Jalpy, bizde tulǵataný – áli kúnge sheshimin tappaı otyrǵan kúrdeli másele. Munyń solaı ekenin osydan eki jyl buryn, esimi eline tanylǵan kóp zııalynyń biri de emes, zamandastary eren eńbegin aıryqsha baǵalap, «ult ustazy» dep tanyp, daralaǵan, ony halqy qup kórip solaı qabyldaǵan, birdiń biregeıi Ahmet Baıtursynuly atamyzdyń 150 jyldyq mereıtoıynyń kindik qany tamǵan týǵan óńirinde, álgi karııalarymyz aıtatyn: «jetim qyzdyń toıyndaı» deńgeıde ótkeniniń kýágeri retinde ózimiz de anyq ańǵarǵandaı bolyp edik. Arada taǵy eki jyl ótkende, bıyl halqymyz ardaqty azamatym dep erekshe qurmet tutqan taǵy bir aıaýly perzenti – Nurtas Dándibaıuly Ońdasynnyń (durysy: Nurtas Ońdasynuly Dándibaı bolýy kerek. – Q.S.) 120 jyldyǵy respýblıka boıynsha atap ótiletini habarlanyp, sodan beri ótken toǵyz aıdyń ishinde merzimdik baspasóz betinde osyǵan baılanysty jarııalanǵan birneshe maqalany oqyǵannan keıin kózimiz odan ári jete túskendeı boldy. О́z múmkindigimizge qaraı surastyryp kórgende, biz sóılesken jastardyń kóbisi Nurtas Ońdasynulynyń kim ekenin bilmeıtin bolyp shyqty. Al «bilem» degenderiniń tanym-túsinigi: «keshegi ótken keńestik dáýirde qazaq úkimetin basqarǵan kóp basshylardyń biri bolsa kerek» degennen aspady.
N.Ońdasynov 1904 jyly Túrkistan jerinde ómirge kelgen. Ákesi men sheshesinen birdeı aıyrylǵan jetim bala kórshi ózbek baıynyń baqshasyn sýaryp, aýlasyn tazalap, malyn baǵysyp kúndik qoregin úzip, barynsha ashtyq pen joqshylyqtyń taýqymetin tartyp júrgende «Ǵanı Muratbaev Tashkentte jetim balalarǵa arnap mektep-ınternat ashypty» degendi estip, jaıaýlap-jalpylap, soǵan baryp, oqýǵa qabyldanady. Osynda Ǵanıdiń ózimen tanysady. Bar bolǵany ózinen eki-aq jas úlken balań jigittiń ózin qoıyp, ózgelerge qamqor bolyp, eseıgen el aǵalarymen teń deńgeıde atqaryp jatqan ǵajaıyp erlik isterin kórip-bilip qaıran qalady. Buryn toıa isher tamaqty ǵana oılaıtyn bala endi bar yntasymen bilim alýǵa kirisip, kez kelgen qoǵamdyq jumysqa bel sheshe aralasyp, Ǵanıdaı bolýdy armandaıdy. Ony ózine ustaz tutyp, aıtqan aqyl-keńesin tyńdap, tapsyrmasyn buljytpaı oryndap úırenedi. Ǵanı ashqan mektep-ınternat, odan keıin Orman sharýashylyǵy tehnıkýmyn bitirgen soń Sý sharýashylyǵy ınstıtýtyna oqýǵa túsedi. Biraq ony aıaqtaı almaı, sol kezdegi jaǵdaıǵa baılanysty Orta Azııadaǵy jumysshylardy joǵary oqý ornyna daıarlaıtyn fakýltetke muǵalim bolyp ornalasady. Budan keıin ártúrli laýyzymdy qyzmetter atqarady. Quramyna qazirgi Pavlodar, Semeı, Shyǵys Qazaqstan oblystarynyń aımaǵy engen sol kezdegi respýblıkadaǵy eń úlken oblysta atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetin atqaryp júrgende Almatyǵa shaqyrylady. Munda ony osydan jarty jyl buryn ǵana ózin shyǵysqa aýatkom tóraǵasy etip jibergen, Ortalyqtyń tapsyrmasyn asyra oryndap, respýblıkany «ishki jaýlardan tazartý» úshin Stalınge arnaıy telegramma arqyly qosymsha taǵy da myń adamdy atýǵa ruqsat surap asyra belsendilik tanytqan, kóp uzamaı sol myńnyń biri bolyp, ózi de «halyq jaýy» atalyp atylyp ketken Qazaqstan Kommýnıstik partııasynyń birinshi hatshysy L.I.Mırzoıannyń ornyna kelgen jańa basshy A.N.Skvorsov qabyldap, «Sizdi Halyq Komıssarlar keńesiniń tóraǵalyǵyna usynyp otyrmyz, qarsylyq jasamańyz» deıdi. Kútpegen tosyn usynysqa qapelimde ne derin bilmeı, abdyrap qalǵan N.Ońdasynov: «men qazirgi atqaryp jatqan qyzmetime barǵanyma da kóp bolǵan joq. El úkimetin basqaryp ketýge mol tájirıbe kerek qoı» deı bastaǵanda A.Skvorsov qolymen toqtańyz degendeı belgi berip: «Siz partııanyń soldatysyz. Bul – partııalyq tapsyrma. Ony oryndaý – mindetiń. Osymen sóz bitti» degendi erin ısharatymen tanytyp, aldyndaǵy qaǵazyn jınastyra bastaıdy.
Mine, osy kúnnen bastap N.Ońdasynovtyń aldymen Halyq Komıssarlar keńesiniń, keıin Qazaq KSR Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy bolǵan, 13 jylǵa sozylǵan qyzmeti bastalady.
Bul kez – saıasattyń saǵat saıyn qubylyp, halyqty belgisiz bir úreı baýrap, qoǵamda berekesizdik ornyǵa bastaǵan eń bir aýyr jyldar edi. N.Ońdasynovtyń aldynda osy qyzmetti atqarǵan, árqaısysy óz aldyna erekshe jeke tulǵa retinde qalyptasyp, eldik isterimen eline tanylǵan qazaqtyń aıaýly perzentteri: Muhamedhafı Myrzaǵalıev, Nyǵmet Nurmaqov, Sáken Seıfýllın, Oraz Isaev sekildi arystar «halyq jaýy» degen jalamen atylyp ketken-di. Solardan qalǵan qandy kresloǵa endi ózi otyrmaq. Bas tartsań, seniń de jazyqsyz qurban bolyp jatqan «halyq jaýlarynyń» birine aınalyp, otyzyńda opat bolýyń da bek múmkin. Sheginerge jer joq. Jalǵyz jol – ata qazaqtyń nartáýekelshil batyldyǵymen iske kirisip, tek alǵa umtylý. Qalǵanyn kezinde kóre jatpaq.
Osynaý batyl sheshimge bel baılaǵan sátte óziniń bala kezinen úlgi tutqan, bar bolǵany 23 jyldyq ǵumyrynda qarapaıym tulǵasymen artynda óshpes iz qaldyryp, Orta Azııa jastarynyń jalyndy jetekshisi, Kommýnıstik jastar ınternasıonaly Shyǵys bóliminiń meńgerýshisi, «Jas Alash» gazetiniń tuńǵysh redaktory sekildi qyzmetter atqaryp, Shyǵystyń jaryq juldyzyna aınalǵan Ǵanı Muratbaev aǵasynyń ór rýhy qoltyǵynan demep, alǵa jetelegendeı, bárin Ǵanısha eńserip, kózdegen maqsatyna jetýge degen senim paıda boldy. Osy senim jeteginde alǵashqy kúnnen jumysyn jaıly kabınette otyryp tapsyrma berýden bastamaı, qasyna eki kómekshisin ertip, mórin qaltasyna salyp alyp, el aralap, halyq arasynda bolyp, kez kelgen problemany paıda bolǵan jerinde qolma-qol sheshýdi ádetke aınaldyrady. Eldiń ishki jaǵdaıyn óz kózimen kórip, memlekettik mańyzy bar kúrdeli zárý máselelerdi ekshep alyp, negizgi kúshti soǵan jumyldyryp, solardy der kezinde júzege asyrýdyń tıimdiligine qol jetkizedi.
Osylaısha, el basqarý isine kóndigip, nátıjesin endi kóre bastaǵan kezde Germanııanyń keńes odaǵynyń shekarasyn buzyp, basyp kirgen tutqıyl shabýylynan bastalǵan qandy qyrǵyn - álemdi sharpyǵan Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa aınalady. El azamattary soǵysqa ketip, bar aýyrtpalyq aýylda qalǵan qarttar men áıelderdiń, qabyrǵasy qatyp úlgermegen jas balalardyń ıyǵyna túsedi. «Bári maıdan úshin, bári jeńis úshin» dep, jan berip, jan alysqan alasapyran shaq. Eldiń eldigi, eriniń erligi synalar osynaý surapyl shaqta úkimet basshysy retindegi ózine júkteler jaýapkershilikti jete sezingen N.Ońdasynov ta týabitti bar qarym-qabiletin sarqa paıdalanyp, erekshe iskerlik pen sheshimdiliktiń úlgisin kórsete bildi. Atqarar isiniń eline, halqyna paıdaly ekenine senimi berik jannyń qandaı qıyndyqty bolsyn eńserip, eń aldymen el basyna túsken aýyrtpalyqty jeńildetýdiń eń tıimdi joly el azamattarynyń Jeńiske degen senimderin ornyqtyrýǵa kúsh saldy. Sóıtip, bul soǵysta keńes odaǵynyń jeńetinine ózi de qaltqysyz senip, ózgelerdi de sendirip, es bilgen baladan eńkeıgen kárige deıin el-jurtyn jappaı Jeńisti jedeldeter ortaq jumysqa jumyldyrdy.
Aldyn ala qapysyz daıyndalyp kelip, beıbit elge tosynnan tıisken nemis basqynshylarynyń alǵashqy kezde eldiń basty qalalary Lenıngrad pen Stalıngradty qorshaýǵa alyp, entigin baspaı enteleńdeı eminip, odaq astanasynyń irgesine jetip kelgende osylarǵa qalaıda toıtarys berip, jaýdy talqandaý jolynda jan berip, jan alysyp shaıqasyp jatqan keńes jaýyngerlerin oq-dárimen, azyq-túlikpen, jyly kıimmen tolyq qamtamasyz etý qajettiligi týǵanda Qazaqstannyń úkimet basshysy Máskeýge arnaıy baryp, odaqtyq tıisti mekemelerdiń basshylarynyń árqaısysymen jeke-jeke kezdesti. Maıdan aımaǵynan shalǵaıda jatqan Qazaqstanda soǵys týdyrǵan qajettilikterdiń bárin óteýge múmkindik bar ekenin jan-jaqty dáleldep, búkil jaýapkershilikti ózine alatyndyǵyna sendirip, aqyrynda Stalınniń kelisimin alyp elge oralady.
Osynyń nátıjesinde «soǵys jyldary Qazaqstanda tústi metallýrgııa joǵarǵy qarqynmen damyp, Balqash mys qorytý, Lenınogor, Zyrıanov polımetall zaýyttarynyń ónimi burynǵydan da eseleı arta túsedi. Sonymen qatar Shymkent qorǵasyn, Ashysaı, Qońyrat kenishteri, Aqtóbe ferroqorytpa zaýyty, Jezqazǵan mys balqytý kombınaty, Qarsaqpaı, Ertis mys qorytý zaýyttarynyń biri ulǵaıtylyp, biri jańadan turǵyzylady. Moıynty – Shý temir joly salynyp, Qazaqstanda óndirilgen soǵysqa qajet ónimderdiń maıdanǵa tez jetkizýge múmkindik týady. Búgingi aty álemge áıgili qara metallýrgııa zaýytynyń irgesi sol kezde qalanyp, oǵan «Temirtaý» degen at bergende úkimet basshysy N.Ońdasynovtyń ózi kórinedi» (G.Orazalyqyzy, «Egemen Qazaqstan» 21.06.2024). Osy óndiris oryndaryna myńdaǵan qazaq jastary jumysqa tartylady. Bir Temirtaý úshin ǵana respýblıka boıynsha qazaqtyń eki myń jas jigiti komsomoldyq joldamamen Donbas pen Kýzbasqa oqýǵa jiberilip, olar elge metall qorytýdyń qyr-syryn meńgergen bilikti maman bolyp oralady.
Sondaı-aq odaqtyń iri qalalarynan Qazaqstanǵa evakýasııamen kelgen esimderi elge tanymal ataqty ǵalymdar men óner adamdarynyń bilimi men biligin paıdalaný arqyly talaby bar qazaq jastaryn oqytyp, jan-jaqty bilimdi mamandar daıarlap alýdy maqsat etken úkimet basshysy N.Ońdasynovtyń tikeleı aralasyp, qoldaýymen osy soǵys jyldarynyń ózinde 16 ǵylymı zertteý ınstıtýt uıymdastyrylyp, nátıjesinde 1946 jyly Qazaqstanda tuńǵysh Ǵylym akademııasy qurylyp, onyń prezıdenttigine Qanysh Sátbaev saılanady. Munyń syrtynda dál osy soǵys jyldarynda Qazaq memlekettik konservatorııasy, Shet tilder ınstıtýty, tipti odaqta joq dara oqý orny Qyzdar pedagogıka ınstıtýty, Dene tárbıesi ınstıtýty, Shymkent tehnologııa ınstıtýty (jabylyp qalǵan jerinen Ońdasynovtyń ózi tikeleı I.V.Stalınniń qabyldaýynda bolyp, qaıta ashtyrǵan) jáne oblystarda eki jyldyq muǵalimder ınstıtýttary ashylady. Nátıjesinde, burynǵy kóshpeli tirlik keshken qazaq eliniń jastary az ýaqyttyń ishinde ana tilinde ınjener, qurylysshy, geolog, muǵalim, dáriger sekildi qajetti mamandyqtardy meńgerip, halyq sharýashylyǵynyń ár salasyn damytýǵa atsalysady.
Sondaı-aq N.Ońdasynov soǵys bastalǵan kezde «Lenfılm» men «Mosfılmniń» evakýasııamen О́zbekstanǵa ketkeli jatqanyn estip, olardyń basshylarymen tikeleı ózi baılanysqa shyǵyp: «bar jaǵdaıyńyzdy jasaımyz, Qazaqstanǵa kelińizder» dep shaqyryp alady. Kelgenderdi qurmetpen qarsy alyp, úkimet tarapynan kıno túsirý alańyn jasap, árqaısysyn baspana, tıimdi jalaqy, jetkilikti azyq-túlikpen qamatasyz etedi. Nátıjesinde, tórt jyldyń ishinde otyz fılm túsiriledi. Búkilodaqtyq kınematografıster ınstıtýtynyń Almatyda bolýynyń arqasynda 1944 jyly «Qazaqfılm» kınostýdııasy qurylyp, qazaq kıno óneriniń tarıhy bastalady.
Ekinshi dúıejúzilik soǵystyń dańqty qolbasshylarynyń biri Baýyrjan Momyshulynyń ony: «Nurekeń – el basqarýdyń etalony! Halqyna barynsha adal, taza, bar ynta-jigerimen qyzmet etken adam», dep baǵalaýy da osylardyń bárin naqty bilgendikten aıtylsa kerek. О́ıtkeni Baýkeńniń ózi de kezinde syılastyqty qarym-qatynasta aralasa júrip, N.Ońdasynovtyń talaı taǵylymdy isterine tikeleı kýágeri bolǵan zamandasy ǵoı. Buǵan qosa qandaı jaǵdaıda da jaltarmaı týrasyn aıtatyn Baýyrjannyń jalpy jurt biletin shynshyldyǵyn qosyńyz. Osy oraıda soǵys jyldarynyń tarıhyn jan-jaqty zerttep, aýyrtpalyǵy orasan qıyn kezeńde úkimet basshysynyń tikeleı aralasýymen osynshama jumystyń atqarylǵanyn naqty derekter arqyly anyqtap, qaıran qalǵan belgili tarıhshy, marqum Talas Omarbekovtiń «Bizdiń qazaq bolyp qalýymyz – Ońdasynovtaı tulǵalardyń arqasy» dep oı túıýi de sol shyndyq moıyndatqan tujyrym bolsa kerek.
Qaharmandyq tanytqan arys azamattardy «halyq jaýy» atandyryp, jappaı qyryp salǵan otarshylardyń óktemdiginen qoryqpaı, endi bulardyń basyna zobalań týyp, odaqtyń erteńgi taǵdyry sheshiler jany alqymǵa kelgen qıyn kezin paıdalanyp qalýdy kózdegen N.Ońdasynovtyń Máskeýge arnaıy ózi suranyp baryp, soǵys týdyrǵan qajettilikti óteýdiń bar jaýapkershiligin moınyna alǵan sheshimdiliginiń nátıjesinde júzege asqan ıgilikter ekeni daýsyz. Eger ol sol kezde bulaı istemeı, bas amandyǵyn baǵyp, pálesinen qorqyp buǵyp qalǵanda, odaq quramyndaǵy ulttyq respýblıkalardyń kúsheıip ketýinen ólerdeı qorqyp, olardy ózderine jan-jaqty táýeldi etip ustaýdy maqsat etken otarshylar soǵys jeńispen aıaqtalǵannan keıin baǵynyshty eldiń ónerkásibi men aýyl sharýashylyǵyn, ǵylymy men bilimin, ádebıeti men mádenıetin jedel damytýǵa múmkindik beretin mundaı ıgilikterdiń bárine birdeı ruqsat bermes edi. Soǵys týdyrǵan alapat qaýiptiń odaq basshylaryn suraǵanyn berýge májbúr etetinine ishteı úmit artyp, óz eliniń erteńgi kúni dilgir bolar qajetterin erte oılap, jankeshtilikpen osylaısha sheship alýy – N.Ońdasynovtyń tek uıymdastyrý qabileti joǵary isker basshy ǵana emes, sonymen birge halyqtyq múdde jolynda basyn báıgege tige alar batyl da sheshimdi kóregen basshy bolǵanyn da aıǵaqtaı túsedi.
Sondaı-aq ol – bir kórgen adamyn qabilettik qarymyn jańylyssyz tanıtyn qasıetimen de erekshelengen basshy. Onyń kezinde bir kórgennen tanyp, sonyń talantynyń tanylýyna tikeleı ózi kómektesip, jolyn ashýymen bul kúnde esimi elge tanymal úlken tulǵaǵa aınalǵan azamattar da jetip artylady. Bul arada olardyń báriniń birdeı atyn atap, túsin tústep saralamaı-aq, naqtylyq úshin solardyń tek keıbireýleriniń esimderin atasaq ta aıtylǵannyń aqıqattyǵyn anyqtaý kim-kimge bolsyn qıyndyq týdyrmasa kerek...
Birde N.Ońdasynov Qostanaı oblysynyń Shóptikól aýylyna barǵan saparynda qonǵan úıiniń terezesiniń aldynan saz-balshyqtan jasalǵan birneshe maldyń músinin kórip, muny jasaǵan kim dep surasa, osyndaǵy bastyqtyń atshysy (ol kezde aýyl basshysynda mashına joq, atpen júrgen) bir bala eken. Balany shaqyrtyp alyp, biraz áńgimeleskennen keıin ony ózimen birge ala ketip, qashan Almatynyń kórkemsýret ýchılıshesine ornalasqansha óz úıinde turǵyzady. Keıin ýchılısheni bitirgen soń, arnaıy joldamamen Harkovtyń kórkemsýret ınstıtýtyna jiberedi. Nátıjesinde, Hákimjan Naýryzbaev atty qazaqtyń tuńǵysh músinshisin tárbıelep shyǵarady.
Endi birde Máskeýge barǵan saparynda KSRO ǴA-nyń prezıdenti V.Komarovtyń qabyldaýynda bolyp, Almatyǵa evakýasııamen kelgen Reseı ǵalymdarynyń kómegin paıdalanyp, Qazaqstannyń óz Ǵylym akademııasyn ashý qajettiligin dáleldep, soǵan kómektesýin ótinedi. Soǵys turalatqan eldiń jaǵdaıyn qalpyna keltirýge Qazaqstannyń jerasty baılyǵyn ıgerýdiń asa qajettiligin alǵa tartyp, odaq múddesi turǵysynan aıtylǵan dálelderine qarsy ýáj tappaǵan prezıdent: «Al, jaraıdy, ashaıyq, ony kim basqarady, prezıdentke kimdi qoımaqsyń», dep suraıdy, senderde ondaı ǵalym joq qoı degendi ańǵartyp. Sonda N.Ońdasynov oılasyp jatpastan, birden «ondaı adam bar. Ol Tom ýnıversıtetiniń túlegi, geologııa salasynyń bilikti mamany, zertteý eńbekteri jeterlik» dep, bar bolǵany respýblıkanyń bas gazetinde jarııalanǵan bir maqalasyn oqyp, sol arqyly onyń ozyq oıly, asa bilimdi, ultjandy azamat ekenin tanyǵan, biraq ózin júzbe-júz kórip tanyspaǵan, sol kezde Jezqazǵan dalasynda ekspedısııada júrgen Qanysh Sátbaevtyń atyn aıtady. Ony jedel Máskeýge shaqyryp, V.Komarovpen tanystyryp, onyń kelisimin alady. Nátıjesinde, 1946 jyly Qazaqstan tuńǵysh Ǵylym akademııasy qurylyp, onyń tuńǵysh prezıdenti bolyp Qanysh Sátbaev saılanady.
N.Ońdasynov Lenınogorǵa barǵan kezekti bir saparynda sonda jumys istep júrgen jas maman D.Qonaevty kezdestirip, arada bolǵan áńgime barysynda onyń qarym-qabiletin, oı-órisiniń keńdigin jete tanyp, Almatyǵa kelisimen birinshi hatshy A.N.Skvorsovqa aıtyp, ózine óndiristi basqaratyn orynbasar etip alady, on jyl birge qyzmet atqarady. Nátıjesinde, D.A.Qonaev otyz jyldan asa ýaqyt Qazaq keńestik Sosıalıstik Respýblıkasyn basqarǵan, úsh márte Eńbek Eri ataǵyn ıelengen qazaq tarıhyndaǵy tuńǵysh iri tulǵaǵa aınaldy.
Ǵajap!.. Osynyń bári – baılary tárkilenip, kedeıi ashtyqqa ushyrap, eli tyǵyryqqa tirelgende, jol kórseter esti azamattary jappaı «halyq jaýy» degen jalamen atylyp, birine-biri ulasqan osyndaı kesepat náýbetterge dúnıejúzilik soǵystyń qandy qyrǵynynyń qasireti qosylyp, halqy qaljyrap, ábden tıtyqtaǵan eldiń úkimetin bar-joǵy on úsh jyl basqarǵan bir kisiniń, Nurtas Dándibaıuly Ońdasynovtyń tilshige bergen bir suhbatyndaǵy: «biz soǵys kezinde ýaqytpen sanaspaı jumys istedik. Kabınette qondyq. Úıge tek kıim aýystyrýǵa ǵana baratynbyz» dep ózi aıtqanyndaı, ár istiń nátıjeli oryndalýyn tabandy talap etip, kúni-túni tynym tappaı tyndyrylǵan jankeshti eńbektiń jemisi. Buǵan endi onyń úkimet basshysy bolǵanǵa deıingi, sodan keıingi atqarǵan qyzmetteri kezinde júzege asyrǵan isteriniń nátıjesin qosyńyz.
Sondaı-aq Stalın ólgennen keıin bılik basyna kelgen KOKP Ortalyq komıtetiniń bas hatshysy ur da jyq dańǵoı N.S.Hrýshevtiń N.Ońǵarsynovtyń halqy aldyndaǵy bedelinen qaımyǵyp, ony jasy jetpese de zeınetkerlikke kúshtep shyǵaryp jibergenimen shektelmeı, halqynyń ortasynda bolsa bir kúni zalaly tıer degen qaýippen, shırek ǵasyrǵa jýyq Máskeýde jartylaı úı qamaǵynda ustaǵan kórineý qııanatyna da muqalmaı, qaıta soǵan eregiskendeı, urpaqqa úlgi bolarlyq basqa bir jańa qyrynan jarqyraı kórinýi de – erekshe bir ǵajap qubylys. Ol osy jyldary ǵylym jolyna túsip, talmaı izdený arqyly «Parsysha-qazaqsha túsindirme sózdik», «Arabsha-qazaqsha túsindirme sózdik» jáne «Arab tekti qazaq esimderi» dep atalatyn asa qundy ǵylymı-zertteý eńbekterin jazady. Bul, sóz joq, búkil sanaly ǵumyryn esh alańsyz, tek halqyna qaltqysyz qyzmet etýge arnaǵan jannyń, onda da «sondaı qıyn alasapyran kezderde el basqarsam da eshkimniń jany men qany moınymda joq – arym taza; eshkimge para berip, eshkimnen para alǵam joq – qolym taza; eshkimniń rýyn ne júzin suraǵan emespin, tek qabiletine qaraı qamqorlyq jasadym – júzim taza», dep qaımyqpaı aıta alǵan, janyna pendeshilik kirin juqtyrmaı, halqyna perishtelik tazalyqpen adal qyzmet etken erekshe jannyń tulǵalyq bolmysyn tanytýmen birge onyń urpaqqa ónege bolar tulǵalyq tamasha taǵylymyn da alǵa tartady. Qaıtpas qaırattylyq, taımas tabandylyq, aınymas adaldyq bári bir ózinde. Eriksiz tańǵalasyń! Sonymen birge búkil sanaly ǵumyryn halqyna adal qyzmet etýge arnaǵan osyndaı iri tulǵanyń ózin bylaı qoıyp, onyń atyn da bilmeıtin urpaqtyń ósip kele jatqanyn kórgende óksikti ókinish ózekti órteıdi. «Shirkin-aı» deısiń osyndaıda, sonaý ejelgi zamandardan bergi: sóılese – sózdiń shesheni; bastasa – eldiń kósemi, tyndyrǵan isi – dos emi bolǵan tańdaýly tulǵalarymyzdyń talǵamdy taǵylymdaryn eldiń keleshegi – jas óskin mektepte júrgende-aq oqyp-bilip, jete tanyp, solardaı bolýdy armandap, solarǵa eliktep ósse ǵoı. Qazirgi tańda óz zamanynyń Ońdasynovtary keń baıtaq dalamyzdyń ár óńirinen jarysa shyǵyp, el bolyp ornatqaly jatqan Ádiletti Qazaqstannyń bir-bir altyn dińgegine aınalar edi-aý degen tátti qııal kókirek kerneıdi. Sonda halyq nesibesin jyrymdap jegendi qoıyp, mıllıondap, mıllıardtap opyra jalmap jatqan jalmaýyz jemqorlyq ta bolmas edi-aý dep armandaısyń. Bizdiń sózbasyn «tulǵatanýdan» bastap, onyń urpaq tárbıesindegi jetekshilik taǵylymyna mán berip, oı órbitýimiz de osy arman týdyrǵan qajettilik bolatyn.
Qoıshyǵara Salǵarauly,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty