Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev halyqqa Joldaýynda jańa Salyq kodeksin qabyldaýdy kelesi jylǵa qaldyrýdy usyndy. Prezıdenttiń aıtýynsha, jeke tabys salyǵynyń mólsherlemesin azamattardyń kirisine qaraı saralaý qajettigi týyndap otyr, ıaǵnı kim qansha kóp tabys tapsa, sonsha salyq tóleýi kerek. Bul turǵyda Prezıdent jańa Salyq kodeksin qaıta qarap, talqylaý júrgizip baryp qabyldaýdy usyndy.
«Torǵaıdan qorqyp, egin ekpeı otyrýǵa bolmaıdy»
Ulttyq banktiń tuńǵysh tóraǵasy, sarapshy Ǵalym Baınazarov Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń ekinshi deńgeıli bankterdiń (EDB) korporatıvti tabys salyǵy mólsherlemesin 20%-dan 25%-ǵa arttyrý týraly usynysyn qoldaıtynyn aıtty. Eger bankterdiń ekonomıkany qarjylandyrýdaǵy úlesi oıdaǵydaı bolsa, mundaı usynys aıtylmas edi. Bizdiń bankterdiń uzaq ýaqyt boıy resýrstarǵa baı elder arasynda tabystylyqtyń eń joǵary kórsetkishterine ıe bolǵany Dúnıejúzilik banktiń sáýir-mamyr aıyndaǵy esebinde de aıtylady. Byltyr Dúnıejúzilik bank el úkimeti 2009-2020 jyldary bankterge kómektesýge 8,2 trln teńge bıýdjet qarjysyn bóldi dep málimdedi. Muny Ulttyq bank basshysy Tımýr Súleımenov te rastady.
«Bizdiń bankterdiń shyǵyny tómen, salyǵy az, tabysy kóp. Biz bul kórsetkish jaǵynan álemde eshbir elge des bermeı otyrmyz. Otandyq bankterdiń negizgi klıentteri – halyq pen ózimizdiń kompanııalar. Sheteldik kompanııalar qarjylandyrýdy halyqaralyq ınstıtýttardan izdeıdi. Nesıe portfelindegi ekonomıkaǵa, óndiriske bergen nesıe úlesi óte tómen. Bankter tutynýshylyq nesıe esebinen tabysqa kenelip otyr. Bul rette keı sarapshylardyń «bankterdiń tabys salyǵy kóterilse, nesıe paıyzy kóteriledi» degen boljamymen kelispeımin. Bankterde qosymsha tabys kóziniń kanaldary jetedi. Mobıldi aqsha aýdarymdary úshin alynatyn komıssııalar – somasyna qaraı 150-1 500 teńge. Esepshot arqyly aýdarymdar komıssııasy 0,2% ben 0,95%-ǵa deıin qubylyp turady. Halyqaralyq aýdarymdar somasy – aýdaratyn somasyna qatysty turaqty túrde 2 dollar nemese 10 myń dollar. Biraq soǵan qaramastan eldegi 21 banktiń salyǵy 600 mlrd teńgeden sál ǵana asatyny ótken jyly aıtyldy. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń olardyń QTS salyǵyn 25%-ǵa kóterý kerek degen sheshimine osy faktor sebep bolsa kerek», deıdi.
Sarapshynyń aıtýynsha, ishki naryqta teńge dıplomatııasynyń múmkindigin paıdalanatyn kez endi keldi.
«Bul – uzaqqa sozylatyn úderis. Muny bankterdiń quryltaıshylary men Úkimet arasyndaǵy dıplomatııalyq maıdan deýge bolady. Shyny kerek, bank quryltaıshylary da osal emes. Olardyń arasynda Úkimettiń kez kelgen sheshimimen júre sóılesetinder jetedi. Bankterdi zańǵa moıynsundyrýǵa májbúrleıtin zań tetigi osydan bastalady. Biz bank týraly zań qabyldaýmen bankterdiń máselesin sheshe almaımyz. Qarjy segmentinde halyqtan jasyryp, búgip qalatyn qaltarystar bolmaýy kerek. Al bankterdiń QTS salyǵyn kótersek, nesıe paıyzy kóterilip ketedi degen qorqynyshy torǵaıdan qorqyp, bıdaı ekpeýmen birdeı. QTS-tyń kez kelgen deńgeıi bankterdiń tabysyna keri áser ete almaıdy. Qarjy segmentiniń tútini túzý bolsa, naryq pen banktiń bir-birine degen kózqarasy túzeledi. Memleket basshysynyń bul ustanymy túsinikti tilmen aıtqanda, «bankter saǵan aıtamyn, qazaq bıznesi, sen de túzel» degenge kóbirek uqsaıdy», deıdi Ǵ. Baınazarov.
Tıimsiz salyq jeńildikterin joıý mańyzdy
«Halyk Finance» basqarma tóraǵasynyń keńesshisi Murat Temirhanovtyń aıtýynsha, reformany bastaý úshin problemalardy zertteý kerek.
«Jańa Salyq kodeksine bıliktiń de, bıznestiń de oń qabaq tanytpaýyna ústirt daıyndalýy sebep bolyp otyr. Salyq kodeksinde Memleket basshysynyń keıbir tapsyrmalaryna silteme jasalǵan, biraq bul da salyq reformasynyń túpkilikti maqsattaryn túsindirip bere almaǵan. Salyq jáne bıýdjet júıesinde daǵdarystyń sebep-saldary týraly másele nazardan tys qalyp otyr. IJО́-degi shıkizattyq emes salyqtyq túsimder úlesi – Ekonomıkalyq yntymaqtastyq pen damý uıymy elderiniń ortasha kórsetkishimen salystyrǵanda aıtarlyqtaı tómendigi de kúrdeli másele. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń málimetinshe, jańa Salyq kodeksindegi barlyq jańashyldyq nátıjesinde memlekettik bıýdjetke salyq túsimi jyl saıyn 1,4 trln teńgeni quraıdy degen málimetinde negiz joq. Sebebi salyq túsimin 1 trln teńgege qalaı arttyrýǵa bolatyny týraly naqty túsinikteme berilmegen», deıdi ol.
Qarjygerdiń aıtýynsha, Ulttyq qor men munaı dollaryna baılanyp qalǵanymyz daǵdarysqa sebep bolǵanyn moıyndaı almaı otyrmyz.
«Bul – kesheniń nemese búginniń emes, keıingi 30 jyldaǵy ekonomıkalyq saıasatymyzdyń qateligi. Ony ártaraptandyra almaǵanymyzdyń keri saldary. 2023 jyly respýblıkalyq bıýdjet shyǵystarynyń 55%-y shıkizattyq emes salyq jáne bıýdjettiń basqa da túsimderinen, 45%-y munaı kiristeri esebinen qarjylandyryldy. Munaı baǵasy joǵary bolǵan kezde Ulttyq qorǵa degen táýeldiligimiz tómendep, qordyń jınaqtaýshy fýnksııasy tolyq kúshinde jumys isteýi kerek edi. Biraq is júzinde olaı bolmady. 2000 jyldyń basynda munaı óndirý kólemi qarqyndy ósti. 2005 jyldan bastap munaı baǵasy kóterile bastady. 2000-2007 jyldar aralyǵynda IJО́-niń ortasha ósimi jylyna 10%-dan joǵary boldy. Bul bıýdjet kirisiniń ósýine óte oń áser etti. Menińshe, jeke salyq mólsherlemelerin 2006 jylǵa deıingi deńgeıge qaıtarý kerek, óıtkeni olar el ekonomıkasynyń qarqyndy ósýine kedergi keltirmedi jáne memlekettik bıýdjettiń uzaqmerzimdi turaqtylyǵyn qoldady. 2023 jyly Úkimettiń qosymsha qun salyǵy mólsherlemesin 12%-dan 16%-ǵa deıin kóterýdi (2006 jylǵy deńgeıge qaıtarý) jáne jeke tabys salyǵynyń progressıvti shkalasyn qaıta engizý týraly ıdeıasyn da qoldadyq, sonymen birge bul sheshimdi qabyldamas buryn biraz máselelerdi sheship alýdy usyndyq», deıdi Temirhanov.
Sarapshy salyq kóterý aldynda oryndalýǵa tıis birinshi shart – bıýdjet shyǵystarynyń tıimdiligin arttyratyn, bıýdjet tapshylyǵyn azaıtatyn, barlyq memlekettik shyǵyndy parlament aldynda, demek búkil qoǵam aldynda esep beretin túbegeıli bıýdjet reformasyn júrgizý degen oı aıtady.
«Salyq mólsherlemelerin kótermes buryn oryndalýǵa tıis taǵy bir negizgi shart – tıimsiz salyq jeńildikterin tolyǵymen joıý. Bul mindetter oryndalmaıynsha, halyqaralyq uıymdardyń talaby aldymyzdan shyǵa beredi», deıdi sarapshy.
Olıgarhtar 5 jylda 8 trln teńge dıvıdend alǵan
Premer-mınıstrdiń orynbasary – Ulttyq ekonomıka mınıstri Nurlan Baıbazarovtyń aıtýynsha, jańa Salyq kodeksi «bıznes pen ınvestısııany yntalandyrýǵa, ekonomıkalyq ósýdi qamtamasyz etýge jáne óndiristi arttyrýǵa tıis». Salyq jeńildikteriniń tıimdiligin arttyrýǵa kodeks jobasynda tıimsiz salyq jeńildikteriniń bir bóligi alynyp tastalady, sondaı-aq barlyq berilgen jeńildik salyq eseptiliginde kórsetiledi.
Májilis depýtattarynyń jańa Salyq kodeksin ázirleýge kirisip ketkenin, Qarjy jáne bıýdjet komıteti jańa Salyq kodeksiniń jobasy men oǵan ilespe túzetýlerdi jumysqa qabyldaǵanyn 4 qyrkúıek kúni bildik. Depýtat Erlan Saırovtyń sózinshe, bes jyldyń ishinde otandyq taý-ken óndirisinde olıgarhtar 8,5 trln teńge dıvıdend alǵan. Mundaı kórinis bank sektorynda da baıqaldy. Bul – el bıýdjetiniń úshten biri. Demek olıgarhtardyń qaltasyn qampaıtýǵa múmkindik berip kelgen jeńildikterdi qaıta qaraıtyn kez jetti.
Saıasattanýshy Ǵazız Ábishev jańa Salyq kodeksin ázirleýdiń keıinge shegerilýine bıznes ókilderi men sheneýnikter arasyndaǵy kelispeýshilik sebep dep esepteıdi.
«Bul qujatqa keıingi 5-6 jyl ishinde 55 ret ózgeris engizilgen. Múddeli toptar bul qujatqa kez kelgen ıirimnen paıdany sýyryp alýǵa múmkindik beretin baptardy eleýsiz ǵana tyqpalap jibergen. Al kásipkerler ekonomıkalyq ósýdi qamtamasyz ete alatyn neǵurlym lıberaldy jobalardy usynǵan edi. Basqasha aıtqanda, oń qoldyń bastaǵysy keletin jobalaryn sol qol qoldamaıdy nemese kerisinshe. Bizge eki taraptyń arasynda úılesimdilik kerek. Men Kodekstiń jańa, ózgertilgen redaksııasynan bıznes klımatty saýyqtyratyn oń ózgerister kútemin», deıdi sarapshy.
Saıasattanýshynyń aıtýynsha, qujatty qabyldaýdy keıinge qaldyrmasaq, aldaǵy besjyldyqtarda ekonomıkamen emes, asyǵys qabyldanǵan sheshimderdiń saldarymen kúresýge týra keledi.
Daıyndaǵan –
Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY