Halyqaralyq valıýta qorynyń elimizdegi mıssııasynyń basshysy Nıkolıa Blansheniń aıtýynsha, bıýdjet tapshylyǵyn jabý maqsatynda Ulttyq qor qarajatyn paıdalanýdy shekteýimiz kerek. «Qazaqstandaǵy fıskaldyq jaǵdaı ınflıasııany jedeldetedi, ony údetip, Ulttyq qorǵa qysym jasap jatyr. Biz fıskaldyq negizge degen senimdi qoldaý maqsatynda túzetý sharalaryn usynamyz» depti HVQ sarapshysy.
Osy uıymnyń Taıaý Shyǵys jáne Ortalyq Azııa elderi departamentiniń aǵa ekonomısi Dına Hen makroekonomıkalyq boljamdardy daıyndaý kezinde ekonomıkanyń ósý qarqynyn eskerip, bıýdjetke túsimderdi boljaý qajettigine nazar aýdardy.
«Eger ósý qarqyny joǵary bolsa, onda túsim de bolady. Eger olaı bolmasa, onda bıýdjet tapshylyǵy týyndaıdy. Olardy jabý úshin qarajatty qaıdan alý kerek? Elimiz bul máseleni Ulttyq qor arqyly sheship otyr. Biz bıýdjet parametrlerin buzbaý úshin, túsimder az túsetin jáne qarajat artyq jumsalatyn jaǵdaılarǵa jol bermeý úshin bıýdjettegi munaı baǵasyn neǵurlym shynaıy josparlaýdy usynamyz», deıdi Dına Hen.
Sonymen qatar ol elimizdiń 2026 jylǵa arnalǵan memlekettik bıýdjetinde Ulttyq qor qarajatynyń kólemin qysqartý qarastyrylǵanyn da atap ótti.
Ulttyq ekonomıka mınıstriniń orynbasary Azamat Ámrın qyrkúıek aıynyń alǵashqy onkúndiginde 2024 jylǵy bıýdjet tapshylyǵyn jabý úshin Ulttyq qordan shamamen 1,5-2 trln teńge kóleminde aqsha alynýy múmkin ekenin aıtty. Onyń sózinshe, bıylǵa 2 trln teńge bıýdjet bekitilgen. Bul – kepildi transfert, al 1,6 trln teńge – maqsatty transfert. Buǵan deıin Ulttyq ekonomıka mınıstri Nurlan Baıbazarov ta bıylǵy bıýdjet tapshylyǵyn jabý úshin Ulttyq qordan aqsha alynatynyn aıtqan.
Qyrkúıekte Ulttyq qorǵa 117,7 mlrd teńge tústi. Onyń 117,5 mlrd teńgesi munaı sektory uıymdarynan túsetin salyqtar, 83,1 mln-y – basqa da operasııalar, sonyń ishinde aıyppuldar men ósimpuldar. Respýblıkalyq bıýdjet týraly zańǵa sáıkes, 2024 jyly úkimet Ulttyq qordan respýblıkalyq bıýdjetke transfert túrinde 3,6 trln teńge alýǵa quqyly bolatyn, onyń 2 trln teńgesi – bıýdjet tapshylyǵyn jabýǵa kepildendirilgen transfertter, 1,6 trln teńgesi – maqsatty transfertter. Qarjy mınıstrliginiń málimetinshe, 1 qazanǵa deıin kepildendirilgen transfertterdiń 2 trln teńgesi, nysanaly transfertterdiń 2,019 trln teńgesi paıdalanyldy. Osylaısha, memleket Ulttyq qordan belgilengen lımıtten 400 mlrd teńgege artyq qarjy aldy.
Buǵan deıin Qarjy mınıstrligi Ulttyq qordy paıdalaný lımıtin ulǵaıtqysy keletinin málimdegen. Biraq aldaǵy ýaqytta qansha qarjy alýdy josparlap otyrǵanyn aıtqan joq. «Halyk Finance» sarapshylarynyń boljamynsha, Ulttyq qordan túsetin qarajat ınflıasııany kóterip jiberýi múmkin. Mundaı jaǵdaıda Ulttyq bankke taýar men qyzmet baǵasyn ósirmeý úshin jyl sońyna deıin joǵary bazalyq mólsherlemeni ustap turýǵa týra keledi.
Ulttyq bank esebine sáıkes, qyrkúıekte bıýdjetke transfertterdi qamtamasyz etý úshin naryqta Ulttyq qordan 945 mln dollar satty, al qazan aıynda satý kólemi shamamen 50%-ǵa, 1,3-1,4 mlrd dollarǵa deıin ulǵaıýy múmkin. Korporatıvtik tabys salyǵy da, qosylǵan qun salyǵy da qajetti kólemdi qamtamasyz ete alǵan joq. Budan basqa, bıyl memlekettik baǵdarlamalardy qarjylandyrý maqsatynda Úkimet álemdik qarjy naryqtarynda 1,5 mlrd dollarǵa 10 jyldyq eýroobondtardy satýdy bastaý týraly sheshim qabyldady. Sondaı-aq Ulttyq qor qarajatyna «Qazatomónerkásip» aksııalaryn satyp alý shemasyn iske asyrdy. Satyp alynǵan aksııalardan alynǵan dıvıdendter 2023 jyly «QazMunaıGaz» aksııalaryn satyp alýǵa uqsas tapshylyqty jabý úshin bıýdjetke jiberilýge tıis. Jalpy, 1 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha Ulttyq qordyń kólemi 31,3 trln teńgeni qurady (jyl basynda – 29,8 trln teńge). 2024 jyly Ulttyq qorǵa 5,5 trln teńge tústi,onyń 4 trln teńgesin «jep qoıdyq».
Maýsym aıynda Qarjy mınıstrligi 2023 jylǵy derekterdi qaıta qarady. Qaıta esepteý nátıjesinde 2024 jyldyń birinshi jartysynda Ulttyq qor kóleminiń bar bolǵany 25,8 mlrd teńgege (0,09%) óskeni anyqtaldy. Eger jyl basynda onyń mólsheri 29,854 trln teńgeni qurasa, 1 shildede 29,88 trln teńge boldy. Shilde aıynda Ulttyq qor qaıtadan 29,7 trln teńgege deıin qysqardy. Tamyz aıynda Ulttyq qor jarty jyldyqtaǵy ınvestısııalyq kiristi esepke qosý esebinen 31,8 trln teńgege – 1 trln teńgege deıin ósti. 2024 jylǵy tamyzdyń aıaǵyndaǵy jaǵdaı boıynsha Ulttyq qordyń jıyntyq aktıvteri 31,8 trln teńgeni (66,5 mlrd dollar) qurady. Jyl basynan beri qordyń teńgedegi jıyntyq aktıvi 9%-ǵa, 5 jyl ishinde 18%-ǵa ósti. Eger on jyldyq retrospektıva men shetel valıýtasynyń kórinisine qarasaq, onda kartına múldem ońdy bola qoımaıdy: Ulttyq qor 26%-ǵa «azaıdy».
Ulttyq qor aktıvteriniń teris dınamıkasy problemasyn Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jıi qozǵaıdy. Memleket basshysy qor aktıvteriniń mólsherin 100 mlrd dollarǵa jetkizýdi alǵash ret 2022 jyldyń kúzinde, saılaýaldy baǵdarlamasynda usyndy. 2022 jyldyń jeltoqsanynda Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda «Aldaǵy 7 jylda Ulttyq qor aktıvteri 100 mlrd dollarǵa deıin ósýge tıis. Odan az jumsaý kerek, al kóp aqsha tabý kerek. Oǵan qosa, «tabys tabý» problemalary da oryn alýy múmkin» dedi.
Úkimettiń sońǵy jyldardaǵy shyǵys deńgeıine qarasaq, bul mindetti oryndaý ońaıǵa soqpaıdy. Ulttyq bank pen Qarjy mınıstrliginiń derekterinde 2029 jyly 100 mlrd dollarǵa jetý úshin qordyń aktıvteri 3,75% emes, bir jarym-eki ese kóp ósý kerek delingen. Táýelsiz sarapshylar basqa tásilmen, ıaǵnı bıýdjetke transfertter mólsherin qysqartý arqyly qor shyǵysyn qysqartýǵa bolatynyn aıtady. Bul tásil Ulttyq qor aktıvterin basqarý jónindegi qoldanystaǵy tujyrymdamada da baıqalady. Mamandar Ulttyq qorǵa táýeldilik bolashaqta strategııalyq táýekelderge jaýap berý múmkindikterimizdi álsiretip alatynyn jıi meńzeıdi. Biraq ázirge buǵan alańdap jatqandar az.