Álkeı Haqanuly Marǵulan – san-salaly ǵylymnyń taraýyn júırik biletin, arab-parsy, túrik tilderine jetik, latynsha, aǵylshynsha, nemisshe, fransýzsha tanıtyn, eki tilde erkin kósiletin, ár qubylysty egjeı-tegjeıli ushan-teńiz mysal-derektermen tekseretin bilimi telegeı-teńiz aıtýly oqymysty. Jastaıynan týǵan halqymyzdyń tańǵajaıyp tamasha kórkem muralarynan nár alyp, Fırdoýsı, Saǵdı, Hafız, Naýaı syndy Shyǵystyń oıshyl alyptarynyń týyndylaryn túpnusqadan oqyǵan kókiregi nurly jan.
1926-1927 jyldary KSRO Ǵylym akademııasynyń akademıgi A.E.Fersman basqarǵan ekspedısııanyń quramynda bolýy onyń ǵylymǵa ińkárligin keremet oıatty. Qazaq halqynyń materıaldyq mádenıetin, sharýashylyq-kásibin, qolónerin, jazý-syzýyn, oıý-órnegin, rýhanı mádenıetin, dinı-fılosofııalyq kózqarasyn, áleýmettik-saıası qundylyqtaryn tekserýge birjola den qoıady. Sonymen birge tarıhı dáýirdegi ańyzdar, qazaqtyń erlik jyrlary, jazba muralary, mýzyka óneri, sheshendik sózderi, sal-seriler, qazaq eposynyń tarıhy, músin tastar, tasqa bederlengen beıneler, elimizdiń ulttyq oıyndary, halyqtyń kúntizbesi – Á.Marǵulan zertteýleriniń altyn arqaýy.
Bul oraıda onyń qazaq halqynyń aqyndyq, jyraýlyq, oryndaýshylyq, sal-serilik óneri jónindegi oı-tolǵamdary aıryqsha nazar aýdararlyq. Á.Marǵulan «Qazaq halqynyń kóne zamanyndaǵy aqyndyq óneriniń sheberleri» atty eńbeginde (1959) ultymyzdyń epıkalyq jyrlaý dástúrin ólsheýsiz damytqan, aqyndyq mádenıetin bıik beleske kótergen jyrshy aqyndarǵa, sheber oryndaýshylarǵa, sal-serilerge, jyraýlarǵa, ımprovızatorlarǵa, óleńshilerge jan-jaqty taldaý jasap, tarıhı-mádenı qyzmetin aıqyndaıdy. Bul ǵylymı jiktemeler tanymdyq tereńdigimen, baıyptylyǵymen jarqyrap kórinedi. Ult rýhanııatyndaǵy kemeńger tulǵa Qorqyt Ata, Kúltegin, Atalyq jyraýdan (XIII ǵ.) Tátiqaraǵa (XVIII ǵ.) deıin asqan oıshyldardyń murasyn tereń qaýzaıdy. Qazaq memlekettiginiń ishki-syrtqy saıasatyna aralasqan boljampaz jyraýlardan bastap, Janaq, Shóje, Arystanbaı, Marabaı, Súıinbaı, Jambyl, Nurpeıis, Omar aqyndardyń shyǵarmashylyq eńbegine, mýzykalyq-oryndaýshylyq ereksheligine, ulttyq kórkemdik dástúrine, epıkalyq repertýarlaryna, ımprovızatorlyq tabıǵatyna, ónerpazdyq qabiletine, sınkretti tutastyǵyna sonshalyqty tereń, názik taldaýlar jasaıdy.
* * *
1974 jyldyń 30 qarashasynda M.Áýezov mýzeı-úıindegi Halyq ýnıversıtetinde akademık Á.Marǵulan «Eski taıpalar men qazaq halqynyń qurylýy» deıtin kúrdeli taqyrypty keńinen tarqatyp, kemeline keltire yntyzarlyqpen tolǵaǵan-dy. Ǵulama dárisiniń mazmuny mynadaı edi: Erte zamanǵy babalarymyz ǵundardyń turmys-tirshiligin, baqtashylyq, eginshilik, kásip-mashyq tásilderin, mádenı-rýhanı bolmysyn, epıkalyq ańyzdaryn latyn, qytaı, rým, Eýropa tilderinde jazylǵan shejirelerdegi maǵlumattarǵa júgine otyryp, baısaldy paıymdaýlar órbitken-di. Ásirese Qytaıdyń biregeı tarıhshysy Syma Sıannyń, ǵun, úısin, qańly, túrki taıpalary týrasynda qısapsyz derekter qaldyrǵan N.Iа. Bıchýrınniń («Sobranıe svedenıı o narodah, obıtavshıh v Sredneı Azıı v drevnıe vremena»), sondaı-aq XVIII ǵasyrda Qytaı tilinen týra tárjimalaǵan I.Degınniń tarıhı jazbalary – akademık Á.Marǵulannyń oı-tujyrymdarynyń qaınar kózi deýge bolady.
Túrikter ejelden-aq irgeli, qabyrǵaly el bolǵanyn Vızantııa jazýshysy Feofılakt Sımokatta: «Kúnshyǵysta turatyn skıfterdi biz Túrikter dep ataımyz» dep kórsetken. Parsylar da osylaısha quptaǵan. Ǵundardyń aıaǵy Eýropaǵa da jetken. Olar Aral teńizi, Ortalyq Qazaqstan, Ámýdarııa, Jaıyq boıynan kelgen. Keıbir taıpalar ataqonysyna oralǵan. Á.Marǵulannyń málimdeýinshe, Qytaı men latyn tarıhynyń jazýynsha, Orhon qaǵanatyn negizdeýshi ǵundardyń urpaǵy. Osy oraıda mynadaı derekterdi ǵulama tizbektep keltirgen. «Kıtaısy nazyvaıýt tıýrkov VI v. potomkamı hýnnov», hýnny bylı tıýrkı. Posle ıh gıbelı na meste hýnnskoı ımperıı voznıkaet novoe tıýrkskoe gosýdarstvo» (Bartold V.V. T. V.S. 33,577. T. II. Ch.I. S. 475.)
Ǵundar túrki taıpasynyń atasy bolǵanyn suńǵylalyqpen táptishtep jazǵan Abel Remıýzanyń: «Ǵun – Gýn ekeýi bir sóz, eski dáýirdegi ǵundardyń ataýy, olar tegisimen túrikter, bergi kezde olardyń bóligi mońǵol bola bastaǵan» degen pikirin usynǵan.
Aspanasty bıleýshileri ǵundardyń shynaıy bolmysyn kórer kózge búrkemelep, masqaralap «jabaıy», «taǵy», «ázázil» jáne t.s. ataýlar taqqan, qara kúıe jaqqan. «Ǵun» deıtin uǵymnyń ózin qubyjyq qyp san ret túrlendirip qoldanǵan. N.Iа.Bıchýrınniń jazýynsha, b.z.d. VIII-IV ǵasyrlar aralyǵynda «toǵyz taıpaly» ǵundar Ortos pen Kansýdan bastap, Jaıyq ózeni men Kaspıı ózenine deıingi aýmaqta, munan da keńirek keńistikte qonystanǵan. Eger de eski jazbalar syryna úńilsek, «qyzyl tústi ǵundar», «aq ǵundar» dep atalǵan. Ertedegi ǵundardyń abyz aqsaqalyn, oı alybyn Shoń bı (Shýn-Veı) degen. Iаǵnı Shoń bıge deıin ǵundardyń myńjyldyq tarıhy jáne qyryq segiz el ámirshileriniń ómir tarıhy baıandalǵan. Oıshyl derektanýshy 1166-1982 jyldar aralyǵynda Shyńǵys hannan bastap jıyrma segiz ataǵa jetkenin kórsetedi.
Áý basta ǵundar otyryqshylyq kásip pen turmysty kúıttese, b.z.d. VIII ǵasyrdan bastap tórt túlik mal ataýlymen túbegeıli aınalysyp, qonys tańdap, ózen-sýdy jaǵalap, orman-taýdy saǵalap, emin-erkin baıtaq keńistikti sharlap, baǵyndyryp, ońtústik pen soltústiktiń arasynda Tıan-Shan taýlarynan bastap (Ortos-О́rtós, Kansý, Lobnor, Tarım ólkelerin qosa alǵanda) Muz teńizine deıin barypty-aý. Á.Marǵulannyń osy bir tujyrymdy pikirin Klavdıı Ptolemeı men Ammıan Marsellınniń «ǵundar Muz teńiziniń (Ledovıtyı okean) jaǵalaýyna deıin barady» deıtin sózine súıenip aıtqan (Latyshev V.V. II, ch 2 s.337-339).
Ǵun zamanynyń úzdik oıshyl qaharmany, uly qolbasshy Módeniń (b.z.d. 209-174 jyldar) dáýirin, berekeli eldik, memleketshildik isterin, kemeńgerlik, danyshpandyǵyn, kóregendigin Á.Marǵulan tarıhı-shejirelik derekter negizinde túsindiredi. Móde – Qytaıdyń qaharyna, ozbyrlyǵyna, mystan pıǵylyna tótep bergen tótenshe qaısar qaıratker. Júırik attaryn, sulý áıelderin suraǵan qytaı bıleýshilerine olardy bergen Móde jerin qolqalaǵanda, soǵys ashqany týraly ańyz búginde keń taralyp júr.
Ol qarý-jaraqtardy (sadaq oǵy, selebe, qanjar, ysqyryp ushatyn jebe oqtary, kóbeler, úńgirler), ken qazý jumystaryn, metall qorytý, balqytý men óńdeý ónerin, ustalyqty, mergendikti, sheberlik úılerin kóbeıtti. Iаǵnı órkenıetti qoǵam qurdy. Ǵun áskerine úısinderdi, qańlylardy, qypshaqtardy qosty, baýyrlastyrdy. Ol barlyq taıpany ret-retimen 24 ulysqa jiktep, bir saıası ortalyqqa baǵyndyrdy. Myńbasy, júzbasy, onbasy deıtin laýazymdar taǵaıyndaǵan. Sonymen b.z.d. IV – III ǵasyrlar arasynda Shyǵys ǵun memleketi shyrqaý bıikke samǵady. Módeniń ákesi Tuman da ǵun eliniń erekshe kemeńgeri, kósemi edi.
Móde zamanynyń tarıhı-qaharmandyq is-qımyldary Á.H.Marǵulannyń aqylshysy, pikirlesi, múddelesi, taǵdyrlasy, aqyn Maǵjan Jumabaevtyń «Álpige barǵam Altaıdan, Balqanǵa barǵam Qytaıdan» («Ot»). «Asqan alyp – ata zatym surasań, Asqan dana – ana zatym surasań» («Tez baram»); «Erkin yrǵyp shyqqam asqar Altaıǵa, Qyrda turyp, sadaq tartqam Qytaıǵa» («Jer júzine...») lebizderinde shynaıy sáýlelengen.
Sondaı-aq «Epos týdyrǵan ortanyń mádenıetke qosqan úlesi» deıtin súbeli zertteýinde saq, ǵun, úısin, qańly zamanynyń mádenı órkendeýin aıshyqtaıtyn ataqty sheberlerdiń qymbat jádigerleri, kórkem sýretteri (qanatty jyrtqyshtar men jaýyngerlerdiń beıneleri, búrkittiń taýtekeni jaryp jatqany, buǵynyń, eliktiń júgirgeni nemese balbyrap uıyqtaǵany, tolqyndy relef sýretter jáne t.s.s.), ásem kıimderi (kesteli qamqa shapandar, altyn zerli telpekter, mamyq ishikter, kaftandar, tondar), qyz-kelinshekterdiń áshekeıli buıymdary, úı-ishilik zattar, er-turmandar ónertaný turǵysynan (tehnıkasy, kompozısııasy, arhıtektonıkasy) zerdelengen.
Munda jer-sý ataýlarynyń etımologııasy, qalalar tarıhy, sáýlet óneri, Uly dala órkenıeti (halyqtyń qolóneri, ádet-salty, sóıleý mádenıeti) týraly, el basqarǵan tórt ataqty ordalary da keshendi túrde áńgimelengen. Oqymysty Á.H.Marǵulannyń ulttyq tarıhymyzdyń bastaýlaryna baılanysty arheologııa, tarıhtaný, ónertaný, lıngvıstıka, etnografııa, mıfologııa, kosmogonııa ǵylymdary negizindegi paıymdaýlary men jańalyqtary – teńdesi joq rýhanı olja, qazyna.
Myńjyldyqtardyń shejiresi ulan-baıtaq saharada tasqa qashalǵan tórt túrli jazý úlgisi (kóne ǵun, úısinder qoldanǵan rýna jazýy, Orhon, arameı, arab jazýlary) bolǵan. Betpaqdalanyń soltústik-batysyndaǵy «Tamǵaly tasta» (nemese «Tańbaly jarda») XI-XIX ǵasyrlarda qazaqsha tasqa aıshyqtalyp bederlengen myńdaǵan tańba bar. Osynaý tarıhı-mádenı derekter men qubylystardyń pálsapalyq-áleýmettik mánin jyǵa tanyǵan oqymysty A.I. Shrenk «Qazaqtardyń qarııa sózi boıynsha, ıslam dáýirinde bul qonysty mekendegen kóp taıpa osy arada bas qosyp, uly mereke jasaǵan. Barlyq taıpanyń ulys basqaratyn adamdary, ataqty bıleri, asqan erleri jınalyp, keńes quryp, qaı taıpa qaı jerde qonys etý máselesin sheshken. Árbir taıpanyń ózine arnap tańba berip, ol tańbanyń sýretin osy tasqa jazyp túsirgen. Biz bul tamǵaly tastan Sibirdegi qııa tasqa túsirilgen jazý úlgileri sııaqty belgilerdi tabýǵa úmittendik, ol úmitimiz bosqa ketpedi», degen.
Akademık A.I.Shrenktiń barlyq jazbasyn túpnusqasynan (nemis tilinen) oqyǵan Á.H.Marǵulan mundaǵy «tarıhtyń zor kýáligi» jazýlar syryna muqııat úńilip, Túrki qaǵanaty zamanynan bastap, qııat, qańly, úısin, oǵyz, qypshaq, qońyrat, naıman, salar qazan, kereı, jemeneı, arǵyn, qarpyq taıpalarynyń qymbat tańbalaryn jipke tizgen monshaqtaı sóıletedi. Iаǵnı eski ǵun dáýirinen beri tańbalardyń ensıklopedııasyn barynsha jınaqtap, tarıhı maǵynasyna jan bitiredi.
Tamǵaly tasta tarıhı tulǵalardyń esimderi, atap aıtqanda, Yrys hannyń, Quıyrshyq hannyń, Baraq hannyń jáne onyń balalary Áz Jánibek pen Kereı hannyń attary da bar. Munda tap-taza qazaq tilinde «Alty ulysty saqtaı gór» degen sóılem jazylǵan.
Ulttyq tarıhymyzda, tól mádenıetimizde XIV-XV ǵasyrlarda tuńǵysh ret arabsha jazylǵan qazaq sózi mynadaı: «Qypshaq, naıman, alshyn, arǵyn, qarakesek, úısin, tabyn, ılahı kar rasıge hamısha haıa rahmet qyl sen altaýyń», ekinshi túrde aıtqanda, « O, Iem, úmitińe jetý úshin osy altaýyńa rahmetińdi bere gór!».
Bilimpaz ulttyq jazý óneriniń tarıhyn tolǵaǵanda, abyzdardyń, bitikshilerdiń («bitik» – «jazylǵan sóz», bul ǵun zamanynda shyqqan), baqsylardyń tarıhı qyzmetine joǵary baǵa berip, abyzdar erte kezden tasqa, aǵashqa, terige, qaǵazǵa, kıgizge jazý túsiretin hannyń bilgishteri (baqsy), jazý jazatyn bitikshileri deıdi. Bul rette Deshti-Qypshaq tarıhyndaǵy eń bir kemeńger Qasym han arab jazýyn resmı hat jazatyn abyzdarǵa da, bolat býyn jastarǵa da úıretken.
XVI-XVII ǵasyrlarda «uly bitikshilerdiń eń ataqtylary» Mástek abyz, Sapaq abyz, О́temis abyz, Tanash abyz, Murat Baýbek abyz, Saqı baqsy (Álisher Naýaı deregi), Altaı, Tarbaǵataı, Jetisý taıpalarynan shyqqan Sary baqsy, Qyzyl baqsy, Qypshaqtyń ataqtysy Baraq baqsy, Sháshti baqsy (Baba túkti Shashty ázız), Sary-Saltyq baqsy, Synshy baqsy... Á.H.Marǵulan: «Kereı Onhannyń uly bitikshisi Qutty-Buqa barlyq Kereı elin jazýǵa úıretedi. Shyńǵys hannyń bitikshi abyzdary bir ǵana Kereı men Naımannan ne úńgit bolady. Móńke hannyń uly bitikshisi de Kereı ulysynan» dep Rashıd ad-Dın pikirin keltiredi. «Tamǵaly tas» jazýy atty ǵylymı-tarıhı shyǵarmashylyq eńbegindegi erekshelik ulttyq jazba ádebıetimizdiń bastaýy – Qazaq handyǵy dáýirinen bastalǵany. Buǵan mynadaı tarıhı hattardy ataıdy. Máselen, Buryndyq bıleýshiniń Buharaǵa jazǵan hattary, Táýekel hannyń Reseı patshasy Fedor Ivanovıchqa jazǵan haty, 1694 jyly Táýke hannyń I Petrge jazǵan haty, Abyz Táýekeldiń (Mámettiń), Qaıyp hannyń 1818 jyly I Petrge jazǵan haty, 1730 jyly Ábilqaıyr hannyń Reseı patshaıymy Anna Ioannaǵa jazǵan haty jáne Qazaq ólkesinde qala salý jaıynda Patsha úkimetinen járdem suraǵan haty, 1762 jyly Abylaı hannyń II Ekaterına patshalyqqa otyrǵanda, ony ardaqtap, ózderin sıpattaǵan haty jáne de sondaı bir júırik hatty 1764 jyly Orynbor general-gýbernatory I.Reınsdorfqa jazǵan. Osy jáne taǵy basqalaryn meıirlenip jazyp, «mundaı qazaq bilgishterdiń oıymen aıtylǵan ádebı ádemi sózderi arhıvte orasan kóp» dep túsindiredi. Sonymen qatar I.N.Berezın hrestomatııasyndaǵy nusqalardy da ataıdy.
Á.H.Marǵulan tolyq taldap, kemeldikpen túsindirgen «Tamǵaly tas» jazýlary – Turan órkenıeti, Ǵun zamany, Túrik qaǵanaty, Altyn Orda, Qazaq handyǵy dáýiriniń baǵa jetpes kórkem qazynasy. Onyń tarıhı-etnografııalyq, etnolıngvıstıkalyq zertteýlerinde ulttyq tarıhymyz barynsha jan-jaqty kórsetilgen.
Serik NEGIMOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor