Tarydaı shashylǵan tarıhymyz dúnıeniń tórt buryshynan qaıta tabylyp, óshkenimiz janyp otyr. Qatparlanǵan eski ǵasyr bederleri eńkeımegen rýhymyzdyń kýásindeı, azattyǵymyzdyń aıǵaǵyndaı.
«Arhıv-2025» baǵdarlamasy aıasynda Qazaqstannyń Ulttyq qoljazbalar jáne sırek kitaptar ortalyǵy Máskeýge ǵylymı zertteý saparyn júrgizgen bolatyn. Ekspedısııa oljaly bolyp, XVII ǵasyrǵa jatatyn parsy tilindegi «Tarıh» qoljazbasy tabylyp otyr.
Jańa kózqarasqa bastaǵan qordaly eńbek dúldúl tarıhshy Muhammed Haıdar Dýlatıdyń «Tarıh-ı Rashıdı» kitabynyń jalǵasy ispetti keń tynyspen jazylǵan. Sondaı-aq Qazaq handyǵyn zertteýshilerge qoljazbada mańyzdy derekter ushyrasady. Eńbekte qazaqtardyń Shyǵys Túrkistandaǵy moǵol bıleýshilerimen qarym-qatynasy týrasynda da qyzyqty málimetter qamtylǵan.
Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵynyń bas sarapshysy Almat Absalyqov qoljazba avtorynyń qazaqqa qatysy bolýy múmkin ekenin jetkizdi.
– Bul kitap keńes kezinde orys tiline aýdarylǵan. Aýdarmashylar túpki qoljazbanyń qyryq paıyzyn ǵana aýdarǵandaryn, túgel tárjima jasamaǵanyn aıtady. Kitapta Qazaq handyǵy týraly, sonyń ishinde Haqnazar han haqynda birshama maǵlumat bar. Qazaq handyǵy men Moǵolstan memleketiniń arasyndaǵy baılanys jóninde qysqasha derekter de ushyrasady. Máskeýde jalǵyz ǵana danasy saqtalǵan qoljazbany kóshirme jasaǵan sebebimizdiń biri – ózimizdiń kórme zalǵa qoıyp, jas urpaqqa tanystyrý bolsa, ekinshisi – tarıhshylarymyzǵa jańa tereze ashý. Kitap avtoryna kelsek, chýros degen taıpa ataýy bar. XIV-XV ǵasyrda Moǵolstanmen soǵys bolyp, jetpis paıyz chýrostar qalmaqtarǵa qonys aýdarsa, qalǵany qazaqtarǵa, qyrǵyzdarǵa, uıǵyrlarǵa sińedi. Mysaly, dýlat rýynyń ishinde «shora» degen tarmaǵy bar. Bul kóshpeli chýros taıpasy bolýy múmkin, – deıdi tarıhshy.
Kitap avtory Shah Mahmýd ıbn Mırza Fazyl Chýros – Moǵolstan tarıhy boıynsha birneshe eleýli eńbektiń avtory. Zamana susyn baqqan tegeýrindi tulǵa óz shyǵarmalaryn 30 jyl jazyp, shejire bilgiri retinde tanylǵan. Shah Mahmýdtyń «Tarıh» atty eńbeginde Shyǵys Túrkistan halyqtarynyń tarıhy ǵana emes, sonymen qatar Qyrǵyzstan, Qazaqstan, Orta Azııa haqynda jańa derek kózderi bar.
Aıta keteıik, qoljazba alǵash ret 1913 jyly Tashkenttegi Baqı-Janbaıdyń jeke qoljazba qorynan tabylǵan.