Konfessııaaralyq kelisim men dinaralyq dostyq – Qazaq elin álemge áıgilep turǵan basty rýhanı ustanym. Elimizdi mekendegen túrli etnos pen din ókilderi ózara dostyq pen syılastyqta ómir súrip jatyr. Buǵan elimizde 2003 jyldan beri turaqty ótip kele jatqan Álemdik jáne dástúrli din kóshbasshylary seziniń de yqpaly zor. Osy oraıda biz Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múftı Naýryzbaı qajy Taǵanulyn áńgimege tartyp, elimizdegi beıbitshiliktiń basty tiregi men oǵan din ókilderiniń qosyp jatqan úlesi týraly oıyn bilgen edik.
– Shyrpy tıse, qýraǵan japyraqtaı burq etip tutanǵaly turǵan búgingi álemdik geosaıası jaǵdaıda beıbitshilikke baǵyttalǵan ár qadam mańyzdy. Sonyń biri – konfessııaaralyq jáne mádenıetaralyq dıalogti damytý. Bizdiń elimiz úshin bul qundylyqtyń róli qandaı?
– Qazirgi tańda elimizde 18 konfessııany quraıtyn 3,5 myńnan asa dinı birlestik tirkelgen. Osyndaı ár alýandyq aıasynda biz ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý men dinı bostandyqty qorǵaý arasyndaǵy tepe-teńdikti taba aldyq. Buǵan qalaı qol jetkizdik? О́ıtkeni halqymyzdyń basym kópshiligi Islam dinin ustanady. Al Islam sóziniń ózi «beıbitshilik» degen maǵynaǵa saıady.
Asyl dinimizdiń taǵy bir maqsaty – adamzatqa degen súıispenshilik, adam quqyǵyna qurmet etýdi júrekke ornyqtyrý arqyly qoǵamdaǵy beıbitshilik pen tynyshtyqty saqtaý. Dinimiz bul maqsatqa jetý úshin kóptegen qaǵıdany bekitken. Máselen, ózgeni syılaý, basqalardyń quqyǵyna qurmet kórsetý – naǵyz musylman bolýdyń sharty. Islam – búkil adamzatqa Alla jibergen ári qııametke deıin jalǵasatyn sońǵy din. Sondaı-aq Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) Islam dinin jer júzindegi barlyq halyqqa jetkizý maqsatymen sol kezdegi elderdiń bıleýshilerine, basshylaryna hat joldaı otyryp, olardy Islam dinin qabyldaýǵa shaqyrǵan.
Biz Álemdik jáne dástúrli din kóshbasshylarynyń sezin ótkize otyryp, jahandaǵy tynyshtyqty saqtaýǵa, elder arasyndaǵy soǵysty, túrli ult arasyndaǵy qaqtyǵystardyń aldyn alýǵa shaqyryp kelemiz. Sebebi barlyq dinniń maqsaty – adamzat balasynyń ózara tatý turýy. Sonyń jemisi bolar, elimizde konfessııaaralyq kelisim men dostyqtyń erekshe úlgisi qalyptasty. Bul tájirıbeni is júzinde basqa da ólkelerde qoldanýǵa bolatynyna senimdimin.
Osy oraıda elimizde ótip kele jatqan sezderdiń negizgi paıymy – álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary arasyndaǵy senim men ózara túsinistikke negizdelgen dıalog arqyly osy saladaǵy halyqaralyq yntymaqtastyq úshin keń múmkindikterge jol ashý. Kúsh kórsetý, ekstremızm, terrorızm sııaqty keleńsiz qubylystardy birigip eńserýge yqpal etý.
– Sizdiń oıyńyzsha, álemdik beıbitshilikti saqtaýǵa din qaıratkerleri qandaı úles qosa alady?
– 20 jyldan asa ýaqyttan beri ótip kele jatqan dinder sezine álemniń eń tanymal saıası tulǵalary men din qaıratkerleri qatysty. Jahandyq jıynnyń ıdeıasyn áıgili Ál-Azhar ýnıversıtetiniń sheıhy Muhammed Saıd Tantaýı, Joǵarǵy ımam Ahmet Taıyp, Vatıkan men Katolık shirkeýiniń basshysy, Rım papasy Fransısk sekildi álemniń ózge de asa yqpaldy din kóshbasshylarynyń qoldaǵanyn bilemiz. Bul – jaı ǵana dinı qaıratkerlerdiń jıyny emes, álemdik deńgeıdegi máseleler ortaǵa salynatyn forým.
2022 jyly ótken jetinshi sezde «Din, qoǵam jáne halyqaralyq qaýipsizdik», «Dinı nanym-senim bostandyǵy jáne ózge dindi ustanýshylardy qurmetteý» jáne «Dinı kóshbasshylardyń halyqaralyq qaýipsizdikti nyǵaıtýdaǵy róli» degen aýqymdy taqyryptar aıasynda áńgime órbidi. Onyń qorytyndysy boıynsha din qaıratkerleri óz úndeýin jarııalap, álemdi turaqtandyrý, tynyshtyqqa shaqyrý úshin bir tóbeniń basyna jınaldy. Jalpy mundaı jıynnyń ótýiniń ózi elimizde dinaralyq turaqtylyq pen ózara senimniń qanat jaıǵanyn bildirse kerek.
Islam dini de ózge din ókilderimen dostyqta ómir súrýge, sondaı-aq toleranttylyqqa asa mán beredi. Paıǵambarymyz Muhammedtiń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) zamanynan beri musylman memleketterinde ózge din ókilderi beıbit jaǵdaıda ǵumyr keshti. Qazaq eli sol dostyq ustanymyn qoldan shyǵarmaı, búginge deıin berik saqtap keledi. Biz áńgimege arqaý qylyp otyrǵan dinder sezi – sonyń anyq aıǵaǵy.
– Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary seziniń jahandyq deńgeıde turaqtylyqty saqtaýǵa, sondaı-aq elimizdiń ımıdjin arttyrýǵa is júzinde naqty qandaı paıdasy boldy?
– «Istiń nátıjesi onyń qalaı aıaqtalǵanynan emes, qalaı bastalǵanynan bilinedi» dep dana Abaı tujyrymdaǵandaı, men 2003 jyly Astanada ótken alǵashqy sezge toqtala ketkim keledi. Onyń jumysyna Islam, hrıstıandyq, ıýdaızm, sıntoızm, ındýızm jáne býddızm sekildi álemdik jáne dástúrli dinderdiń bedeldi ókilderi qatysty. Bunyń ózi dinaralyq tatýlyq pen kelisim úshin qol jetkizilgen sózsiz jetistik edi.
Dinder dıalogi I sezdiń tujyrymdamalyq ıdeıasy jáne daý-damaıdy sheshý tásili retinde dinaralyq jáne ultaralyq qarym-qatynastardaǵy kúsh kórsetý men terror ádisterine qarsy qoıyldy. Qatysýshylar arasynda búgingi álemdegi dinniń róli jáne kez kelgen dinniń negizgi moraldyq qundylyqtarynyń jalpyadamzattyq sıpaty jóninde ashyq pikirlesý ótti.
Biregeı jáne este qalarlyq oqıǵaǵa aınalǵan forým búkil álemdegi adamzat balasynyń beıbit, laıyqty ómiri úshin túrli din ókilderiniń yntymaqtastyǵy men birliginiń ózektiligin kórsetip berdi. Forým qorytyndysy boıynsha rýhanı kóshbasshylar bolashaqtaǵy úılesimdi álemniń negizi retinde adamzat úshin beıbitshilik pen órleýdi qamtamasyz etý jáne barlyq qoǵamda turaqtylyqty saqtaý baǵytyndaǵy birlesken is-áreketteri týraly málimdegen deklarasııa qabyldady. Aýqymdy is-sharanyń tabysy dep dinaralyq forýmdy ár úsh jylda bir ret turaqty túrde ótkizý týraly bekitilgen sheshimdi aıtýǵa bolady.
Qazaq eli táýelsizdik alǵan tustan beri álem halqyn tynyshtyqqa bastap, BUU syndy úlken minberlerden beıbitshilik týyn kóterip keledi. Bizdiń bul bastamamyz aıaqsyz qalmaı, ózge de álem elderi qoldap ketti. Jahannyń din qaıratkerleri Astanada bas qosyp, tórtkúl dúnıeni soǵyspaýǵa, jer sharyn jaqsylyqqa shaqyrýǵa baǵyttalǵan bastamalaryn jarııa etti. Qyrǵıqabaq ıdeologııaǵa jol bermeýge shaqyryp, etnostyq toptar men din ókilderiniń basyn bir arnaǵa toǵystyrǵan alqaly jıyndy uıymdastyrǵan Qazaq eline rızashylyǵyn bildirip jatyr. Biz de sol úlken bastamanyń bel ortasynda boldyq. Tatýlyqtyń basty tiregi dinı toleranttylyqty ustaný bolsa, ekinshisi – jer jahandaǵy tynyshtyqqa óz úlesimizdi qosý. Elimizdiń bul álemdik bastamasy – osy baǵytta qolǵa alynǵan úlken qadam.
– Sezd hatshylyǵynyń otyrysynda «Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary seziniń 2023-2033 jyldarǵa arnalǵan damý tujyrymdamasy qabyldandy. Onyń mazmunynda qandaı alǵa qoıylǵan mindetter bar?
– Bul – árıne, óte mańyzdy qujat. Damý tujyrymdamasy aıasynda sezdiń áleýetin odan ári arttyryp, qatysýshy elderdiń kókjıegin keńeıte túsý kózdelgen. Beıbitshilik alańy odan ári órisin jaıyp, tynyshtyq tiregi qanatyn keńge qaǵa bermek. Aldymyzda qandaı qıyn máseleler kezdesse de, ony beıbit jolmen sheshý kerek ekenin osy tujyrymdama uqtyrǵandaı. Qazirgi tańda oryn alyp jatqan túrli janjaldyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan bul usynys kóptegen din qaıratkeri tarapynan qoldaý tapty.
Biz de óz ustanymymyzǵa sáıkes, álem halqynyń birlikte, judyryqtaı jumylyp, birlese áreket etýin qalaımyz. Tujyrymdama maqsatyna sáıkes, aldaǵy onjyldyqta dinder seziniń mıssııasy álemdik jáne dástúrli dinder qaýymdastyqtary arasyndaǵy ózara túsinistik pen qurmetti odan ári nyǵaıtý, sondaı-aq búkil adamzatqa ádil, qaýipsiz, gúldengen bolashaq qurýǵa járdemdesý úshin rýhanı dıplomatııanyń áleýetin iske asyrýǵa sep bolary sózsiz. Qazaq eli bul maqsatta óz alańyn usyna otyryp, jahandy jaqsylyqqa bastaı bermek.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»