Rýhanııat Rozasy

Ańdatý

Ol búginde alty Alash túgili alty aıshylyq joldaǵy Eýropa men Azııa elderine, orys pen qytaı, basqa da jalpaq jurtqa keńinen tanymal jazýshy, dramatýrg, aýdarmashy; Halyqaralyq marapattar men Memlekettik syılyqtyń laýreaty. Osy bir qońyr kúzde jany da sulý, óneri de sulý sýretker ómir ólkesiniń aqıyq tartqan altyn beline kóterilip, jazıraly jaılaýyna kóz jiberedi.

Ol jeti yqylym ónerdiń ke­rimi – kıeli Sóz ónerine sulý órnegimdi salsam, sol kermıyq álemniń qar-muzdy quzyna baı­taq baıraǵymdy jelbiretsem, tákappar ýaqyttyń tezinde kermek tatyǵan kóńil shárbatyn sol zańǵar asýdyń káýsar tunyǵynan qushyrlana qandyrsam dep, kerbez dúnıege ushqyr oıy men jalqy bolmysyndaǵy baryn suńqardaı shashsam dep kelgen jan.

Asaý da arda sóz óneri kinám­shil de shetin ekenin jastaıynan sezindi. Balalyq mahabbat­qa toly kirshiksiz sezimmen, jaryq dúnıeni jalyndaı súıgen sýretkerlik kózben asyl sózge ǵashyq boldy. Sóz ónerine degen alǵaýsyz ińkárlyq janyna «dert» bolyp jastaıynan juǵysty.

Sonaý alysta qalǵan tarlan Tarbaǵataı taýlarynyń ete­gindegi balalyq kúnderi bú­gin­de sana sańylaýynan syzattaı quıylar sáýle arasynan men­mundalap shyǵa keletini de sodan. Úrjardaǵy mektepte shákirt bop júrip baıqamaı boı­jetip qalǵan balqaımaqtaı shaq­tary aq saǵymdy álem bolyp aldynan oraǵytady... Armanǵa toly aq saǵym ishinde jel-quz­ǵa aldyrmaǵan jalǵyz shynar yrǵala aldynan shyǵady.

Jas shaǵynda aıtatyn «O, jaryq dúnıe!..» áleminiń kók­munar kómkergen, aq saǵym ırektegen bula bıigi úrdisinen jazýshy-dramatýrg, aýdarmashy Roza Muqanova búginde aıyqpas muńy men sherin, azapty túni men arpalysty kúnin ózi ǵana biletin, ózi ǵana sezine alǵan tabandy shyǵarmashylyq eńbegimen tý­dyrǵan kórkemdik álemine qasqaıa qarap, oılana zer salady.

 

Proza

Roza prozasy – ishki rýhy tegeýrindi bolyp keletin kór­kem týyndy, shynaıy da zerek, klassıkalyq úrdisti mánsuq etpegen shyǵarmashylyq. Qyzyl ımperııalyq qazaq ádebıeti­niń keńistigi kúshine minip turǵan kezde qalam alsa da, oı-sanasy ulttyq kredodan aýytqymaǵan, qazaqtyq bolmysy búlinbegen, álemdik ádebı úrdis mádenıetin meńgere otyryp ulttyq prozaǵa jańashyldyq mánerimen kelgen, qazirgi kúni erkin oıly ádebı aǵymda kóp aıtyla beretin «postmodern» stılinde de qalam terbegen stılıst.

Onyń názik jandy bolyp keletin keıipkerleri aqıqatynda aqsemser minezdi, aqjaýyryn áreketti tulǵalar bolyp kele­tini kóńil qýantyp qana qoımaı­dy, oqyrmanynyń ary men janyna tıetin, ózgeshe rýh syılaıtyn personajdar. Rozanyń atyn jalpaq álemge jaıdyrǵan «Máńgilik bala beıne» novellasy tap sondaı sony rýhty shy­ńyraýyna jetkize bere bilgen, tereń sezimtaldyqpen sýrettelgen dúnıe.

«Máńgilik bala beıne» novellasy arhıtektonıkasyn mynaý dúnıede Roza ǵana sýretkerlik­pen tanı bilgen, basqa qalamger qaýym ataýly ańdaı qoımaǵan asa názik shyrpy-sezim men adam psıhologııasy ǵana asha alatyn shetin jaıdy oqyrmanyna al­ǵaýsyz aqtarǵany shyndyq. Onyń qalamynan osy áńgime týǵan kezde, alǵash oqyǵan klassık aǵalarymyz tańdanystaryn jasyra almaǵanyna kýámin!.. О́zderi kóre almaǵan kishkentaı ǵana detalda osynshama suńǵyla peızaj pen qasiret sımfonııasy jasyryn jatqanyna jandaryn úze janyǵyp edi.

Qaltarys qatpary mol áńgi­me­leriniń ón boıynda adam janynyń oı men sezim aıqasqan, jan men tán shıryqqan bir sáttik qana emes, uzaq sergeldeńdik ıirimge batyratyn stıli oqyr­manyn ǵana emes, qalamger aǵa býyn men tustastaryn da qyzyq­tyratyn, qyzǵandyra túsetin-di. Olardyń kóbisi Roza áńgimele­rin kórse de kórmegensip, oqysa da oqymaǵansyp, estise de ele­megensip qalatyndary jasyryn emes edi...

«Muqaǵalı» áńgimesi jarııa­lanǵan kezde «Muqaǵalıdy ­ja­­za­tyndaı ol kim edi, sonsha!?» degen pátýasyz kúńkil sóz­­der estilip qalǵan-dy. Roza kúr­kú­rep ótken nóserden keıin sańy­raýqulaqtaı qaptaǵan «jalǵan» muqaǵalıshyldar sııaqty emes, aqyn janynyń golfıstrım aǵysy sııaqty kemel tabıǵatyna shym batyp, oı ıirimin shyn sezinip, aqyndyq ańsaryn anyq túsinýge tyrysqan syrlas jan. Jany da, táni de jaraly aqyn­nyń ózi ómir boıy bóbegindeı áldılegen, qudaıyndaı tabyn­ǵan Mýzasyna bas ıe otyryp, jartasty jaryp shyqqan edelveıs sekildi kúrdeli bolmy­syn jarqyrata tanyǵan qalamger ke­ıingi býynnyń arasynan shaıyr sózin, sezimin novella tilinde alǵashqy bolyp jetkizgenderdiń biregeıi desek qatelespespiz. Bul turǵydan Roza ózi sheksiz jaqsy kóretin jazýshy Stefan Sveıg tektes názik novellıst.

Roza tanymy tunyq. Sodan da bolar onyń kórkemdik áleminde falsh joq. Qandaı áńgime, novellasyn alsańyz da keıipkerdiń ishki jan sezimi men jan qınalysyna ene sýretteıdi. Oqyrmany da onyń osy jazýshylyq bolmysyna qaraı kórkem dúnıeniń ishine qalaı kirip ketkenin ańǵarmaı da qalady. Keıipker álemine dendeı engen saıyn óz-ózin umytyp, jazýshymen birge bir bolmysqa baıqalmaı kóship, oqıǵa aýany men keıipker sezimine birge aralasyp ketedi. Bálkim, jurt kóp aıta beretin sheberlik pen stıl degen osyǵan kep saıar!..

Adam balasy pende, al pen­de­niń mynaý tarynyń qaýyzyn­daı tar qaýym ishinde jan-dúnıesi jaq-jaqqa jarylmaıtyn, ysh­qyna qınalmaıtyn, qystyǵa egil­meıtin, qyzyqqa elikpeıtin, esekdámege elirmeıtin, túlen túrt­kenge tarylmaıtyn kúni joq qoı... Roza sýretker sodan da Muqa­ǵalıdyń bir aýyz sózin («biz­derde monastyr joq, men oǵan barar edim») novellasyna epı­graf-támsil etip alyp, janyna tynyshtyq izdeıtin keıipkerin somdaıtyny.

Jazýshy osy áńgimede «Ja­nym­nyń emi – tynyshtyq» deıdi, óz ishine qaraı úńile ashylyp. Bul – minájat. Jazýshynyń oqyr­manyna arnaǵan dıalogtik minájat desek durys bolar, bál­kim. Oqyrmanmen ashyq syrlasa otyryp, oǵan da taǵdyr tal­qysynda minájat jasap júrýge úndeıtindeı sýretkerlik daýys. Bul daýys asa sezimtal, qobyz kúıindeı aqıqatshyl.

Jazýshy áıel adam bolǵan­dyqtan da Táńirige áıel zatyna tán náziktikpen, áıel zatyna tán ıntımdik tabý turǵysynan ashyq barady. Ashyla jazady, aıyra ún qatady. Jasyryp-jappaıdy jan syryn... Joqtan ózgeni jamamaıdy. Sonysymen de jańashyl, shetin stılde oqyrmanyn baýrap alýǵa beıim. Qazirgi bilim-bilikti oqyrman oı-sanasyn, sezim-tanymyn tanı alǵannan da ótirik aıtyp, jalǵan namysqa burmaıdy.

«O, Táńiri ıem!.. Senemisiń. Mas­kúnem, aqyly joq, sanasyz kúıeýimdi saǵynyp, onyń maǵan arnalǵan qaharly taıaǵyna ar­qamdy tosyp qabyl alǵan bolar edim. Janyma tıgen ashy sózin súısinip tyńdaǵan bolar edim. О́zimdi taıaqqa jyǵyp salǵan ja­hılimdi bas salyp, kúńsigen las denesin aımalap, maýqymdy basar edim» deıdi týyndyger.

Bul jazýshy qalamynan týǵan asa qatal úkim sııaqty kórin­ge­nimen, shyndyǵynda qazirgi kúni «genderlik tepe-teńdik kerek» dep qaqsap júrgender­diń «danyshpandyǵyna» kereǵar túsinik bolyp tabylar edi. Jazý­­shy qoǵamdaǵy «shoqyn­ǵan» urǵashydan da jaman bolyp ketken búgingi áıel zatynyń er-azamatynyń aldyndaǵy ornyn aıamaı tańbalap beredi. Qazaq qoǵamyndaǵy áıel balasynyń keri ketip bara jatqanyn sol 90-jyldary jerine jetkize jaz­ǵany shyndyq. Oqyrmanyna ǵana emes, alapestenip bara jatqan qoǵamǵa «áıel zaty – qashanda áıel» ekenin ashy sarkazmmen eske salady.

Jalpy, Roza áńgimelerin sydyrtyp oqı salatyn jeńil-jelpi shyǵarmaǵa jatqyzýǵa bolmaıdy. Onyń ishki psıhologııalyq astarlary men tysqy mazmundyq qurylymyna qaıta oralmaı, qaıyra zer salmaı shyǵarma shuń­ǵymasyna boılaı almaısyń. Qazaqtyń baıyrǵy tilimen aıt­qanda, «ishti» deıtinimiz de sodan.

Jazýshynyń novellalary ishinde «Úrkek kerim» shyǵar­masynyń orny bólek. Ataqty Aqan seri týraly jazylǵan bul novella aqyn Maǵjan shyǵar­mashylyǵymen, Maǵjan tanymymen ulasyp jatyr. Roza biraq Seri Aqannyń qartań tartqan­daǵy sergeldeń kúıi men serek muńy­na múlde ózgeshe qyry­nan oı jiberip, ózi tanyǵan, ózi sezingen, ózi qabyldaǵan bıikten barlaý jasaıdy. Bul – Rozadaı sýretker jazýshynyń Serisi.

«Eseıgen kúıdiń kúıigi bas­qashalaý» degen Seri Aqannyń «kúıigin» qarymdy qalamger dep júrgen jazýshynyń ózi tereń túsine almasy aıqyn. Roza sondaı tylsym Aqanmen syrlasady. Álde bireýdeı aqyn muńyna muń jamap qoımaıdy!.. Aqyndy muńynan aryltýǵa kóshedi.

Kıeli óner arqyly, áıgili «Syrymbet» áni arqyly, ań­sa­ǵany sulý Jamal arqyly aqyn ja­nyna arasha túsedi. Kóp­tiń sypsyń óseginen seri ja­ny jazyqsyz japa shekse de, qyz ary jolynda óz ımanymen bıik ekenin tanytyp beredi. «Sy­rym­bet» ǵashyqtyq qana án emes, el men jerge degen sheksiz mahabbatqa toly, ónerge degen eren qurmet bıiginen týǵan saz ekenin ashyp kórsetedi.

Tap osy án Aqan seri ónerin­de asa bıik, asa tulǵaly dúnıe eke­nin Roza novellasy arqyly túsinesiz. Sózsiz áýendeı boıyń shy­myrlap, án sazy qulaǵyńa kelip, tańdana túsip, páktikti sezinesiń. Jazýshy ózi de qobyz shalatyn ónerli jan ekenin es­kersek, tap osy arada avtordyń án qanatyndaǵy oqyrmanynyń kúı men sezimine dóp tıerlik etip novellalyq sýretteýimen óz janyn da tolqyta terbep, oqyrman oı-sezimine aıryqsha yqpal eterlik seriniń qýatty jan-rýh káýsaryna erekshe boılap barǵany shyǵarmada anyq baıqalady.

Jastyq dáýren «qushtarly­ǵynan arylǵandaı, pándeýı tir­­likten aıyqqandaı» bolyp, qart­tyq beleńge aıaq basqanynda jas Jamalǵa – aqyldy Jamal­ǵa jolyǵyp, «taǵdyrdyń taýqy­me­tine bir toımaı-aq qoıdym-aý» deıtin Seri oı-sezimi bastyqqan asaýdyń taǵy bir «talpynyp, kók­tegini qarmap kórmek» taǵdyry deıtindeı. Iá, serilikpen ótken, ókinish pen qasiretke toly taǵ­dyryna jubanysh bolyp jo­lyqqan Jamal qyzben syr ashyssam degen dámegóı oı men sezim arpalysy.

Roza osyndaı surapyl taǵdyr keshken Er Aqandy názik te kinám­shil, baq pen sor mańdaıyna jazylǵan jumbaq beıne etip sýretteıdi. Aqan taǵdyrynda jo­lyqqan Jamal personajy no­vel­laǵa kilt retinde alyna otyryp, aımańdaı aqynnyń taǵdyr talqysynda taýfıyqqa kónbes býntar minezin asha túsedi.

О́zi ustaz tutqan Naýan qazi­retpen dıalog kóp nárseni aı­qyn­daıdy. «Serilik degen su­lý­­lyq qoı. Sulýlyqqa ińkár­lik. «Táńirim sulýlyqty súıe­di» dep­ti Allanyń elshisi.» – «Aqan seri men Naýan qaziret uzaq­qa deıin únsiz qaldy» dep tú­ıe­di jazýshy dıalogti. Bul tú­­ıindeý «jan tynyshtyǵyn sezi­ný – qulshylyqtan bastalaty­ny­na kúmán keltirmeý» eke­ni­ne bet burǵan seri aqynnyń sezim­taldyǵymen septesip jatyr. Seri kóńildiń selqossyz toqtamy.

Al «elge yryzdyq bolǵan Syrymbet» pen «elge sulýlyq kórkin syılaǵan Jamal» jaıy tipti tereń. Shegirtkedeı qaptaı bastaǵan qarashekpendilerdiń susynan seskengen Seri Aqan sergeldeńi «jat jurttan qorı almaǵan» tóreń de, bı-bolysyń da «ynjyq», eriń sorly, yrdý-dyrdýmen alańsyz kún ótkizgen jurtyń daraqy degen zarly qusaǵa kepteýli... Janynda she­rin aıtar, ýaıymyn bóliser jan joq.

Jamal bar edi... Endi ol da uza­tylyp barady. Jazýshy «Sy­rymbetsiz Aqan – jetim, Ja­malsyz Aqan seri emes – sherli» deıdi. Aqyn mine, endi shyn sherli jetimge aınaldy. Kirsheń kóńilinde Jamal ǵana jubanysh bolatyn, endi ol da – saǵynysh. Saryýaıym. Biraq serige de, arýǵa da «olja» bolǵan «Syrymbet» – kúlli qazaq rýhanııatynda rek­vıem-án bolyp máńgige qaldy.

Seri men sulýdyń án taǵdyry endigi jerde qazaq oqyrmany men jazýshy baıany arqyly baıandy bola beredi. Al, ańyzǵa bergisiz «Syrymbet» áni taǵdyry Reseı otarshyldyǵy qursaýynda týsa da, sergek oıly seri qazaǵyn jýa­syta túspeıdi... Qaıta kerisinshe sezim týdyryp, Kenesary ańsaǵan azattyq jigermen jigerlendire túsedi.

Álbette, Roza novellalary rýhanı keńistigimizdiń shólin sýsyndata beredi.

 

Drama

Qazaq dramatýrgııasynda Roza daýysy aıryqsha ekeni daýsyz shyndyq. «Máńgilik bala ­beıne» dramasymen birden M.Áýezov teatrynda shymyldyǵyn ash­qan dramatýrgtiń talantyna qalyń kórermeni qýanyp, qa­lamdastary súıinip qarsy al­ǵany ras. Aldy­men novella arqa­ýyna aınalyp, ile-shala spektakl men «Qyz­jylaǵan» sekildi kınoǵa ulasqan kórkem shyǵarma taǵdyry jazýshy ómirinde bıik beles, dańqty soqpaq boldy. Bala kezinde top balany jınap alyp, olarǵa ózi rejısser, ózi akter bolyp «oınaıtyn» Rozanyń balalyq armanyna, úkilegen úmitine osylaısha sara soqpaq ashylǵanyna ol ózi de tańyrqap qalýshy edi!..

Rozanyń sýretshi Kalmykov taǵdyr-talaıy men ulylyqqa tán jumbaq óneri, sulý óneri jaıynda «Sen» degen ǵajaıyp dramasy bar. Osy dramada personajy­nyń aýzyna mynadaı sóz salady: «О́ner – aqylǵa baǵynbaıdy... Intýısııaǵa...» deıdi.

Osy támsil dramatýrg-jazý­shynyń ózine de tikeleı qatysty, sondyqtan da osyndaı astarly oı túıedi. О́ner jolynda moınyńa Isanyń aıqyshyndaı aýyrdy artqan ekensiń, onda barlyq taýqymetke shydap baǵasyń. О́ner úshin aqylyńdy qurbandyqqa da shalasyń... Intýısııa yrqyna erip ketkenińdi sezbesten tar soq­paqpen tasbaqasha tarta beresiń degen erekshe emeýirin de bar munda.

Kalmykov sýretshiniń taǵdy­ry – talant taǵdyry. Sýretshi­niń basqalar túsinbes, ózgege «jyndy» bolyp kórinetin jat taǵdy­ry arqyly Roza shyǵarmashylyq­pen aınalysqan keıbir dúldúlder­diń talaıyna taýqymet jazylatynyn sýretteıdi. Sýretshi­niń kartınasy sana túkpirinde sáýlelene dirildeı týyp, qııal qushtarlyǵymen sýretke aına­latynyn bógde jurt qaıdan bil­sin. Sondyqtan da Kalmykov «Tobyr – soqyr, sańyraý, dóreki, kúlkishil, qasiretshil, opasyz, arsyz. Sýretker tobyrdan eshte­ńe úırene almaıdy. Tobyrdyń adamılyqqa jetýi uzaq ýaqytty talap etedi» dep oılanady. О́z pálsapasyn jazýshy Oskar Ýaıld aıtqan «Tobyr – adam bolý úshin, aldymen sýretker bolý kerek» sózimen túıindeıdi.

Roza-dramatýrg osyndaı psı­hologııalyq máni basym, oı­ly shyǵarmasy ar­qyly shyǵarma­shy­lyq tulǵa ataý­ly­nyń da tereń­ge tunǵan jan qınalysy men talaıly taǵ­dy­ryna ókpelemes shy­ǵar­ma­shylyq lázzatyn, óz isine degen sheksiz mahabbatyn ashady. Al shyn talantqa áldebireý­diń pendeýı qyzǵanyshy emes, ási­rese óz áriptesteri arasyn­daǵy qyzǵanysh asa qatal da qatigez, zábir shektirerlik kúshti bolatynyn, onyń talant ataýlyǵa aýyr tıetinin Kalmykov taǵdyry arqyly tanytyp beredi.

О́zin ónerdegi «ógiz» kóre­tin Kalmykov – ósekshiler úshin «Jer basyp kele jatqanyn da bilmeı qalatyn... Únemi basqa bir álemde júredi» deıtin aqymaqtaý májnún, al darynsyz sýretshi Obolenskaıa úshin «Esirikpen aýyrǵanyn jazǵyzdym. Ju­mys­tan qýǵyzdym... ony dereý jańa páterge kóshirip, eski tamyna baryp tyǵyldym. Shabyt kúttim. Jańa baǵyt, jańa taqyryp, jańa oı, forma izdedim. Túk shyqpady, kútkenim kúlge aınaldy. ...Jańa estip otyrmyn. Aqyry túsipti ǵoı tozaqqa» dep yzaǵa býlyqtyrǵan daryn.

Jaı kúnde jylqydaı úıir­les, ónerde shúıirkeles árip­tes bola júrip qastyǵyn tý syr­tyńnan saılap júretin jáne qapysyz júzege asyratyn Obolenskaıa sııaqtylardyń búgingi ádebıet pen ónerde de barshylyq ekenin Roza dramasynda aıparadaı ashyp salady. Onyń Obolenskaıasy qazirgi qazaq qoǵamynda da jetip artylatyny aqıqat, olardyń pa­syq pıǵyly qazaq ishinde uly Gogol sýretteıtin keıipkerler áreketinen de soraqy.

Sýretshini «óz úıine ózi órt qoı­ǵan» jyndy qylyp kór­se­tetin búgingi qoǵamnyń sıyq-syq­pyty asa qaýipti tendensııa eke­ninen dramatýrgtiń ózi de tik­si­netindeı... Dramanyń osy­laısha támamdalýynda talant­ty jannyń sýyq qoǵamnan da, sur­qaı adamnan da qandaı sumdyq teperish kóretini jú­re­gińdi shanshyp, janyńdy bebeý­letedi!..

Jalpy, jazýshy dramala­ryn­­da ushyrasatyn keıipker­ler­­diń bári – derlik búgingi qa­zaq qo­ǵa­myndaǵy adamdarmen rý­­ha­­nı baılanysyp jatyr. «Sha­tyr­ astyndaǵy Men» pe­sasy qa­zirgi qaǵazbasty, robotoı­ly she­neýnikter ómirin ashy ájýa-syn­ǵa alǵan tragıkomızm­nen tur­sa, áli kúnge deıin qazaq rejıs­ser­leri qoıýǵa batyly barmaı júr­gen «My­syqtar patshalyǵy» – qoı­daı momyn el-jurtyn mysyq mas­kaly surqııa jandar jaılap, shek­siz bılik qurǵan jeksuryn pat­shalyq týraly qasiretti drama.

Al tarıhı fonda ala otyryp, adam janynyń psıhologııa­lyq tereń qaltarys-qatparyn ashatyn, qazaq tarıhı tulǵalary­nyń jekebastyq qaıǵysy ult qasiretimen kirigip jatqanyn sýretteıtin «Bopaı hanym» jáne paıǵambarlar ǵumyry men olar­dyń analary, jarlary jaıynda úlken fılosofııalyq astarda dramalyq oı-sezim túzetin «Sarra» shyǵarmalarynyń tuń­ǵıyǵyna qanyǵý da oqyrman ın­telektisin kóterip, adamdyq aınasyna qaıyra úńiltedi.

Osy «Sarra» dramasynyń túp-negizinde paıǵambarlar týraly ańyz-ápsana jatqany aı­qyn. Oǵan avtordyń oı salýynyń da sebebi bar. Roza prozaık bolyp tanyla bastaǵan kezinde álemge tanymal orta ǵasyrlyq mura – Rabǵýzıdyń «Qıssas-úl-ánbııa» eńbegin aýdarǵan. Ol – bilimdi aýdarmashy, til shyraıyn túrlentken tárjimashy.

Roza búgingi kúni qazaq qoǵa­myndaǵy «syzdaǵan jara­nyń» aýzyn tyrnap ashyp, sheshendik óner tilimen, sheber akter oıynymen sóıleıtin drama sala­synda kesek obrazdardyń bıigi­nen rýhanııatqa kemeldikpen ­til qatýda... Ol kúrdeli de kó­rik­ti qazaq óneriniń básin táýel­siz­dik ıininde bıiktetip, tań sholpandaı kómeski tartqan rýha­nııattyń baǵyn jarqyrata ja­ǵyp keledi.

 

Asqar ALTAI,

jazýshy, synshy