«Eńbegimen er syıly, ónbegimen jer syıly» degen naqyl bar. Iá, kásibine adal, yjdaǵatty adamnyń qashanda eńbegi ónimdi bolyp, isi ilgeri basatyny belgili. Sondaı jannyń biri aýyl sharýashylyǵyn, óńirdi damytýǵa úlken úles qosqan bilikti basqarýshy, sheber uıymdastyrýshy, qoǵam qaıratkeri Rymbek Júnisuly edi.
Ol – Álıhan Bókeıhan, Álimhan Ermekov, Jaqyp Aqbaev sııaqty Alash qaıratkerleri ósip-óngen topyraqtyń perzenti. Osyndaı biregeı tulǵalardyń izi qalǵan mekende dúnıege kelgen jannyń elshil azamattar qatarynan tabylýy – zańdylyq. Bul óńir – qazirgi Qaraǵandy, burynǵy Jezqazǵan oblysynyń Aqtoǵaı aýdany. Burynǵy ataýy – Qońyrat. Rymbek Júnisuly osy aýdannyń ósip-órkendeýine eleýli úles qosqan bilimdi de bilgir, uıymdastyrýshylyq qabileti zor bilikti basshylardyń biri boldy. Keshegi keńestik kezeńde qıturqy saıasattyń saldarynan alashordashylar men olardyń urpaǵyna kekshildik pen kúdik basym bolǵandyqtan Aqtoǵaı aýdany kóp jyl jetim balanyń kúıin keshti. Joǵary jaq aýdannyń damýyna jetkilikti kóńil bóle qoıǵan joq. Kóp jyl boıy «Alystaǵy, artta qalǵan aýdandar tiziminen» shyǵarmady. Árıne, Aqtoǵaı aýdan bolǵannan bergi alpys jyl ishinde basshylyqqa jergilikti bir de-bir adam usynylmaı, kadrdy syrttan ákelgenine jurtshylyqtyń kóńili qońyltaqsyǵany ras. Kommýnıstik partııanyń tusynda muny ashyq aıtýǵa múmkindik bolmaǵanymen, «Qaıta qurý» kezinde qatyp qalǵan qaǵıda setinedi. Aqtoǵaı aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna el arasynan shyqqan, jergilikti jerdiń kókeıkesti máselelerin jete biletin Rymbek Júnisuly taǵaıyndalǵanda kópshilik qýana quptady. Ol Alash arystarynyń altyn besigi bolǵan aýdannyń damýy men órkendeýine alǵashqy kúnnen-aq bel sheshe kirisip, el senimin aqtaı bildi. Aqtoǵaıdyń jaqsy ataǵy shyǵa bastady. Aldyńǵy qatarly óńirler qatarynan kórindi. Eldiń turmys-tirshiligi túzelip, aýdannyń ekonomıkasymen qatar ulttyq dástúr men rýhanııatqa da keń tynys ashyldy.
Rymbek aǵamyzdyń aldy aqjaılaý, bilimi tereń, oıy asqaq, kórgeni men túıgeni kóp edi. Eldiń, jerdiń tarıhyna beıjaı qaramaıtyn. «Tarıhty bolashaq urpaǵymyz bilýi kerek» deýshi edi jaryqtyq. Osy úshin ter tókti, eńbek etti. Tarıhtyń ashy shyndyǵyn ashyp, batyrlarymyz men dańqty adamdardy el esinde qaldyrýǵa aıanbaı úles qosa bildi. Sonyń biri týraly aıta ketse artyq bolmas. Keńestik dáýirde Aqtoǵaı aýdanyna kelgen resmı ókilder men basshylardyń barlyǵy Qyzylaraı men Qaratal keńsharlarynyń tap ortasyndaǵy Aqsorańǵa, onyń silemindegi Áýlıetaýǵa kelip tynystamaı ketpeıtin.
Rymbek Júnisuly 1988 jyldan bastap týǵan óńirdiń tabıǵatyn saqtap, qorǵaý, dáripteý isin tikeleı qolǵa alyp shuǵyl jumysqa kirisken edi. Sonyń nátıjesinde 61 myń gektar jerdi qamtıtyn «Qyzylaraı ulttyq parkin» qurý máselesi 1991 jyly Jezqazǵan oblysynyń tarıhı, mádenı eskertkishterdi saqtaý, qalpyna keltirý, nasıhattaý jónindegi 1990-2000 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasyna engizildi. Onyń quramyna Beǵazy qorymyn qosý sharalary da qatarlasa júrgizilgen edi. Ondaǵy oıy joǵarydan kelgen qadirli, bedeldi adamdardyń memleket tarapynan jetkilikti kóńil bólinýine túrtki eken ǵoı. Bul bolashaqty oılaǵany emeı nemene? Dańqty batyr, ári bı, ári sheshen Jıdebaı Qojanazarulynyń esimin el jadyna sińirý úshin kóp eńbek etti. Batyrǵa Balqash qalasynda eskertkish ornatylýyna muryndyq boldy.
Halyq úshin jasaǵan jaqsy isteriniń barlyǵyn aıtyp taýysý múmkin emes. Talaı adam Rymbek Júnisulynyń shapaǵaty men jaqsylyǵyn kórdi. Ol zııaly qaýymdy, aqyn-jazýshylardy qoldaı júrýdi de umytpady. Ásem Almatyǵa qonys aýdarǵan kezinde de qalamger qaýymnyń janynan tabylatyn. Aıtystyń janashyry boldy. Qoldan keler kómegin aıaǵan joq. О́zi de ádebıetke, ónerge jaqyn adam edi. Sheshendigi men qalamgerlik qyry taǵy bar. Keń júrekti, asyl da abzal tulǵanyń, rasy kerek, aramyzdan alystan bara jatqanyna sengimiz de kelmedi. Biraq amal qansha, sum ajal el úshin týǵan nar azamatty seksen tórt jasynda aramyzdan alyp ketti. Orny oısyrap qaldy.
Ol aýdan basshylyǵynda bolǵan kezeńge baılanysty kórnekti akademık Serik Qırabaevtyń «Egemen Qazaqstanǵa» shyqqan maqalasynda mynadaı derekter bar edi: «Az ýaqyt ishinde memleketke et tapsyrý 525 tonnadan 800 tonnaǵa, qoı basy 22 myńnan 38 myńǵa, sıyr 2 800-den 4 000-ǵa, jylqy 475-ten 850 basqa deıin ósken».
Jańa basshyny aldymen oılandyrǵany – oblys ortalyǵynan alys ornalasqan aýdannyń artta qalyp otyrǵan jaǵdaıy edi. Sol kezdegi derekterge qaraǵanda, 1986 jyldy aýdan alty mıllıon rýbl qaryzben aıaqtaǵan. Tabysy maldyń tólimen, júnimen, sútimen, etimen baǵalanatyn aýdanda bul – kóńil kónshitpeıtin kórsetkish. Aýdannyń barlyq sharýashylyqtarynda bolyp, memleketke bereshek qaryzdy joıý, tabysty ulǵaıtý, ol úshin ár ujymnyń ózin-ózi aqtaýy máselelerin aqyldasady. Birtindep qarjylandyrýdyń jańa qaǵıdatyna kóshýdiń qajettigin kóteredi. Osy saladaǵy betburys aqtoǵaılyqtardy ekonomıkalyq reformaǵa jeteleıdi. Mundaı joldyń paıdaly ekenine halyqtyń kózi jete bastaıdy. Sóıtip, 1987 jyly saılanǵan basshy aýdannyń burynǵy qaryzyn ótep, 1988 jyldy eki mıllıon rýbl tabyspen aıaqtaýdy qamtamasyz etedi. Aýdan boıynsha arendalyq qatynastardy damytýdyń múmkindikteri ashylady. 1989 jyly aýdan 5 mln 886 myń rýbl paıda tabady. Sóıtip, túp-tamyry tereńge ketken biryńǵaı sharýashylyq kórsetkishterin endi ekonomıkalyq tutqalar batyl almastyra bastaıdy. Arendalyq, merdigerlik ádis keń óris alady. Eki jyl ishinde aýdan sharýashylyqtarynan 93 brıgada arendalyq qatynasqa kóshedi. Aýdanda mal ustaýdyń jyldar boıy qalyptasqan birjaqty eńbek ádisine ózgerister jasaýdyń qajettigi kórine bastaıdy. Jartylaı shóleıt aımaqqa ornalasqan aýdanda jaıylym men shabyndyqtyń jutań tartýy, topyraq jamylǵysynyń mal tuıaǵymen tozýy ony paıdalanýdyń jańa ádisi týraly oılandyrady. Olardy qalpyna keltirý jumystarymen birge, arnaıy mal bordaqylaý alańdaryn jasaý máselesi qozǵalady. Aýdan boıynsha eki jyldyń ishinde tórt myń qoı, 500 iri qara semirtetin bes mal bordaqylaý alańy iske qosylady. Osyndaı bastamalar negizinde aýdan ekonomıkasy alǵa basady. 1988 jyldyń qorytyndysy boıynsha, aýdan burynǵy keńester odaǵy boıynsha alǵa shyǵyp, qurmet dıplomyn jeńip alady. Bul – ómir boıy artta qalyp kelgen Aqtoǵaı aýdanynyń alǵashqy jeńisi edi.
Rymbek Júnisulynyń elge jasaǵan eńbegi laıyqty baǵalandy. Ol HII saılanǵan Qazaq KSR Joǵarǵy keńesiniń depýtaty boldy. «Eńbek Qyzyl Tý», «Qurmet belgisi», «Parasat» ordenderimen marapattalyp, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Qaraǵandy oblysy jáne Aqtoǵaı aýdanynyń qurmetti azamaty atandy.
Rákeńniń týǵan jerine, aýylyna degen erekshe sezimi týraly taǵy bir derek keltire keteıik. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda yqshamdastyrý saıasaty júrgizilip, aýdandar bir-birine qosylyp sany qysqarǵany belgili. Sol kezde Aqtoǵaı aýdanynyń ortalyǵyn Shashýbaı kentine kóshirý máselesi kóterildi. Sonda Rákeń «Eger aýdan ortalyǵy mártebesinen aırylsa, Aqtoǵaıda bolashaq joq» dep, bul iske jol bermeýge atsalysty. О́zim kýá bolǵan tarıhty aıtar bolsam, Aqtoǵaıdyń aýdan ortalyǵy bolyp qalýyna úlken eńbek sińirgen jandar – áýeli Rákeń, sodan soń osy óńirden shyqqan belgili azamattar – Altaı Zeınelǵabdın men marqum Qabylsaıat Ábishev.
Naryq zamanynda tyndyrymdy isinen tanǵan joq. Astanadaǵy «Aqmola-beton» seriktestiginiń dırektorlar keńesiniń tóraǵasy retinde 100-120 adamdy jumyspen qamtamasyz etip, el ekonomıkasyna óz úlesin taǵy da qosty. «Bilim men aqyl bárin jeńedi. Aqsha baılyǵymen rýhanı baılyqty almastyra almaısyń» deýshi edi asyl aǵa. Osy oı maza bermedi bilem, «Kóńilge túıgenderim», «Toqyraýyn toqyramasyn» atty kitaptardy jazdy. Rymbek Júnisulynyń el aǵasy, qoǵam qaıratkeri dárejesine kóterilýine zaıyby Bázıla Qalıqyzynyń sińirgen eńbegi eren. Juby jarasqan jandar ul-qyz ósirip, nemere-shóbere súıdi. Júregimizdiń tórinen oryn alǵan asyl tulǵa týraly talaı jaqsy estelik jazylatyny sózsiz.
Serǵazy MUHTARBEK,
jýrnalıst