Syǵanaqtyń syny ketpesin desek...

V.Bartold taýyp jaryqqa shyǵarǵan «Syǵanaq gramotalarynda» qala mańyndaǵy birneshe aryq pen bulaq ataýy kezdesedi, qalada XVII ǵasyrda da tirshilik jal­ǵas­qany aıtylady. Al qalanyń batys ja­ǵyna júrgizilgen qazba eki qurylys keze­ńin anyqtady. Alynǵan keramıkalyq materıaldar qalada tirshilik XVI-XVIII ǵasyr­larda da jalǵasqanyn dəleldeıdi. 1867 jyly zertteý júrgizgen P.Lerh jazbasyna súıensek, shahar HIH ǵasyrdyń basyna deıin ómirin jalǵastyrǵany baıandalady.

XVIII ǵasyrda Qazaq handyǵy birneshe ret jońǵar shapqynshylyǵyna ushyrady. Osy shapqynshylyqtar jáne basqa da túrli sebepterden qala birte-birte ómir sú­rýin toqtatty. 1801 jylǵy «Sibirdiń syzba kitabynda» da Syǵanaq Qazaqstannyń Syrdarııa alabyndaǵy qalalardyń biri dep kórsetilgen. Qalanyń qazirgi aýmaǵy 20 gektar, al qalashyqtyń qorǵanysy bekem sıtadel aýmaǵy 7,2 gektar, qorǵan bıiktigi 7 metr bolyp, qalashyqtyń bes buryshynan úsh-úshten sheńberli shyǵyńqy munara jumys istegenin arheologııalyq derekter rastap otyr. Jan-jaǵynda kóptegen úıindi, ertede sý júrgizilgen qurylys izderi saqtalǵan.

Syǵanaqqa zertteýshiler HIH ǵasyr­dyń ekinshi jartysynan kóńil bóle bastaǵan. Alǵash ret 1867 jyly Orys arheo­logııalyq komıssııasynyń tapsyrmasy boıynsha Túrkistan aımaǵyndaǵy ortaǵasyrlyq qalalardy qarap shyǵýǵa jiberilgen shyǵystanýshy P.Lerh bolyp, onyń qaı jerde ornalasqany týraly aqparat bergen. 1884 jyly Túrkistan óńirine issaparmen kelgen N.Veselovskıı ortaǵasyrlyq qala qırandylaryn qarap shyǵyp, qazba jumystaryn júrgizedi. Ol «Opısanıe razvalın drevnıh gorodov po doroge ız Kazaly v Tashkent» degen 52 betten turatyn qoljazbasynda Syǵanaq ma­ńyndaǵy arhıtektýralyq eskertkishterge sıpattama jasaıdy. 1892 jyly ólketanýshy E.Smırnov Syrdarııa boıyna jasaǵan barlaý kezinde Syǵanaqta bolyp, Tómenaryq pen qalanyń sýlandyratyn júıesi týraly jazǵan. 1899 jyly V.Kallaýr barlaý jumystaryn júrgizip, onyń topografııasyn sıpattap, shyǵys jaq qaqpasynyń aldyndaǵy Hısamıddın Sýnaqata kesenesiniń ishki, syrtqy beınesin qaǵazǵa túsiredi. Syǵanaqty A.Iаkýbovskıı birshama tyńǵylyqty qa­rap shyǵady. Ol qalanyń topografııasyna kóńil bólip, janyndaǵy keıbir keregeleri saqtaýly turǵan meshit ǵımarattardyń sý­retin túsirip alǵan. Úlken ǵylymı ma­qala jazǵan. Budan 20 jyldan keıin, 1947 jyly OQAE-nyń jetekshisi A.Bernshtam qalanyń topografııalyq jobasyn túsirgen. HH ǵasyrdyń 40-50-jyldary OQAE-nyń jetekshisi E.Ageeva men G.Pasevıch qalanyń V-VIII ǵasyrlar aralyǵynda ómir súrip, odan keıin quldyraǵanyn, HII-HVI ǵasyrlar aralyǵynda qaıta kóterilip, Aq Ordanyń kezinde qaıta jandanǵanyn jazady. K.Aqyshev pen K.Baıpaqov Sy­ǵanaqqa ortaǵasyrlyq shaharlardyń ishinde Otyrardan keıingi ataqty ekinshi qala degen anyqtama bergen.

Qala eki bólikten: shahrıstannan jáne oǵan úsh jaǵynan janasyp jatqan rabadtan turady. Onyń ońtústik-shyǵys bóliginde ornalasqan shahrıstan kezinde pishimi besburyshqa uqsaıtyn myqty qamal bolǵan.

1893 jyly Buharada orys ǵalymy A.Tý­manskııge óziniń parsy dosy Ábý-l-Fazl Gýlpaeganı ǵylymı maǵynasy jaǵynan óte qundy bir eńbekti tapsyrady. Jaǵrafııaǵa baılanysty parsy tilinde jazylǵan bul qoljazbadaǵy (982 jylǵy 26 maýsymnan 983 jyldyń shildesine deıin) shyǵarmanyń atyn «Hýdýd-al-alam» («Álemniń shegi») dep qoıǵan. 1920 jyly V.Bartold osy eńbekti «Týmanskııdiń qoljazbasy» degen atpen bastyrǵan. Munda tarıhta eń birinshi ret Sýnaq qalasy jaıynda «gorod Sýnah» dep óte anyq jazylǵan. Sóz bolyp otyrǵan osy «Álemniń shegi» qalanyń shaǵyndaý ekendigi, halyqtarynyń baı turatyndyǵy, basqa jerlerge jaqsy sadaqtardy shyǵaryp satatyndyqtary atap kórsetilgen. Akademık V.Bartold 1902 jyly Orta Azııaǵa jasaǵan ǵylymı saparynda Tashkenttegi arhıv materıaldarynan Syǵanaq qalasyna baılanys­ty 4 han jarlyǵyn (gramota) taýyp alady. Bul tabylǵan birinshi, ekinshi jáne tórtinshi qujattar – túrik tilinde, al úshinshi qujat parsy tilinde jazylǵan. Qujattardyń orys tilindegi aýdarmasy 1969 jyly Qazaq KSR Ǵylym akademııasy shyǵarǵan «Materıaly po ıstorıı kazahskıh hanstv HV-HVIII vekov» degen tomdyqqa (313-319 better) engizilgen. Tabylǵan han jarlyqtary Syǵanaq tarıhyn tereńirek tanı túsýde mańyzy zor.

HIV ǵasyrda Syǵanaqta qypshaq aqyndary Qutyp Qypshaqı men Berke Fakıh Qypshaqı ómir súrgen. «Husraý ýa Shyryn» («Husraý men Shyryn») dastanynyń avtory Qutba dep esepteledi. Qutba Nızamıdiń parsy tilinde jazylǵan osy attas shyǵarmasyn ózinshe qaıta jyrlap, jańa nusqasyn jasaǵan. Ázerbaıjannyń uly aqyny Nızamı «Husraý ýa Shyrynda» Arystan shahty maqtasa, al Qutba bul shyǵarmasynda Altyn Orda hany О́zbek hannyń (1312-1342) balasy Tynybek pen onyń áıeli Málıkeni maqtaıdy. Al Tynybektiń bul kezde Aq Ordanyń hany bolyp, Syr boıyndaǵy Syǵanaq qalasynda bılik quryp turǵan kezi eken. Dastannyń negizgi sıýjeti Shyryn men Husraýdyń adal mahabbatyn úlgi ete otyryp, Qutba ózinshe Tynybek pen Málıkeniń arasyndaǵy oqıǵalardy qosyp, olardyń da mahabbattaryn dáripteıdi. Demek, Qutbanyń «Husyraý ýa Shyryn» dastany Syǵanaqta jazylǵan shyǵarma ekeninde daý joq. Bul dastannyń qypshaq Berke Fakıh kóshirgen jalǵyz ǵana qoljazbasy Parıj kitaphanasynda saqtaýly eken. Ony polıak ǵalymy A.Chýkovskıı Varshavada bastyrady. Keıin 1958-1969 jyl­dar aralyǵynda Qazanda, 1946 jyly Tash­kentte, 1974 jyly Almatyda basylyp, zertteýler júrgizile bastaıdy.

Akademık V.Bartold Ystanbulǵa barǵan saparynda kitaphanadan «Mıhman – nama-ıı Buhara» («Buharalyq qonaqtyń jazbalary») atty eńbekti kezdestiredi. Osy qoljazbadan syǵanaqtyq ǵulama ǵalym Husam ad-Dın ás-Syǵnaqıdiń:

«Kórgen kisi peıish eken der edi,

Qutty bilik uıa salǵan jer edi.

«Nıhaıany» jazdy munda bir baýyr,

«Hıdeıany» uqtyrdy eri óreli.

Shyqqan munda ǵulama da, dana kóp,

Aıtady jurt qasıetti qala dep.

Qaıta týý násip bolsa, dúnıe-aı,

Qaıtyp osy Syǵanaqty qalar ek», –

dep jazǵan óleńin kóshirip alady. Ony sol kezde Syǵanaqty zerttep júrgen A.Iаký­bovskııge ákelip beredi.

Ilııas Esenberlın «Kóshpendiler» atty tarıhı trılogııasynda Syrdarııanyń orta sheninde bozańdy dalada kóne zamannan, tipti Shyńǵys han shabýylynan buryn kóp jyldan beri kele jatqan Syǵanaq, Otyrar, Iаsy, Chaıram atty kóne shaharlardyń bar ekenin, osylardyń mańynan birneshe qalanyń sa­lynǵanyn, buǵan mysal retinde Sýnaq, Júınek qalalaryn atap kórsetken.

Sońǵy júrgizilgen qazba jumystarynyń nətıjesinde, qala órkendeýine óz əserin tıgizgen eki monýmentaldy qurylys orny arshyldy, olar: shahrıstannyń soltústik-shyǵys qaqpasy men qala ortalyǵynda ornalasqan ortalyq meshit. Qalada mundaı arhıtektýralyq qurylys oryndarynyń ashylýy Syǵanaqtyń astanalyq mərtebesin aıqyndaı túskendeı. Ábd ál-Qadir ıbn Muhammad Ámenniń «Madjma,ál-ansab ýa-l-ashdjar» atty shyǵarmasynda «ego otpravılı v Ak-Ýrdý v kachestve pravıtelıa. Gorod Sıgnak on prevratıl v stolnyı gorod. Terrıtorııý mejdý rekamı Djem, Djaııkı, Saıhýn sdelalı mestom svoego vladychestva» degen joldar kezdesedi.

Syǵanaq qalasy tek iri saýda ortalyǵy ǵana emes, sonymen qatar HI-HIII ǵasyr­lardaǵy Qypshaq handyǵynyń, HIV-HV ǵasyrlardaǵy Aq Orda handyǵynyń, HV ǵasyrdaǵy Ábilhaıyr handyǵynyń, HV-HVI ǵasyrlardaǵy Qazaq handyǵynyń eki márte astanasy bolǵany týraly məlimetterdi de kezdestirýge bolady.

Qazba barysynda arshylǵan ǵımarattar jəne sýarmaly júıelerdiń izderine qarap, qala H-HIH ǵasyrlar aralyǵynda bilim men iri órkenıet ortalyǵy bolǵanyn uǵamyz. Topyraǵynan san qıly ǵalymdar, aqyndar, qolbasshylar shyqqan. Sonyń biri áıgili ǵalym, aqyn, Hısamıddın Syǵanaqı, Dá­rýish Álı as-Syǵanaqı, Husam ad-Dın as-Syǵanaqı, Molla ımam as-Syǵanaqı, Kamal ad-Dın as-Syǵanaqı, Shaıdaı shaıqy Sy­ǵanaqı sııaqty birtýar uldar kezinde Syr boıynyń maqtanyshyna aınaldy. Syǵa­naq qalasynda Hısamıddın Syǵanaqı (1132-1199) dúnıege kelip, osynda ómir súrgen. Otyrar qalasyndaǵy kitaphanany basqarǵan Hısamıddın Syǵanaqı Sýnaqata ataqty dinı shyǵarmalary «Nıhaıa» men «Hıdeıa» kitaptaryn osy qalada jazǵan. Bul eńbekterge onyń nemeresi, musylman iliminiń zań ǵylymy boıynsha mamandanǵan, sonymen qatar hadıstanýshy, fılosof, tarıh, til men ádebıet salasynda saýatty, dinniń qy­lyshy atanǵan Husam ad-Dın as-Syǵanaqı taldaý jasaǵan. Husam ad-Dın eńbekteriniń qol­jazba nusqalaryn álemniń túkpir-túk­pirindegi kitaphanalardan ushyratýǵa bolady.

Syǵanaq Qazaq handyǵynyń alǵashqy astanasy bolǵan. Qalaǵa keletin týrıs­terge ashylǵan meshit-medreselerdi, dinı ǵımarattardy, bolashaqta ashylatyn mádenı oryndardy kórsetkende alǵashqy astanamyzda mádenıettiń qandaı joǵary dárejede bolǵandyǵyn maqtanyshpen aıta alamyz. Keleshekte ashyq aspan asty murajaı ne­gizinde osy óńirdiń kóptegen tarıhı-má­denı eskertkishin qorǵaýǵa alatyn, onda zertteýler júrgizetin arheologııalyq qo­ryq-mýzeı ashylýǵa tıis ekenin aıtqymyz keledi.

Qazirgi tańda arshylǵan qurylystardy saqtap qalý úshin hanaka men meshit, med­rese, Erzen han kesene qurylystary «Qaz­­qaıtajańǵyrtý» mekemesi tarapynan qaıta qalpyna keltirilýi kerek dep oılaımyn. О́kinishke qaraı, ol jumystar toqtap qal­dy. Klımattyń ózgerýine baılanysty ar­heologterdiń ashqan tarıhı oryndary joıylyp barady. 2014 jyldan bastap Sy­ǵanaq qalasynyń ornynda Qyzylorda oblystyq bıýdjeti esebinen júrgizilgen ke­shendi qazba jumystary búginge deıin jalǵasyn taýyp otyr. Bul baǵyttaǵy ju­mysqa memlekettik qoldaý kerek. Qazir ortaǵasyrlyq Syǵanaqta az qarjymen aýqym­dy jumys atqarý múmkin emes. Son­dyqtan da Syǵanaqtyń syrlaryn ázız halqymyzǵa ashý jáne qazaq tarıhyndaǵy ornyn tııanaqtaý úshin memleket tarapynan júıeli ári qomaqty qarjy bólinse, eskertkish aımaǵynda basqa da qurylys nysandaryn arshyp, zertteýge zor múmkinshilik berer edi. Búgingi tańda qazaq halqynyń ótken tarıhynan syr sherter Syǵanaq qala­shyǵyna qatysty talaı tarıhı derekter men qundy jádigerler jınaqtaldy.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev: «Týrızmdi damytýǵa aıryqsha mán beriledi. Týrısterdiń nazaryn tarıhymyz ben má­denıetimizge, jerimizdiń tabıǵatyna aýda­rý kerek», degen edi. Osy oraıda aıt­pa­ǵymyz, Syǵanaq qalasynda týrısterge ja­salyp jatqan qurylys nysandary joq­tyń qasy. Aldaǵy kúnderi týrısterge arnap sapar ortalyǵy salynyp, onda zamanaýı ekspozısııalyq zaldar men qor qoımasy, zerthanalyq jáne restavrasııalyq bólmeler, kitaphana men konferens zal ashylsa deımiz.

Syǵanaqtyń tarıhy tym tereńde. Ony zerttep, zerdeleý jańa serpiliske jol ashady.

Rysbek AMANDYQOV,

mádenıet salasynyń úzdigi