Búginde eki sábıdiń biri – Álıhan. Oryssha oılaý qamshy saldyrmaı turǵanda kóbisi, álbette, Alıhan. Qalaıda biz buǵan «shúkir!» deımiz. Bul balalar eseıe kele esiminiń syryna úńilip, Álıhan Bóıkeıhandy izdeıdi dep oılaımyz. Qazir Alash kósemi murasy 15 tom bolyp jaryq kórgen. Oqımyn, tanysamyn degen balaǵa da, onyń ata-anasyna da múmkindik mol.
Sol Álekeńniń jalǵyz jıeniniń esimi – Eskendir. Ol – kórnekti qaıratker, synshy, jazýshy, jýrnalıst Smaǵul Sadýaqasulynyń perzenti. Anasy – Zeınep (Elızaveta) Álıhanqyzy. Áke de, ata da totalıtarızm qurbany bolǵan soń, Eskendir «halyq jaýynyń urpaǵy» degen jaman attan qutylamyn dep, keńes ókimeti qatysqan Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta bozbala jasynda mert boldy...
Bir aıryqsha derek: túrli jaǵdaıda temirjol tabystyrǵan Túrkistan avtonomııasynyń (Qoqanda jarııalanǵan) birinshi premer-mınıstri, kásibı ınjener Muhametjan Tynyshbaıulynyń da, keńestik Túrkistan avtonomııasynyń premer-mınıstri, RSFSR premer-mınıstriniń orynbasary Turar Rysqululynyń da perzenti esimi – Eskendir. Muhańnyń Eskendiri ákesinen soń 10 jylǵa kesilip, talaı azapty bastan keshti. Aman qalyp, keıin tanymal kınooperator, kınorejısser boldy. Turekeńniń Eskendiri de mektepti bitire salysymen ákesi úshin sottalyp, 20 jasynda túrmede jabysqan qurt aýrýynan qaıtty.
20-jyldary basqa da qaıratkerler balasyn Eskendir dep nyspylaǵan. Nege? Sirá, qazaq memlekettiligin tezdetip qalpyna keltirýde Eskendir Zulqarnaıynnyń jigerin, armanyn, qýatyn, bálkim baǵyn qajetsingen sekildi. Árıne, arǵy jaǵynda Shyǵys pen Batys, qazaq pen orys mádenıetin toǵystyrǵan «Aleksandr» uǵymy – kirikken «qorǵaýshy» hám «erkek» maǵynasy da ańǵarylady.
Biraq Eskendir esimi aıtylǵan soń, tulǵanyń asqaq ta alaýly, qıyn da kúrdeli taǵdyryn attap óte almaımyz.
Ejelden jetken bir taǵylymdy ápsana bar. Biz muny «Eskendir tyǵyryǵy» dep aıdarladyq.
Eskendir Zulqarnaıyn «álemniń ámirshisi» retinde moıyndalǵan kúni saraıyndaǵy aqshańqan bólmesiniń esigin tars jaýyp, eńkildep turyp jylady deıdi. Sardarlary «Ámirshige ne boldy?» dep qatty sasypty. Ol oq pen ottyń, ómir men ólimniń arasynda da, taǵdyrdyń adam janyn shyrqyratar sátterinde de bulaı bosamaǵan. Eskendir qashanda qaıtpas qaısarlyqtyń, aınymas batyrlyqtyń rámizi-tin.
Sóıtip, esik túbine jıylǵan áskerbasylary: «Ámirdiń ún-túnsiz jatqany qalaı? Bálkim bir qaskúnem ý berdi me, qaıbir jaqyny janyn jaralaıtyn sóz aıtty ma – jaǵdaıdy bileıik» desip, esikti qaǵyp kirip: «Dat, ámirshim! Halińiz neshik?» dep suraıdy ǵoı.
Sonda unjyrǵasy túsken, asqaq rýhy basylǵan Eskendir búı depti: «Sardarlarym, keshe ymyrt jabylǵanda Jaratqan maǵan mynandaı oı saldy. Álemge dańqymdy asyrǵan sońǵy jeńisim – meniń jeńilisim eken. Dál keshe men álemdi ózime qaratamyn degen áý bastaǵy baıansyz jerge qaıta oralǵanymdy túsindim. Buryn at ústinde edim, maqsatym da aıqyn-tyn. Qazir qaıda bararym, kimdi jaýlarym belgisiz. Men tyǵyryqqa tireldim. Men jeńildim. Oılana qarasam, men ózimdi jeńippin...». Bul – Qudaı pánıde otyz úsh jyl ómir súrýdi buıyrtqan Eskendir Zulqarnaıynnyń sońǵy kúni, sońǵy sózi eken.
Jany úziler sátte qandykóılek joldastaryna: «Meni qabirge jetkizerde eki qolymdy tabyttan shyǵaryp qoıyńdar. Aqyretke eshteńesiz bara jatqanymdy jurt kórsin!» dep ósıet aıtypty desedi...
Bul ápsanany ult tulǵalary jaqsy bildi. Olar óz urpaǵynan bul Eskendirdi emes, tarıhtan sabaq alǵan Eskendirdi kórgisi keldi. Biraq el zııalylaryn synaǵan aýyr taǵdyr erek esimdi urpaǵyn da aınalyp ótpedi...
Aıtýǵan DOSBI