Sirá, adam dúnıetanymynan tanylady. Árbir oqý men toqý, is pen áreket, kórý men túısiný dúnıetanym atty muhıtqa quıady. Sol muhıt jeke tulǵanyń ón boıyna ámir júrgizedi. Taǵdyryna áser etedi.
Iаǵnı dúnıetanym degenimiz – adam sanasynyń qoǵamdyq ómirge, tabıǵatqa, ózine kózqarasy jáne senimi. Dúnıetanymynyń qalyptasýy uzaq jáne kúrdeli úderis ekeni daýsyz. Osy sebepti de ol árbir jan ómirin tutastaı qamtyp, nátıjesinde, jeke kózqarastar men senimge tikeleı úkim júrgizedi. Pende aqıqatty ustanyp, durys áreketter jasap, ishki tynyshtyqty saqtap júrse, qııanat jasamaı, súıispenshilikti is júzinde kórsetý arqyly keıingige jetkizse – izgilikti dúnıetanym ıesi sol. Bul qundylyqtar – adamnyń ultyna, násiline, turatyn ornyna baılanysty emes, ýaqyt jelimen ózgermeıtin, jalpyadamzattyq qundylyqtar der edik.
«Bas joǵary jaralǵan, moıyn tómen,
Qarashy dene bitken retimen.
Istiń basy retin tanymaqtyq,
Iman bilmes taǵatty qabyl demen».
Abaı istiń basy retti taný ekenin aıtady. Birinshi – júrektiń kózin ashyp alý. Ǵıbadat-qulshylyq sodan soń deıdi. О́ıtkeni ishin tazalap bolmaı tek syrtqy saqal men shashty túzegennen eshnárse ónbeıdi. Búginde qoǵamda búlik shyǵaryp, ártúrli zorlyq-zombylyqqa sebepshi bolyp otyrǵandar – sol ishin tazalamaǵan, dúnıetanymy tar adamdar.
Mahatma Gandıdiń: «Qansha til bilseń, sonsha adamsyń» degen sózi bar. Álbette, til bilý bizdiń dúnıetanymymyzǵa ashylǵan úlken arna. Aǵylshyn tilin bilý arqyly tutas álem kókjıeginiń atmosferasyn óz tanymymyzǵa engizýge bolady. Biraq júrektegi súzginiń beriktigin áýeli kúzetip almasaq, tanymymyz shubarlanýy ǵajap emes. О́ıtkeni adamgershilik qaǵıdalar men senimder búkil dúnıetanym júıesiniń negizin quraıdy. Al mádenıet bulaqtary bul negizderge tolaǵaı úlesin tıgizedi.
Úndi fılosofy Inaııat Han dúnıetanymdy shekteıtin birden-bir faktor ataqqumarlyq ekenin baıan etedi. «Ataqqumarlyq údegen saıyn ózgege degen meıirim kemı beredi. Sebebi bar yqylasy óziniń ózimshildigin qanaǵattandyrýǵa arnalady. Sondyqtan ózgeniń qaıǵysyn sezinbeıtin bop alady. Mundaı ózimshildik adam dúnıetanymyn shekteıdi. Dúnıetanym ǵana emes, adamnyń sanasyn da baılap tastaıdy» deıdi ol.
Qoǵam – alyp dıirmen sekildi. Bul dıirmennen jarqyn dúnıetanym jolyn sońyna deıin báz qalpynda saqtap ótý úlken qajyr-qaıratty talap etedi. Biz qar-muzǵa jeńilmegen, synaqtan mújilmegen sol bir nurly álem sarbazyn úlken árippen tulǵa dep ataımyz.