Týrıster qyzyǵatyn kóshpeliler oıyny

Aıtalyq, Mońǵolııada keıingi jyldary ótki­zi­lip júrgen Kósh­pe­li­ler oıynynyń shyǵynyn túge­limen týrıster kóteredi. Osydan 25 jyl buryn alǵash uıymdastyryl­­ǵan­da da memleketten múlde qarajat bólinbegen eken. Jergilikti qazaq­tardyń salt-dástúri – kúnde­likti tirshiliktiń bir bólshegi. Qyran baptap, ańǵa shyǵatyndar kóp. Kóshpeli ómirdiń shynaıy kórinisin áleýmettik jeliden kórgen týrıster bul jaqqa birtindep qyzyǵýshylyq tanyta bastaıdy. Sodan soń Baıan-О́lgeıdegi jergilikti Qusbegilik odaǵy memleketke jyl saıyn Búr­kitshiler festıvalin ótkizip turý týraly ótinish jasaıdy. Mem­leket qoldaý kórsetip, arnaıy qaýly qabyldaıdy. Búginde jyl saıyn ­2 myńǵa jýyq týrıst keletin is-shara osylaı bastaý alypty.

Munda kelgen árbir týrıst ­30–50­ dollar tólep kiredi. Nelikten 30–50 dollar? О́ıtkeni bıyl Baıan-О́lgeı­degi Búrkitshiler toıy eki jer­de ótti. О́lgeıge jaqyn Buǵyty aýmaǵyndaǵy jarysty Qus­begi­ler odaǵy uıymdastyrsa, Sary­kól jaılaýyndaǵy saıysty Moń­ǵo­lııanyń ishki týrıstik kom­panııasy ótkizdi. Kórip otyrǵanymyzdaı, 25 jyl boıy qazaqtar ótkizip kele jatqan is-sharaǵa týrıstik kompanııalar da múddelilik tanyta bastaǵan. Sebebi týrıster Mońǵolııaǵa tek búrkitshiler to­ıynda ǵana emes, jyl on eki aı boıy arylmaıdy.

Bul jaqtaǵy kóshpeliler toıy taýdyń etegindegi jazyq dalada ótedi. Qyrandy da búrkitshiler shamamen 40–50 metrlik bıiktikten ushyrady. V Dúnıejúzilik kósh­pe­­liler oıynynda mońǵo­lııa­lyq búrkitshiler taýda usha­tyn búr­kitterdiń jazyqty jatyr­qa­ǵa­nyn aıtqan edi. Aıtsa aıtatyndaı aıyrmashylyq bar eken. Buǵyty toıyna qyran baptaıtyn elýge jýyq jergilikti qazaq qatysty. Jalpy, buǵan deıin Búrkitshiler festıvali Altaı, Saqsaı, Tulba sııaqty birneshe sumynda da bolǵan. Olarǵa basy 200, sońy 300-deı ­týrıst kelipti.

Toıda túıe, taı jetektep, tipti búrkitin baýyryna basyp alyp, nápaqasyn taýyp júrgen balalar kóp. Taı, ne túıege otyryp áýdem jerdi bir aınalyp kelseńiz, 10 000 tógróg, bizdiń aqshamen 1 400 tenge. Al týrıster ba­lalar­dy qy­zyq kórgeni son­sha­lyq, qosymsha qol aqylaryn da berip jatyr. Buǵan bizdiń de ishimiz jy­lydy. О́ıtkeni jergilikti halyq tý­rıs­­terdiń arqasynda jumys ta­ýyp, keıbiri kásip te júrgizip jatyr.

О́zin Muhammed dep tanys­tyrǵan bala búrkitin bıik quzdan beline arqan baılap júrip, ózi alypty. Bul – jasy nebári on tórt­tegi balanyń áreketi. «Tabyl­taı degen jerge aǵam ekeýmiz bardyq. Uıada eki balapan boldy, bireýi sarsha eken. Al biz urǵashysyn aldyq. Qazir búrkitim bir jasta», deıdi.

Saıystyń ekinshi kúni Sarykól jaılaýynda da búrkitshiler kóp boldy. Koreıalyq banktiń jarnamasyna túsken Aımóldir degen búrkitshi qyzdy osy jerde kórdik. Búrkitshiler arasyndaǵy jalǵyz qyz búrkitshini fotoǵa túsirip, áńgimege tartqan týrıs­terdiń qarasy mol.

Baıan-О́lgeıdegi kóshpeliler oıynynda bizdi erekshe tańǵal­dyr­ǵany – kez kelgen mońǵol aza­ma­tynyń qazaqsha sóıleı jó­ne­le­tin­digi. Jergilikti halyq «moń­ǵol» de­gen sóz­di múlde qol­dan­baıdy. Syı­lastyqpen «úlken aýyl­dyń adam­dary» deıdi. Sondaı bir úlken aýyl­dyń adamy, taza qazaqsha sóılep turǵan dórbet Baıra aǵamyzben tanysyp, buǵy múıizinen jasalǵan asyq­taryn kórip tamashaladyq. Jalpy, qalqalar asyqty buǵynyń múıizinen jasasa, dórbetter túıe­niń súıeginen jonyp jasaıdy eken. Halqymyz asyq jiliktegi daıynyn jınaıtyny belgili. Ol asyqtarmen salystyrǵanda buǵynyń múıizinen jasalǵan asyq kishkentaı, áppaq.

Baıra Gýnze uıymdastyryp turǵan asyq oıynyna kez kelgen adam qatysyp, júldeli aqshalaı syı­­lyq utyp alýyna bolady. «Qa­zir­­diń ózinde 27 adam tirkeldi, onyń ishin­de qazaq, ýranqaı, óbir mońǵol, tyvalar bar», deıdi aǵamyz. Jalpy, túr­ki tektes halyqtar ishinde asyq oıyn­dary ártúrli oınalady. Bul jerde baıqaǵanymyz, ortańǵy saýsaqpen shertip oınaıdy eken. Taǵy bir qyzyǵy, Mońǵolııada qysta muzdyń ústinde asyqty syr­ǵanatyp oınaıtyn ulttyq chempıo­nat ótedi eken. 5–6 jyldan beri uıymdastyrylyp kele jatqan jarysqa túrkitektes halyqtardyń barlyǵy qatysatyn kórinedi.

Dórbet Baıra Gýnze – О́lgeı­diń týmasy. Qazaqsha jaqsy bilýi­niń de sebebi osynda. Balabaq­shadaǵy 35 qazaq balanyń ishindegi 5 mońǵol «qazaq» bolyp shyǵa keldik dep qaljyńdaıdy. Áńgime barysynda Noǵonorda qyzyqty kúnderdi birge ótkergen О́mirbek Saqaı degen dosyna sálem aıtty. Pavlodarǵa kóship ketkeli saǵynyp júrgenin de aıtyp qaldy.

Jalpy, kóshpeliler oıynyn qaı el uıymdastyryp, qaı jerde ótkeni mańyzdy emes. Onyń aýqymy týrısterdiń qansha kel­genimen de ólshenbeıdi. Bizdegi kóshpeliler oıynynan túsken paıda jum­sal­­ǵan qarajattan 20 esege az boldy. Týrısterdi nebir beınejazbalar túsirip, aldyn ala shaqyryp kel­tirgen sııaqtymyz. Biraq olar­dyń qaıta qaıyrylyp soǵýy eki­talaı. Sebebi kóshpeli mádenıet kún­delikti ómirimizden alshaqtap ketken. Al Mońǵolııada kóshpeliler oıynynyń qundy­ly­ǵyn arttyryp otyrǵan – jer­gi­likti qazaqtar. О́ıtkeni olar áli de ejelgi turmys-salt, ádet-ǵuryptan alystaǵan joq. Kún­de­likti tirshiligi jaılaýda mal baǵyp, arasynda saıatshylyq jasaýmen ótip jatyr. Tipti shaǵyn qalalarda turatyndardyń úıine barsańyz da qabyrǵada kesteli tus­kıiz, kıgenderi shapan, qazaqy jeletke. Qazir týrıster tarapynan qyzyǵýshylyq, suranys bolǵan soń, tuskıiz, qarsaq tymaq, shapan tigýdi qolǵa alǵan. Onyń ishinde zamanaýı úlgide tigip satatyndar kóp. Kóshpeliler ómirin nasıhattaý­da kimniń kóshi ozady, ony ýaqyt kórsetedi. Al biz jazyq dalada, jaı­laýda ótken ári týrıs­ter tamsanyp turyp, tamasha baǵa bergen bul kóshpeliler oıynynan ǵajap áser aldyq.

Serikgúl SULTANQAJY,

jýrnalıst

Baıan-О́lgeı aımaǵy