Halyq aldaǵy ondaǵan jyl boıǵy el energetıkasynyń bolashaǵyn anyqtaıtyn tańdaý aldynda tur. Mundaıda bilikti mamannyń pikirine qulaq túrý – baıyrǵy ádetimiz. Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń (IаFI) bas dırektory Saıabek Sahıevti áńgimege tartyp, AES tóńiregindegi ózekti saýaldardy qoıǵan edik.
– Saıabek Qýanyshbekuly, referendýmda halyq AES-ti quptasa, oǵan qajetti mamandy ózimizde daıarlaı alamyz degendi jıi aıtasyz. Biraq AES-ti qurýshy, ony iske qosýshy kompanııa kerek personaldy ózi daıarlaıtyn fýnksııa bar emes pe edi?
– «Qazaqstandyq atom elektr stansalary» JShS málimetine súıensek, elde qurylysy josparlanǵan bolashaq AES-ke ónerkásiptik maqsatta 2 000 maman kerek. Onyń 200-i – óndiristik-sharýashylyq tobynyń qyzmetkerleri. Instıtýt olardy daıarlamaıdy. Qalǵan 1 800 kadrdyń 1 400-i operator, ınjener, júıelerge qyzmet kórsetetin tehnıkalyq qyzmetkerler bolsa, qalǵan 400-in joǵary bilimdi mamandar quraıdy. Mine, osy kadrlar Iаdrolyq fızıka ınstıtýty bazasynda daıarlanýǵa tıis.
Buǵan negiz – ınstıtýttyń atom salasy úshin kadrlar daıarlaýdaǵy úlken tájirıbesi men qajetti ınfraqurylymy. Atap aıtqanda, salynatyn AES-tiń prototıpi bolyp sanalatyn, 57 jyl boıy eshbir aqaýsyz jumys istep kele jatqan SSR-Q (sý-sýreaktor – Qazaqstan) ǵylymı zertteý reaktory bar. Krıtıkalyq stend, túrli údetkish pen MAGATE qoldaýy arqasynda ashylǵan 3 oqý ortalyǵy (Radıasııalyq qaýipsizdik (2000 jyly), Buzylmaıtyn baqylaý (2003), Iаdrolyq qaýipsizdik (2017) bar.
Qazirge deıin atalǵan oqý ortalyqtary 5 000-nan asa cala mamandaryn daıarlap qoıdy. Eger referendým nátıjesinde AES qurylysy maquldansa, qajetti kadrdyń 1 400 tehnıkalyq mamany ınstıtýt bazasynda tájirıbe jınap, birneshe aptalyq kýrstan ótedi. 3 jyl bakalavrıat satysynda 400 joǵary bilikti mamanǵa Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń bazasynda Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, Q.Sátbaev atyndaǵy QazUTÝ, Almaty energetıka ýnıversıtetiniń oqytýshy-professorlary dáris oqıdy. Daıarlaý baǵdarlamasynyń sońǵy jyly merdiger kompanııanyń reaktorlarynda taǵylymdamadan ótýmen aıaqtalady.
Bul arqyly mamandar daıarlaýǵa bólinetin respýblıkalyq bıýdjettiń 3 jyldyq qarajaty únemdeledi. Iаǵnı kem degende 70-75% qarjysy saqtalady. Sondaı-aq bilim beretin professor-oqytýshy qurammen IаFI ǵalymdarynyń arasynda tyǵyz áriptestik baılanys nyǵaıady. Taǵy bir mańyzdy másele – bolashaq AES-ke qajetti mamandardy jataqhanamen qamtamasyz etý qajettiligi. Iаǵnı memlekettik baǵdarlama sheńberinde IаFI ornalasqan Alataý shaǵyn aýdanynda jataqhana salý kerek. О́ıtkeni qyzmetkerler men olardyń otbasylarynyń bir eldi mekende turýy – AES-tiń tıimdi jumysynyń mańyzdy quramdas bóligi.
– III+ býyn reaktoryn jasaýshy qaısy kompanııa ekenin bilýge bola ma?
– Qazirgi sátte III+ býyn reaktoryn salyp, iske qosyp jatqan «Rosatom» MK-dan basqa Fransııanyń – 2, Koreıanyń – 2, Qytaıdyń 1 kompanııasy bar. Bul kásiporyndar usynyp otyrǵan reaktorlar elektr qýattylyǵy – 1 000–1 600 MVt aralyǵynda. Qýatyna baılanysty reaktorlar baǵasynda da aıyrmashylyq bar. Degenmen osy III+ býyn reaktorlaryna MAGATE qoıatyn qaýipsizdik talaptary birdeı. Referendým oń nátıje bergen jaǵdaıda, elde AES salatyn kompanııany arnaıy memlekettik komıssııa anyqtaıdy.
Bul reaktorlardyń tehnıkalyq sıpattamasy birinshi kezekte qýatymen erekshelenedi. Sondaı-aq árbir jaǵdaıda AES salýshy el óz ónimin paıdalanady. Tańdaý kezinde saraptama komıssııasy osy máselelerdi eskeredi. Mysaly, osy 4 kompanııanyń portfeline qarasaq, «Rosatom» óz elinde jáne álemniń birqatar memleketinde – 21, qytaılyq CNNC – 10, koreılikter men fransýzdar árqaısysy 3 reaktordan salyp jatyr.
Barlyq kompanııanyń biliktiligi men quzyrettiligi bar. Eger referendýmda el azamattary AES salýdy qoldasa, 4 kompanııa usynysyn saralap, eń tıimdisin tańdaý qajet. Bul usynystar qatarynda tehnologııalar transferi, sonyń ishinde AES otynyn elimizde óndirý, kadr daıarlaý, jańa zertteý reaktoryn salý, stansany paıdalaný kezindegi sharttar bar. Eń tıimdisin tańdap, uzaqmerzimdi seriktestikke jol ashý mańyzdy.
– Halyq arasynda AES qurylysyna qarsylyq, narazy pikirler de bar. Olar AES máselesi saıası maqsatqa paıdalanylyp kete me dep alańdaıdy. Buǵan qatysty ne aıtasyz?
– AES salý týraly sheshimdi jalpyhalyqtyq referendýmda halyq qoldaǵan jaǵdaıda ǵana kompanııalar usynysy qaralady. Vendorlarǵa qatysty suraqtarmen aınalysatyn «QAES» JShS málimetinshe, el aýmaǵynda AES-ti salý jaǵdaıynda stansany basqarýdyń eki nusqasy bar. Birinde, eger AES salatyn kompanııa qarjylandyrsa, nysannyń qurylysy aıaqtalǵannan keıin kásiporynǵa ony paıdalaný quqyǵy beriledi. Biraq menshik quqyǵy memlekettiń ózinde qalady. Merdiger kompanııa tutynýshydan alynǵan qarajat esebinen AES-ti salýǵa ketken shyǵyndy qaıtarǵan kezde obektini paıdalaný quqyǵy da memleketke ótedi.
Ekinshiden, merdiger kompanııa reaktor jobasyn qarjylandyryp, jobalaı alady, sondaı-aq stansa salyp, jalǵa alynǵan AES-tiń qyzmeti úshin tutynýshydan aqysyn ajyratady. Jaldaý aqysy osylaı tólenedi. Iаǵnı kelisimshart merzimi aıaqtalǵanǵa deıin barlyq paıdalaný quqyǵy tapsyrysty oryndaıtyn kompanııada bolady. Desek te, barlyq jaǵdaıda nysan memleket menshigine ótedi.
Qazir búkil álemde ornatylǵan qýaty 374 GVt bolatyn 415 ıadrolyq reaktor jumys isteıdi. Olar dúnıe júzindegi jalpy elektr energııasynyń shamamen 10%-yn óndiredi. 61 reaktordyń qurylysy júrip jatyr. AES – saıasat emes, energetıkalyq qaýipsizdik. Energetıkalyq jáne ekologııalyq mindetterdiń sheshilýi ǵana emes, ǵylymı zertteýler men bilim baǵdarlamalaryn damytý úshin jańa múmkindik.
– Memleket basshysynyń Joldaýdaǵy AES-ke qatysty aıtqan usynys-pikirin qalaı qabyldadyńyz? Sala mamany retinde qandaı baǵa beresiz?
– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev el damýynyń negizgi baǵyttaryn aıqyndaıtyn kezekti Joldaýynda elge senimdi jáne ekologııalyq taza qýat kózderi qajet ekenin atap ótip, atom energetıkasyn damytýdyń mańyzdylyǵyna erekshe toqtaldy. El úshin mańyzdy sheshimder halyqtyń qatysýymen qabyldanýǵa tıis, sondyqtan Memleket basshysy elimizde AES salý boıynsha jalpyulttyq referendým ótkizýdi tapsyrdy.
Iаdrolyq fızıka ınstıtýty atom energetıkasy salasyndaǵy jarty ǵasyrdan astam tájirıbesimen, biregeı bazasymen, bilikti kadrlarymen osy aýqymdy jobany ázirleýge jáne iske asyrýǵa óz úlesin qosýǵa daıyn. Biz AES qurylysy eldiń energetıkalyq qaýipsizdigin nyǵaıtyp qana qoımaı, otandyq ǵylymdy, tehnologııalardy jáne ónerkásipti damytýǵa qýatty serpin beretinine senimdimiz.
Áńgimelesken –
Nurbaı JOLShYBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»