Taý tulǵaly talant Ábish Kekilbaıuly «Uıqydaǵy arýdyń oıanýy» shyǵarmasynda munaıly Mańǵystaýdaǵy Jańaózendi «...Teńizden alysta, jan-jaǵyn taqyrlar men alapat qazan shuńqyrlar qorshaǵan mıdaı jazyqta jergilikti ulýtastan salynǵan qyrmyzydaı qulpyrǵan qyzǵylt qala tur. Bul – Jańa О́zen qalasy. Munaıshylardyń, barlaýshylardyń, gaz óńdeýshilerdiń astanasy» dep sıpattaǵan eken. Búginde 150 myńdaı halqy bar osy qalanyń dúnıege kelýine negiz bolǵan, elimizde «qara altyndy» óndirýmen aınalysatyn 12 myńnan asa munaıshy eńbek etetin qala qurýshy kompanııalardyń biri «О́zenmunaıgazdyń» qurylǵanyna bıyl – týra 60 jyl.
Osy jyldar ishinde atalǵan kásiporynda munaıshylardyń birneshe dınastııasy qaltqysyz eńbek etip keledi. Barlyǵy da – joǵary qurmetke laıyq jandar. Degenmen olardyń arasynda 1964 jyly ashylǵan О́zen munaı óndirý basqarmasynyń tuńǵysh dırektory Rahmet О́tesinovtiń tulǵasy daralanady. Elimizdiń munaı-gaz salasynda orny erekshe kásiporynnyń negizin qalaǵan, onyń qalyptasyp damýyna aıryqsha eńbegi sińgen, munaıshylar mekeni Jańaózenniń alǵashqy qazyǵyn qaqqan dańqty munaıshy, ónertapqysh, jazýshy Rahań týraly jazýdy ózime paryz sanadym.
Mańǵystaýda barlanǵan aýqymdy munaı qory belgili bolǵannan keıin О́zen munaı-gaz kenishinde óndiristi uıymdastyrýdyń aýyr júgi I.M.Gýbkın atyndaǵy Máskeý munaı ınstıtýynyń túlegi, munaıshy-ınjener Rahmet aǵamyzǵa artyldy. Rahańnyń eńbek jolyna kóz júgirtsek, bul jaýapty qyzmetke kelgenge deıin úlken mektepten ótkenin baıqaýǵa bolady. Jas maman R.О́tesinov eńbek jolyn «Maqat» kásipshiliginde munaı óndirý boıynsha sheberden bastap, bir jarym aıdan soń seh bastyǵyna taǵaıyndalady. Odan ári 1954 jyldan 1957 jylǵa deıin «Komsomolsk» kásipshiliginiń bas ınjeneri bolyp jumys isteıdi. Al 1957 jyly KSRO munaı ónerkásibi akademııasynyń bir jyldyq kýrsyn támamdaǵan ol Komsomol, Qoshqar, Saǵyz kásipshilikteri biriktirilip, irilendirilgen «Qoshqar» munaı óndirý basqarmasy dırektorlyǵyna taǵaıyndalady, sóıtip sonda 1959 jyldyń jeltoqsanyna deıin jumys isteıdi.
Osylaısha, Rahmet aǵa keńes odaǵy úshin asa mańyzdy halyqtyq-sharýashylyq nysan sanalǵan О́zen kenishin ıgerý úshin qurylǵan basqarma basshylyǵyna 37 jasynda taǵaıyndalǵanda, óndiristiń barlyq satysynan ótip, sol kezdegi memlekettik qyzmet – Jyloı aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, Gýrev oblystyq, Batys Qazaqstan ólkelik partııa komıtetteri ónerkásip bóliminiń meńgerýshisi, «Mańǵystaýmunaıbarlaý» tresiniń partkom hatshysy syndy jaýapkershiligi joǵary partııalyq jumysta ysylǵan edi.
Rahmet aǵamyzdyń О́zen munaı óndirý basqarmasyna kelýi ómirindegi betburys boldy. Ol kezde qııan túkpirde jatqan túbekke qıyndyqtan qoryqpaıtyn qaısar adamdar ǵana baratyn. Rahań zor jaýapkershiliktiń aýyrtpalyǵyn tolyq sezinip, mańyzdy mindetti abyroımen atqara bildi. О́zendegi dırektorlyq qyzmetiniń alty jylynyń tórt jylynda otbasy – Aqtaýda, ózi baraq jataqta turyp, kúndiz-túni qaınaǵan ystyqta da, bet qaratpas sýyqta da qyryqtan asa etnos ókilinen quralǵan munaıshylarmen birge bolýy zaıa ketpedi. Týra bir jyldan keıin, 1965 jylǵy 10 shildede Gýrev munaı óńdeý zaýytyna 330 myń tonna О́zen munaıynyń alǵashqy eshelony attandy. Odan ári 1966 jyly – 1,2 mln tonna, 1967 jyly 2,5 mln tonna kóleminde Mańǵystaý munaıy Otan qazanyna quıyldy.
Rahmet О́tesinuly jalań synaýshy ǵana bolǵan joq, túıtkilderdi birden sheshýdiń qısyndy joldaryn usyndy, berik dálel men dáıekke ǵana súıendi. Sondyqtan onyń pikiri muqııat tyńdaldy, jıi qoldaý tapty. Osynyń jarqyn mysaly – 1968 jyldyń jazynda Mańǵystaýǵa jumys saparymen kelgen halqymyzdyń birtýar perzenti Dinmuhamed Qonaevqa О́zen ken ornyn tolyqqandy ıgerý úshin asa qajet gaz zaýytynyń qurylysy bastalmaı jatqanyn, sondaı-aq О́zennen aýdan ashý, qala salý máselelerin taısalmaı aıtýy. Nátıjesinde, Qazaqstannyń birinshi basshysynyń qoldaýymen gaz zaýytynyń qurylysy bastalyp, eń bastysy, 1968 jyldyń qazan aıynda Gýrev oblysynda ortalyǵy Jańaózen bolyp, О́zen aýdany quryldy. Onyń quramyna Eralıev, Jetibaı, О́zen aýyldary enip, Jańaózenniń ózi – aýdandyq mańyzdaǵy qala mártebesin ıelendi. Osyndaı ózgerister aıasynda abzal aǵamen qoıan-qoltyq jumys isteý sáti tústi. 1968 jylǵy 25 jeltoqsanda ótken birinshi aýdandyq komsomol konferensııasynda meni Jańaózen komsomol uıymynyń birinshi hatshysyna saılady.
Osylaısha Jańaózenge barýyma týra keldi. О́ıtkeni sol jyldary Gýrev oblysynyń quramynda bolǵan Mańǵystaý óńiri serpindi damyp, qýatty munaı-gaz kesheniniń negizi qalandy. Al Jańózen búkilodaqtyq komsomol qurylysyna aınalyp, odaqtyń túkpir-túpkirinen jınalǵan jas jigitter men qyzdar munaıshylar qalasy Jańaózenge jınaldy. Olar munaı kásipshiligi, munaı qubyryn, gaz óńdeý zaýytyn jáne basqa da mańyzdy ónerkásip nysandaryn salýǵa tartyldy. Osyndaı jastardyń úlken toby jınalǵan óndiristik úderis jiti nazarda bolýǵa tıis edi. Buǵan qosa jergilikti komsomol uıymyna jas kadrlardy daıarlaý, oqytý, jastardyń turmys jaǵdaıy men demalysyn utymdy uıymdastyrý, jastar arasyndaǵy qylmysty boldyrmaý sııaqty máselelermen de aınalysý mindeti júkteldi. Bul mańyzdy iske qyzý aralasyp kettim. Qalyń kóptiń ortasynda olardyń múddesi jáne arman-tilegin seziný, basqarý men uıymdastyrý meni shyńdap, shynyqtyrǵan úlken mektep boldy. Osynda men sııaqty jas basshylarǵa ár isi úlgi bolǵan tamasha adamdarmen tanystym. Solardyń biri de biregeıi – Rahmet aǵa.
Halqymyzda «Aǵashtan jemis kútseń – butaǵyn syndyrma, adamnan úmit kútseń – kóńilin qaldyrma» degen dana sóz bar. Osy qaǵıdany basshylyqqa alǵan Rahmet aǵa jas býyndy tárbıeleýge asa mán berdi. Ol jergilikti jastardyń joǵary oqý oryndaryna túsýine joldama berip, olarǵa óndiris esebinen stıpendııa taǵaıyndady. Rahmet О́tesinulynyń qamqorlyǵyn kórgen jastar keıin kásibı munaıshy-ınjener, tájirıbeli óndiris kompanııalarynyń basshylary retinde aldyńǵy tolqyn aǵalardyń jolyn jalǵastyrýmen qatar KSRO Joǵarǵy keńesiniń depýtatynan bastap túrli deńgeıdegi ókildik organdarǵa saılanyp, el amanatyn oryndady. Olardyń qatarynda Nurlyhan Bekbosynov, Jaqsylyq Jańǵazıev, Murat Qurbanbaev, Amanjan О́tesinov, Anatoly Tegisbaev, basqa da azamattar bar.
Rahmet О́tesinuly naǵyz kemeldengen shaǵynda jol apatyna ushyrap, ómir synaǵyna tap boldy. Áli esimde, sýyt oqıǵa bolatyn 1969 jylǵy 28 qazan kúni áriptesimmen birge respýblıkalyq komsomoldyń Ortalyq komıtetiniń plenýmyna shaqyrylyp, Almaty qalasyna ushý úshin Shevchenko (Aqtaý) qalasyna jolǵa shyqtym. Keıin belgili bolǵandaı, Shevchenko qalasynda ótetin geologtardyń búkilodaqtyq ǵylymı-tehnıkalyq konferensııasyna qatysýǵa Rahmet aǵamyz da bizden jarty saǵat buryn shyqqan eken. Jańa Jetibaıdan shamamen bes shaqyrymdaı jerden Rahańnyń janshylǵan qyzmettik mashınasyn kórip, toqtadyq, ishinde eshkim joq eken. Oryn alǵan jaǵdaıdyń anyq-qanyǵyn keshke taman ǵana bildik: jol apaty oryn alyp, bel omyrtqasy qatty zaqymdanǵan Rahmet О́tesinuly aýyr halde Kóne Jetibaıda ornalasqan medısınalyq beketke jetkizilgen eken.
Qylshyldaǵan 42 jasynda basyna taýdaı taýqymet túsip, alty batpan azap shegip, tósekke tańylǵan azamat moıymaı, aýyr dertpen arpalysa júrip, qol arbaǵa baılansa da rýh erliginiń eren úlgisin kórsetti. Taǵdyr Rahmet aǵamyzǵa aqyretten aýyr, qııametten qıyn ǵumyr bere otyryp, janyna baıraq bolatyndaı ǵylymmen aınalysyp, kóptegen kórkem týyndy jazýyna ýaqyt bergendeı boldy. Olaı deıtinim, 1970 jyldan bastap Rahmet О́tesinovtiń ǵalym, jazýshy retinde tanytqan ómiriniń jańa kezeńi bastaldy.
Rahańdy quramynda parafınniń 24-30 paıyzy bar Mańǵystaý munaıy kópten beri oılandyratyn edi. О́zen munaı óndirý basqarmasynda qyzmette júrgende qubyrlardaǵy parafındi munaı qatyp, munaı óndirý tómendep, jospardyń oryndalmaýyna ákep soǵatyn kezder bolǵan. Bastapqy kezde atalǵan tehnıkalyq problemany sheshý maqsatynda munaı qubyryndaǵy gazdy paıdalanýmen qubyrdy qyzdyrý usynyldy. Alaıda, bul sheshim máseleni tolyqtaı sheshpedi. Osyǵan baılanysty Rahań densaýlyq jaǵdaıyna qaramaı, basqarmadaǵy ınjener mamandarmen tyǵyz baılanys ornatyp, parafın munaıyn jınaý, tasymaldaý máselesimen túpkilikti aınalysý úshin kenish ornyna jıi baryp, ózi bastamashy bolǵan tájirıbe barysyn jeke baqylady. Tynymsyz eńbektiń nátıjesinde, 1971 jyly Rahmet О́tesinulynyń avtorlyǵymen «Parafındi munaıdy jınaý jáne tasymaldaý» atty kitap jaryq kórdi. О́zen kenishinde parafınniń kóp mólsherimen kúresýge arnalǵan eńbekte avtor munaıdy erkin tasymaldaýǵa múmkindik beretin peshtiń qalaı qurylǵanyn jan-jaqty sıpattaıdy. 1972 jyly atalǵan ónertapqyshtyq usynysty «О́zenmunaı» basqarmasynda engizýge kýálik beriledi. Rahań ǵylymı maqalalary men kitaptaryn jınaqtap, «Munaı óndirýde gazdy paıdalaný (Mańǵyshlaq munaı ken oryndarynyń mysalynda)» taqyrybynda dıssertasııalyq eńbek jazdy. Onyń kúrdeli jaǵdaıda jazǵan kandıdattyq jumysyn doktorlyqqa teńeýge bolar edi. Saıyp kelgende, ǵylymı orta men munaı-gaz ónerkásibiniń kásibıleri Rahmet О́tesinulynyń jańalyǵyn laıyqty baǵalady, óndiriste qoldandy.
R.О́tesinovtiń taǵy bir jarqyrap kóringen qyry – jazýshylyǵy men ómirin óleńmen órnekteýi. Ol – tańnyń atysy, kúnniń batysy bel jazbaıtyn qarapaıym munaıshylar men alǵash qara altyn atqylaǵanda sýǵa emes, qara maıǵa shomylyp máz bolatyn jer qoınaýyn barlaýshylardyń tynys-tirshiligin jáne tarıhı oqıǵalardy baıandaıtyn «Aqıqatqa aınalǵan arman», «Aıtylmaǵan án», «Alyptyń ashylýy», «Alystaǵy alaý», «Keń Jyloı», «Munarly kúnder», «Sońǵy aıaldama» jáne basqa da povester men romandardyń avtory.
Qazaqta «Tekti týǵan jigittiń jary ózine laıyq, kerýen bastar jigittiń nary ózine laıyq» degen sóz bar. Otaǵasy Rahmettiń maqsat etip qoıǵan ıgi isteriniń júzege asýyna jiger berip, basty qoldaýshysy bola bilgen jan jary – ulaǵatty ustaz Saqysh Qabdirahmanqyzynyń aǵamyzdyń ómirindegi orny bólek. Ol Rahań qıyn jaǵdaıǵa dýshar bolǵan kúnnen bastap sońǵy demi shyqqanǵa deıin qyryq eki jyl boıy janynda bar jaǵdaıyn jasady. Osy arada Rahańnyń «Sońǵy aıaldama» kitabyndaǵy ómirlik qosaǵyna arnaǵan sózderin keltirgim keledi: «Men atadan jalǵyz boldym. «Jalǵyzdyń aty shyqpas, jaıaýdyń shańy shyqpas» degen bar, ákem artymda urpaq qalǵanyn ańsap júrgende Saqysh maǵan tórt perzent syılady. Ábdirhan týǵanda shal qalaı qýandy deseńshi. Odan keıin Kádirhan týǵanda odan baqytty jan joqtaı, tipti jasaryp ketti... Bunyń bári – Saqyshtyń arqasy».
Iá, kózi tirisinde Rahmet О́tesinov ańyz adamǵa aınaldy. Onyń qaıtalanbas ómiri týraly fılmder túsirildi, kóptegen kitap, gazet-jýrnaldarda maqalalar, ocherkter shyǵaryldy. R.О́tesinovke munaı-gaz salasyn damytýdaǵy kópjyldyq eren eńbegi úshin KSRO Munaı ónerkásibiniń qurmetti munaıshysy, «Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen munaıshysy» ataǵy berilip, orden-medaldarmen marapattaldy. Sonymen qatar Rahań elimizdiń egemendikke qol jetkizgen baqytyn kórip, táýelsiz Qazaqstannyń «Eren eńbegi úshin» medalin jáne «Qurmet» ordenin de omyraýyna taqty. Oǵan Mańǵystaý oblysynyń, Jańaózen, Aqtaý qalalarynyń, Qyzylqoǵa aýdanynyń qurmetti azamaty ataqtary berilýimen qatar 2009 jyly ózi salǵan Jańaózen qalasynda Rahmet О́tesinov atyndaǵy dene shynyqtyrý-saýyqtyrý kesheni ashylyp, mereıi ósti. Rahmet О́tesinuly 2011 jyly 8 qańtarda baqıǵa ozdy. Týǵan halqy ony umytpady: 2012 jyly Jańaózende memorıaldyq taqta ornatylyp, R.О́tesinov kóshesi saltanatty ashylsa, 2014 jyly «О́zenmunaıgaz» kompanııasynyń 50 jyldyq mereıtoıyna oraı qalanyń negizin qalaýshy tulǵa retinde ortalyqta eskertkishi ornatyldy.
Ravıl ShYRDABAEV,
memleket jáne qoǵam qaıratkeri