Elde ekologııalyq jaǵdaı kún ótken saıyn kúrdelenip bara jatqany jasyryn emes. Ol týraly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev halyqqa Joldaýynda aıtty. «Baıtaq» jasyldar partııasynyń tóraǵasy Azamathan Ámirtaıdyń pikirinshe, elimizde qorshaǵan ortaǵa qatysty máseleler qordalanyp tur. Tipti AES shıkizaty ýrandy alý ádisiniń ózi oılandyrady.
– Ýrandy ózimizde óndiremiz dep qýanamyz, alaıda sony jer betine shyǵarý ádisi qorshaǵan orta úshin qolaıly emes sııaqty?
– Durys aıtasyz. Ýran qory jáne ony óndirý jaǵynan álemde alǵashqy úshtikke kiremiz. Bul – óte baǵaly qazba baılyq. 1 keli ýran dál sol kólemdegi kómirden 20 myń ese qýatty energııa beredi. Alaıda ýrandy óndirý ońaı emes. Bizde ýran shaımalaý ádisimen alynady. Munyń qorshaǵan ortaǵa – topyraq, ósimdik, jerasty sýlaryna zııany tıedi. Sondaı-aq batys aımaqta iri munaı-gaz kenishteri jumys istep tur. Ol jaqta ekologııalyq ahýal óte nashar. О́ndiris oryndarynan bólinetin ýly qaldyqtar kóp. Partııa azamattary ol óńirde san márte boldy. Jaǵdaımen tanysty. Sheteldik iri kásiporyn basshylarymen kezdesip, turǵyndarǵa qol ushyn berýdi, ekologııany retteıtin zamanaýı tehnologııany qoldaý jóninde usynystar jasady. Jalpy, qaı óńirdi alsaq ta, ekologııasy máz emes. Tabıǵattyń tepe-teńdigi buzylǵan. Osy másele kóp tolǵandyrǵandyqtan, «Baıtaq» jasyldar partııasyn qurǵan edik.
– Joldaýda ekologııa taqyrybyna erekshe kóńil bólinip, ony sheshý joldary aıtyldy. Naqty mindetter de júkteldi. Alyp-qosaryńyz bar ma?
– Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda eldegi ekologııa máselesine keńinen toqtaldy. Kórer kóz, estir qulaq bolsa, kóp nárse qamtyldy. Álbette, biz ózimiz ómir súrip otyrǵan ortamyzdyń jaıly bolǵanyn qalaımyz. Endeshe, qorshaǵan ortany qorǵaýǵa barshamyz atsalysqanymyz jón. Osy oraıda «Taza Qazaqstan» jalpyulttyq ekologııalyq aksııa der kezinde kóterildi.
Keı elderde «Tabıǵat kúni» degen ataýly kún bar. Bizge de sol kerek sııaqty. Halyq tym bolmaǵanda, bir kún jappaı senbilik jasap, tabıǵat aıasyna shyǵyp, demalyp, qorshaǵan ortany jandúnıesimen seziner edi. Eldegi orman kólemi jerimizdiń 5 paıyzyna ǵana barabar. Bul óte az. Demek, shóldi-shóleıti aımaqtarǵa kóshet otyrǵyzyp, jelkildetip orman ósirsek jón bolmaq. Birinshiden, elimizdiń ekologııasy túzeledi, ekinshiden, aǵash – úlken paıdanyń kózi.
– «Baıtaq» ıgi bastamalardyń basy-qasynda júredi. Bastamany kóterý bar da, oryndalýyn qadaǵalaý bar. Nátıje qandaı?
– Partııanyń kótergen tyń usynystary barshylyq. Biz qozǵaǵan mańyzdy máseleniń biri – JEO-lardy gazǵa kóshirý jaıy. Qandaı qurylǵylar kerek ekenin aıttyq. О́kinishtisi, bas shulǵyǵannan basqa, ony qoldap, demep keter bılikti kórmedik. Táýelsizdiktiń eleń-alańynda strategııalyq kóp kenishti sheteldik kompanııalardyń qaraýyna berip jiberdik. Kelisimsharttar sheteldik kompanııalardyń múddesine oraılastyryldy. El múddesi shet qaldy. Birer aı buryn osy máseleni kóterdik. Qashaǵan, Teńiz jáne Qarashyǵanaq kenishterine baılanysty jasalǵan kelisimsharttar qaıta qaralyp, el múddesi birinshi orynǵa shyǵý kerek degen shart qoıdyq. Tipti petısııa da jarııaladyq.
Bir ǵana Qashaǵandy alaıyq. Ony «QazMunaıGaz», «Eni», «Shell», «ExxonMobil», «TotalEnergies», «Qytaıdyń ulttyq munaı gaz korporasııasy» jáne Japonııanyń «Inpex» munaı-gaz kompanııasy ıgerip jatyr. Osy kenishte óndirilgen munaıdan túsetin paıdanyń 2 paıyzy ǵana elde qalatyn kórinedi. Qalǵany qaıda? Árıne, álgi alpaýyttardyń qaltasynda. Bul kelisimshart qalaı jasaldy? Úkimettiń ne oılaǵany bar? Kezinde tájirıbe az boldy ma, kelisimsharttar óte saýatsyz jasaldy. Sonyń bárin qaıta qaraý kerek. Osy munaı-gaz kenishterine baılanysty bastamalarymyz ázirge sheshimin tappaı jatyr.
– AES taqyryby keshe nemese búgin ǵana emes, ondaǵan jyl buryn kóterildi. Osy rette atom energetıkasynyń ekologııaǵa áserin túsindirip ótseńiz?
– AES bizdiń elge kerek. Ol jóninde daý kóterýdiń qajeti shamaly. Tipti qarjylyq, ekonomıkalyq turǵydan da utarymyz kóp. Reseı energııasyna táýeldilikten qutylýdyń biregeı amaly da – osy AES. Tizbelesek, atom energetıkasynyń paıdasy kóp, birinshiden, ekologııalyq taza, ekinshiden, tıimdi, qaýipsiz, úshinshiden, ýran ózimizde óndiriledi, tek maman daıarlaı alsaq bolǵany.
Qazirdiń ózinde elimizde elektr qýatynyń jetispeýshiligi ańǵaryla bastady. Burynǵy toqtap qalǵan kóptegen zaýyt-fabrıkany, óndiristik kásiporyndardy qaıta jandandyrý úshin energııa qajet. Búginde álemniń 31 elinde, jalpy qýaty 391 GVt bolatyn 439 reaktor jumys istep tur. Buǵan qosymsha taǵy 52 reaktor salynyp jatyr. Osynyń bárin esepke alsaq, AES salýdyń qajet ekenin baǵamdaımyz. Ári biz kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizý boıynsha mindetteme alyp otyrmyz. Demek, aldaǵy ýaqytta kómirteksiz óndiristi damytýǵa tıispiz. Sol sebepti parnıktik gaz shyǵaratyn sektor úlesin qysqartyp, atom energetıkasyna kóshý asa mańyzdy. Bul – ekologııany saýyqtyrý jolyndaǵy ıgilikti qadam.
– Rahmet!
Áńgimelesken –
Nurbaı JOLShYBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»