev.
Nashar tóselgen joldardy amaldap tapsyrý úshin mekeme qyzmetkerine syıaqy usynyp, qylmysqa ıtermeleıtin merdiger kompanııalar da bar eken. Ony bas dırektor B.Aıtbaevtyń ózi aıtty.
«Syılyq usynyp, qylmysqa jeteleıtin merdigerler bar. Ondaı jaǵdaıda qyzmetker dereý komplaens qyzmetine habarlasady. Kásiporynda sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alýǵa, anyqtaýǵa, jol bermeýge qatysty komplaens saıasaty jáne sondaı jaǵdaılar týyndaǵanda qyzmetkerdiń is-qımyly týraly nusqaýlyq bekitilgen. Qyzmetkerdiń shaǵymy boıynsha jasalǵan sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyq faktisi anyqtalǵan jaǵdaıda bekitilgen mólsherge deıin syıaqy qarastyrylǵan», dedi ol.
Memleket basshysynyń Ulttyq quryltaıda bergen tapsyrmasyna sáıkes bıyl respýblıkalyq mańyzy bar joldardyń 12 myń kılometrin rekonstrýksııalaý jáne jóndeý josparlanǵan. Onyń 2,5 myń kılometri nemese 109 nysan ortasha jóndelip bolypty. Tehnıkalyq qujattamalary vedomstvolyq saraptamadan ótkizilgen.
«Búgingi kúni 25 myń km respýblıkalyq joldyń 23 myń kılometrge jýyǵy nemese 92%-y jaqsy jáne qanaǵattanarlyq jaǵdaıda», dedi Q.Tóleýhanov. Mamandardyń aıtýynsha, jol jasaýda ereje men normatıvter túgel túzelip, talap barynsha qataıdy. Endi merdiger men jolǵa jaýapty mekemeler de túzeledi degen úmit bar.