«Qazger qus» seriktestigi jylyna 300 mln danadan asa jumyrtqa óndiredi. Qus sany – 1 mln 200 myń tóńireginde. Kásiporyn memleket qoldaýynyń arqasynda qanatyn keńge jaıyp keledi. 2008 jyly alǵashqy ónimin tutynýshylarǵa usynǵan. Sol jyly bankten nebári 4 paıyzben nesıe alǵan. Eńselerin kótergen de – osy demeý.
Qazir bir alańda mıllıonǵa jýyq taýyq baǵylady. 2015 jyly taǵy da jeńildetilgen nesıe alyp, ekinshi alańdy iske qosqan. Qoldaýdyń nátıjesinde kókjıegi keńı túsken. Búginde qus fabrıkasynda 500-ge jýyq adam eńbek etedi. Ortasha jalaqy 300 myń teńgeni quraıdy. Bir jaqsysy, kásiporynda jumys isteıtin adamdardyń deni, naqtyraq aıtsaq, 99 paıyzy – irgedegi Stepnıak eldi mekeniniń turǵyndary.
О́ndirgen ónimderi sórede irkilip kórgen emes. Almaty, Astana qalalarynda 8 jyldan beri ózderiniń saýda úıleri jumys isteıdi. Sapaly ónimnen aýyz tıip kórgen tutynýshylar jarnamany ózderi-aq jasap jatyr. Oblysty da jumyrtqamen, qus etimen qamtamasyz etip keledi.
Qus sharýashylyǵyndaǵy kúrdeli máseleniń biri – azyq-túligi. Kásiporyn basshylary tyǵyryqtan shyǵar ońtaıly joldy tapqan. О́zderimen uzaq jyl baılanys ornatqan senimdi aýyl sharýashylyǵy qurylymy bar. Dándi daqyldyń baǵasy qaı ýaqytta túsip, qaı ýaqytta kóteriletinin kúni buryn boljap otyrady. Bıznestiń basty sharty da – osy. Áıtse de, qus fabrıkasynyń qoımalarynda bir aılyq qor bolýy kerek eken. Jalǵyz azyǵy ǵana emes, dári-dármegi de, qylaıaǵy jumyrtqa salatyn qoraptary da. Mine, osyndaı yjdaǵattylyq arqyly úzilissiz, turaqty jumys istep tur.
Bajaılap qarasańyz, qus sharýashylyǵynyń kósegesin kógertý úshin kóp nárse istelýi kerek. Eń bastysy, óńirde qus sharýashylyǵy mamandaryn daıarlaıtyn joǵary, orta arnaýly oqý oryndary joq. О́ndiristi órge súıreıtin negizgi salanyń biri bola tura, nege kóńil bólinbeı otyrǵany túsiniksiz. Shyntýaıtynda, sharýashylyqtyń bul salasy elektr qýatyn kóp tutynatyn, qarjy aınalymy belsendi ári mol sala. Búginde kásiporyn zootehnık, tehnolog, veterınarlarǵa sýsap otyr. Nıet bildirip jumys istegisi keletinder jetkilikti. Ynta-yqylas bolǵanymen, sharýashylyqtyń qyr-syryn jete bilmegen soń nátıjeli eńbek etý – qıynnyń qıyny. Kásiporyn basshylyǵynyń aıtýyna qaraǵanda, qus sharýashylyǵyna qajetti mamandardy oqytatyn oqý oryndaryn daıyndaýǵa bolar edi.
– Reseıde birneshe joǵary oqý orny bar, – deıdi kásiporyn basshysy Borıs Ozdoev. – Qotyrkólde aýyl sharýashylyǵy kolledji bar. Kolledj basshylyǵyna qus sharýashylyǵy mamandyǵyn engizse, ózim-aq dáris oqyp, kómekteser edim. Tipti kómegime aqy da suramaımyn. Al tájirıbeden ótkizý úshin bizdiń kásiporyndy paıdalanýǵa bolady.
Kásiporyn bolashaq mamandardy daıyndaýǵa ózderi de úles qosady. Kolledjdegi bilim alýshylardy óndiristik tájirıbeden ótkizedi. Áıtse de, aınaldyrǵan 20 kúnniń ishinde jan-jaqty bilimdi maman daıyndaý múmkin be? Bir qýanarlyǵy – kásiporynda jumys isteıtin veterınar dáriger, ınjener tárizdi mamandardyń tájirıbesi mol, biligi óte joǵary. Kásiporyn basshysy aıtyp otyrǵandaı, maman daıarlaýdyń tóte joly birlesip jumys isteý sekildi.
Endigi bir másele – sýbsıdııa. Sońǵy 2-3 jyl kóleminde kásiporyn memleketten sýbsıdııa alyp kórgen emes. Sondyqtan ónimderin áleýmettik baǵamen sata almaıdy.
– Memleket sýbsıdııa bermegendikten tómen baǵaǵa satyńdar dep talap qoıa almaıdy, – deıdi kásiporyn dırektory. – Syrttaı qaraǵanda, kásiporyn tabysty kórinýi múmkin. Biraq jyl sońynda 5-6 paıyz ǵana tabys tabamyz. Sonyń ózine qýanamyz. Bul kóp qarajat emes. Maǵan bankterdiń paıyzdyq ústemesi múlde túsiniksiz. Jyldyq 20-22 paıyz ósimmen qalaı jumys isteýge bolady?
О́zindik qunynyń qalyptasýyn da eseptep kórdik. Rasymen, shyǵyn shashetekten. Nesıelerin tóleý óz aldyna, qusqa qajetti dárýmendi shetelden satyp alýǵa májbúr. Elimizde mundaı dárýmender óndirilmeıdi. Basqasyn bylaı qoıǵanda, dárýmenniń sapasyn anyqtaıtyn zerthana da joq. Valıýta baǵamy qubylǵan saıyn dárýmenniń de baǵasy ózgerip turady.
– Elimizde 35 jumyrtqa fabrıkasy bar. Ishki naryqta, árıne, básekelestik bar, – deıdi Borıs Ozdoev. – Áıtse de, syrttan keletin ónimniń áseri úlken. Reseıde ónimniń bul túri arzan. Shekaralas aımaqta reseılik qus fabrıkasynyń segizi jumys istep tur. Mine, bul jaı da bizdiń naryqqa áser etedi.
Taǵy bir eleń etkizerlik jańalyq, ánsheıinde eshkimge qajeti joq bolyp kórinetin qus sańǵyryǵy. Kásiporyn táýligine 100-120 tonna qus sańǵyryǵyn shyǵarady. Qazir jańalyqqa jany qumar kásiporyn basshylary qus sańǵyryǵynan tyńaıtqysh jasaýdyń jolyn tapqan. Bes jyl boıǵy izdenis zaıa ketpepti. Áýeli tehnologııasyn izdegen. Qus sańǵyryǵyn saqtaıtyn oryn ázirlepti. Jańalyqty tirketkennen keıin nemis qurylǵysyn, arnaýly aspapty satyp alǵan. Astanadaǵy S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnıversıtetiniń ǵalymdarymen baılanys ornatqan. Aqyr sońynda tyńaıtqyshty ózderiniń egistik alqaptaryna sińirgen.
– Bıyl ylǵal mol boldy, astyq ta jaqsy shyqty, – deıdi kásiporyn basshysy. – Bizge qus azyǵyn daıyndap beretin aýyl sharýashylyǵy qurylymy men 5-6 jyl tájirıbe ótkizdik. Nátıjesin bıyl kórip otyrmyz. Kombaınshy desteni bastyrǵan kezde túsirilgen beınebaıandy maǵan jiberip otyrady. Shyǵymdylyǵy adam aıtsa nanǵysyz. Gektar berekesi 60 sentnerden aınalyp jatyr. Bul – buryn-sońdy bolyp kórmegen jetistik. Sońǵy 5-6 jyl qurǵaqshylyq boldy da, oılap tapqan tyńaıtqyshymyz aıta qalarlyqtaı nátıje bere qoıǵan joq. Shyn qýatyn endi kórsetip otyr.
Kásiporyn basshylarynyń esepteýine qaraǵanda, qus sańǵyryǵynan tapqan paıdanyń ózi shyǵynnyń jartysyn jabýǵa jetip jatyr. Tek bir qıyny – tyńaıtqyshty túınektep, jumyrlaý. Áıtpese, untaq kúıinde tasymaldaý qıyn. Qazir Qytaı, Reseı men Eýropanyń osy taraptaǵy jetistigin zertteý ústinde.
Endigi bir másele, jeńildetilgen nesıege ıe bolý. Qus fabrıkasyndaǵy qajetti qurylǵylar Nıderland pen Germanııaniki. Jumystyń bári avtomattandyrylǵan. Jumyrtqaǵa eshkim qol tıgizbeıdi. Lenta arqyly jyljyp otyryp, irikteıtin qurylǵyǵa jetken soń óńdeledi. Búginde 1 mln-nan astam taýyq baǵyp otyrǵan fabrıkadaǵy qustyń deni nemistiń sýpernık tuqymy eken. Bul tuqymnyń artyqshylyǵy, azyq-túligi, dárýmeni talapqa saı bolsa, jumyrtqany da molynan beredi. Merzimi jetken soń taýyqtar etke ótkiziledi. Kılosy 200 teńgeniń kóleminde ǵana.
Kásiporyn jumysshylary tegin tamaqtanady. Otaý quryp jatsa, 350 myń teńge kóleminde bir mezgildik kómek beriledi. Qaıǵy-qasirette de solaı. Bıyl jas mamandarǵa arnalǵan 20 páterlik jaıly jataqhana salynypty. «Mektepke jol» aksııasyna úzbeı qatysady. Jumysshylarǵa syıaqy beriledi. Sońǵy 4 jyl boıy eńbekaqy turaqty artyp keledi.
Aqmola oblysy,
Birjan sal aýdany