Baspasóz betine shyqqan ártúrli maqalalar men kerekti gazet qıyndylary suryptalǵan kók papkamdy aqtaryp otyrǵanda, kózime ottaı basylǵan eski gazet ótken kúnderge sál sheginis jasatqan edi. Soǵysta habarsyz ketken atasy jaıly armandaı áńgimelegen jigittiń jan syry bolatyn bul.
Arqalyq pedagogıka ınstıtýtynyń túlegi Batyrjan Toǵaıbaev: “Men sizge atamnyń inisi Jámálı Torǵaev týraly aıtsam ba dep edim. Alaıda, úlken kisilerden estigen estelikter bolmasa, ol kisini ózim kórgen joqpyn. Al myna gazettegi jaýyngerdiń sýretin kórgen týystarymyz: “Dál ózi” deıdi”, dep, ábden sarǵaıyp, eskire bastaǵan gazetti maǵan usynǵan bolatyn. Batyrjannyń qolyndaǵy “Lenınshil jas” gazetindegi maqala 1971 jyly jaryq kórgen eken. Sol kezde jazýshy Qalaýbek Tursynqulovtyń “Alysta qalǵan aǵalar” atty materıaly jáne soǵan baılanysty redaksııaǵa kelip túsken hattar jarııalanǵan gazettiń asqan uqyptylyqpen, qadirleı saqtalǵandyǵy baıqalady. Ondaǵy oqyrman hattarynyń kópshiligine arqaý bolǵan nárse “Kim boldy eken osy aǵa?” atty taqyryppen shyqqan qazaq soldatynyń sýreti. Qaı hat avtory bolmasyn, bul belgisiz jaýyngerdi óz týysyna uqsatady. Sýret – Chehoslovakııada shyqqan “Máńgilikke birge” degen kitaptan alynǵan, avtory belgisiz.
Hat joldaýshy Jámálı Torǵaevtyń qaryndasy Ismaılova Jamal apaı sýrettegi jaýyngerdiń óz aǵasy ekenin qolynan tanyǵanyn aıtady. Sebebi, Jámálıdiń sol qolynyń shynashaǵy bala kezinen kemis eken. Sýretti anyqtap qaraǵan adamǵa shynynda da bul kemistik aıqyn baıqalady. Biraq redaksııaǵa salystyrý úshin jiberetin jaýynger Jámálıdiń sýreti elde qalmapty. Al mundaı fotolardy salystyryp kórmeı, anyq sol kisi dep kesip aıtý qıynǵa soqqan.
Surapyl soǵys qanshama oshaqty oırandap, qanshama ǵumyrdy úzdi deseńizshi. Bul soıqannyń lańy Torǵaevtar otbasyn da sharpyp ótipti. Osy áýletten qan maıdanǵa attanǵan Jámálı men onyń kishi inisi Ábdýálı elge oralmaǵan. Jámálı Torǵaev jas shaǵynan-aq eti tiriligimen kózge túsip, aýyldastaryna degen qamqorlyǵymen qadiri artyp, aýyzǵa iligip júrgen aıtýly azamat bolypty. Áýeli moldadan oqyp hat tanyp, keıin Qostanaı oblysynyń Naýyrzym aýdanyndaǵy Sholaqsaı orta mektebinde oryssha bilim alady. Kózi ashyq, kókiregi oıaý jan kolhozdastyrý kezeńinen bastap, basqarý júıelerinde jumys istep, soǵystyń aldynda kolhoz basqarmasynyń tóraǵasy bolyp qyzmet jasapty. Otan qorǵaýǵa óz erkimen suranyp attanǵan kezde 35-40 jas aralyǵynda bolsa kerek. Sońynda qalǵan eki ulyna da taǵdyr uzaq ómir súrýdi jazbaı, jastaı qaıtys bolǵan. Áıeli Botaqan eriniń ornyn joqtatpaı erte turyp, kesh jatyp kolhoz jumysynda júredi. Keıin balalarynyń, eriniń qaıǵysynan qan jutqan ana aýyr kúızeliske shydamaı, soǵys aıaqtalǵan jyly dúnıeden ótipti.
Atasy jaıly estigenderin Batyrjan bizge bylaısha áńgimelep berip edi:
– Jaýyngerlerge lyq toly eshelonǵa otyrǵan Jámálı atam jigerli de jarqyn únmen artynda qalyp bara jatqan týys-týǵandaryna, jary Botaqanǵa: “Jaýdy jeńip, áli-aq qaıta oralamyz, tek bizdiń ornymyzdy joqtatpaı, sharýashylyqqa bas-kóz bolyp, el berekesin saqtańdar. Jasymańdar!” – degen eken. Atamnan 1945 jylǵa deıin jıi hat kelip turypty. Ol kisi Chehoslovakııaǵa deıin aman barǵan. Biraq sol jyly: “Jámálı Torǵaev erlikpen qaza tapty”, degen qaraly habar jetedi. Alaıda, sóngen úmitke sáýle shashqandaı, qara qaǵazdan soń kóp uzamaı, atamnyń óleńmen jazylǵan haty kelipti.
Hat jazamyn qurmetilep týǵan el,
Saıran salyp, erkin ósken qaıran jer.
Eske túsip, kúlip-oınap júrgen kún,
Kóńil shirkin óz-ózinen bolar sel.
Ultym qazaq, oblysym Qostanaı,
Amangeldi, nómir toǵyz aýylnaı,
Ata-babam meken etken keń qonys,
Júrýshi edik samalyńa eltip jaı,–
dep bastalǵan uzaq óleńdi aýyldastary sol kezde oǵan degen ystyq kóńil, saǵynyshpen ózderinshe bir áýenge salyp, jatqa aıtyp júripti. Qaraly habar alyp, qan jutqan júdeý kóńil, jaraly júrek jandar júzine osy tolǵaýmen joldanǵan hat kúlki úıirtip, kóńilderine úmit otyn jaǵady. Biraq osy óleń hattan soń taǵy esh derek bolmaı ketedi.
Sońǵy kezderi men bir mazasyz kúı keshemin. Keıde Jámálı atam basqa bir jaqta taǵdyr tálkegimen týǵan jerge jete almaı, bóten elde ózgeshe ómir súrip jatyr ma eken dep qııalǵa shomamyn. Teledıdardan Uly Otan soǵysy týraly túsirilgen derekti fılmder kórsem, múmkin atamnyń beınesi osy shyǵar degen úmitpen ár jaýyngerge tesile qaraımyn. Kósheden omyraýy orden, medalǵa toly qart kisini kezdestirsem: “Eger aman-esen elge oralsa, meniń atam da osylaı júrer edi-aý”, – degen armanǵa toly sezim boıymdy bıleıdi. Eń bolmasa, shirkin, atamnyń qabiriniń qaıda ekenin bilsem, rýhyna bas ıip, ózi saǵynyshpen jazǵan, óleń-jyryna arqaý etken – týǵan jeri Naýyrzymnyń bir ýys topyraǵyn alyp baryp seber edim degen tátti úmit jetegine eremin.
Erlikteri shejirege aınalǵan aıaýly jandardy, Otan úshin qyrshyn ómirin qıǵan aǵalar men atalardy búgingi urpaqtary osylaı eljireı eske alyp, oı tolǵap edi. “Kórmesem de árqashan kóńilimnen ketpeıdi”, deıdi jaýynger urpaǵy.
Bazargúl AHMET. Qostanaı oblysy.