El bolashaǵyn qalyptastyrýdaǵy mańyzdy baǵyttyń biri – jastardyń damýy. Bul salany 50 jyldan asa ýaqyt boıy zerttep kele jatqan «The Commonwealth Secretariat» Dostastyq hatshylyǵy atty birlestik bar. Bıyl kóktemde osy birlestik «Jastardyń jahandyq damý ındeksi – 2023» dep atalatyn ǵylymı esepti jarııalady. Bul esepte 183 eldegi ilgerileý ólshengen.
Atalǵan esepte berilgen zertteý derekterine súıensek, álem jastary jumyssyzdyq, eńbek naryǵyndaǵy joǵary básekelestik jáne mental saýlyq sııaqty máselelerge keńinen tap bolyp otyr. Bul máselelerdi tıimdi memlekettik saıasat jáne qajetti salalarǵa ınvestısııa quıý arqyly sheshýge bolatyny týraly mamandar pikiri berilgen. Máselelerdi Dostastyq hatshylyǵy Ekonomıka jáne beıbitshilik ınstıtýtymen birlese otyryp, 2010-2022 jyldar aralyǵyndaǵy ózgeris dınamıkasy qorytyndysymen taldap shyqqan.
Osy zertteýdiń barlyq tıisti faktordy esepke almaýy múmkin ekenin de esten shyǵarmaǵan durys. Máselen, 2023 jyly elimizdiń Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi jastardyń damý ındeksin engizý jáne qoldaný qaǵıdalaryn bekitkeni de esimizde. Jergilikti ındekstiń taldaýy áldeqaıda dálirek bolýy múmkin. О́ıtkeni onda naqty aımaqtyq faktorlar keńinen taldanady.
56 táýelsiz eldiń birlestigi retinde qyzmet etetin Dostastyq hatshylyǵy jastardyń damý ındeksin ólsheý arqyly jastardyń múmkindikterin keńeıtýge, olardyń áleýetin jetildirýge kómektesetin quraldardy anyqtaýǵa, bolashaq kóshbasshylardy daıarlaýǵa óz úlesin qosyp keledi. Bul maqsatta zertteý derekteri jastar saıasatynyń kelesideı alty salasyn qamtıdy: bilim berý, jumyspen qamtý, teńdik pen ınklıýzııa, densaýlyq pen ál-aýqat, qaýipsizdik jáne azamattyq belsendilik. Bir eskeretini, zertteý aıasynda 15-29 jas aralyǵyndaǵy azamattar ǵana qarastyrylǵan.
Zertteý nátıjelerine kóz júgirtsek, birden 2023 jylǵy jaǵdaı boıynsha alǵashqy oryndy Sıngapýr ıelengenin baıqaımyz. Jastar damýyna eń qolaıly orta usynatyn bestiktegi qalǵan tórt el – Danııa, Portýgalııa, Islandııa, Slovenııa. Bul joly kóshti «Shyǵys Azııa barysy» Sıngapýr bastaǵanymen, alǵashqy ondyqtaǵy elderdiń barlyǵy Eýropada ornalasqan. Atap aıtsaq, tizimdi Norvegııa, Irlandııa, Ispanııa, Malta, Shveısarııa jalǵastyryp otyr. 183 eldiń arasynda 81-oryn Qazaqstanǵa tıesili.
Aldyńǵy esepke qaraǵanda, bul jolǵy ındekstiń barlyq salasynda álemdik ortasha kórsetkish áldeqaıda jaqsarǵan. Eń úlken jahandyq ilgerileý jumyspen qamtý salasynda baıqalyp, kórsetkishter 2010-2022 jyldar aralyǵynda 6,1%-ǵa ósken. Kerisinshe, jahandyq deńgeıde tómen kórsetkishter saıası jáne azamattyq belsendilik salasynda baıqalǵan. Máselen, 127 memlekette bul sala boıynsha ilgerileý anyqtalsa, qalǵan 56 elde jaǵdaı nasharlaǵan. Bul turǵydan eń úlken ilgerileý 69,5% paıyz kóleminde Indonezııada, al eń tómeni Pákistanda (34,3%) tirkelgen. Demek álem elderi jastardy saıası sheshimderdi qabyldaýǵa tartý jáne olardy saıası alańǵa kóbirek shyǵarý úshin áli de aýqymdy strategııalyq jumystar júrgizý qajettigi baıqalady.
Álbette, mundaı 12 jylǵa sozylǵan zertteý jumysynda Covid-19 pandemııasynyń yqpaly týraly málimet kútý – zańdylyq. Pandemııa jalpy ortasha damý úrdisin báseńdetetini boljanǵanymen, jahandyq ortasha kórsetkish 2019 jáne 2021 jyldar aralyǵynda tómendeýdiń ornyna, kerisinshe, 0,54 paıyzǵa ósken. Bul jastardyń damý deńgeıi pandemııa sııaqty daǵdarystarǵa tózimdi degen sóz be? Bul kezeńde áli de Covid-19 pandemııasynyń áserine baǵa berý erte bolýy múmkin, sondyqtan jastar saıasatyndaǵy tendensııalar aldaǵy ýaqytta aıqyndalady.
Beıbitshilik jáne qaýipsizdik kórsetkishterinde tómen jahandyq progress tirkelgen. Naqtyraq aıtsaq, mundaǵy jahandyq kórsetkish nebári 0,22 paıyzǵa artqan. Zertteýshiler pandemııa naqty beıbitshilik pen qaýipsizdik salasynyń damýy úshin qolaısyz orta qalyptastyratynyn paıymdap otyr.
Álem boıynsha eń tómen nátıjelerdi Nıger, Ońtústik Sýdan, Sırııa, Iemen, Angola kórsetken. Nıgerdi mysalǵa alatyn bolsaq, ondaǵy jastardyń damýy 4,7 paıyzǵa quldyraǵan. Atalǵan elder 2023 jylǵy ózge de 12-den asa álemdik reıtıngte tómen oryndardy ıelengeni anyqtaldy. Sonymen qatar Sırııa, Lıvııa, Ázerbaıjan, Ýkraına, Iemen elderi de jalpy alǵanda shamamen 25-40 orynǵa deıin tómendegen. Salystyrýǵa turarlyq basqa nátıje – 2010 jáne 2022 jyldar aralyǵynda álemniń eń jaqsy damyǵan bes memleketiniń upaılary 13 paıyzǵa ósti.
Esep avtorlary saıasatkerlerge, álem elderiniń úkimetterine jastardyń múmkindikterin keńeıtý jóninde birqatar usynys jasaǵan. Zertteýshiler ár el jastar damýyndaǵy progresti nemese regresti baqylaýǵa, jastar men ókimet arasynda tıimdi dıalog qurýǵa jáne osy sharalarǵa sáıkes reformalar júrgizýge keńes etedi. Zertteý derekteri men taldaý qorytyndylary salaǵa qyzyǵýshy mamandarǵa, ǵalymdar men sarapshylarǵa qosymsha kómekshi qural bolady.
Memleket
YDI upaıy
Bilim
reıtıngi
Jumyspen qamtý & múmkindik
Teńdik & ınklıýzııa
Densaýlyq & ál-aýqat
Beıbitshilik & qaýipsizdik
Saıası & azamattyq qatysý
1
Sıngapýr
0.868
18
5
4
1
1
100
2
Danııa
0.862
2
7
5
74
2
11
3
Portýgalııa
0.848
21
98
141
154
144
46
4
Islandııa
0.847
6
151
100
65
68
2
5
Slovenııa
0.845
23
148
165
133
73
7
57
Túrkııa
0.784
25
64
54
58
45
148
66
Belarýs
0.765
58
172
163
11
99
154
81
Qazaqstan
0.752
80
35
46
170
90
148
83
Reseı
0.749
45
91
82
123
128
113
98
Ázerbaıjan
0.734
54
107
38
114
117
171
101
Túrikmenstan
0.729
93
164
157
123
127
131
183
Aýǵanstan
0.515
168
181
180
68
182
178
Derekkóz: «Jastardyń jahandyq damý ındeksi – 2023»
Aıdana AMALBEKOVA,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy