Qanaty qyrqylǵan qyrandar

Arzan ári zalalsyz energııa kózderin ashý maqsatyndaǵy «Qa­­­zaqstanda 2030 jylǵa deıin elektr energııasyn óndirýdi damytý týraly» memlekettik baǵ­darlamasyna sáıkes, jel kúshimen óndiriletin elektr energııasyn tıimdi qoldanýdyń joldary qa­rastyrylyp keledi. Soǵan saı resýrstar da joq emes. О́ıtkeni jel energııasynyń basqa energııa kózderinen ekologııalyq, eko­nomıkalyq artyqshylyqtary mol deıtin paıym bar.

Máselen, Almaty oblysynyń Qy­taımen shekaralas endikte Eýrazııa megabasseınindegi orasan zor aýa massasynyń kólemi aýysatyn, Ortalyq Azııadaǵy «jel polıýsi» dep atalatyn Jetisý qaq­pasyndaǵy jeldiń qýaty mol ekeni dáleldengen. Eki qyrattyń eń qysańyndaǵy alań (eni 10-12 km, uzyndyǵy 80 km) tabıǵı «aerodınamıkalyq qubyr» sanalady. Qaqpa elimizdiń Balqash – Alakól oıpatyn Qytaıdyń Ebinur oıpatymen jalǵastyrady. Osy jerdegi jel erekshelikterin zertteý nátıjesinde onyń elektr energııasyn óndirýge óte tıimdi ekeni anyqtalǵan. Ondaǵy jeldiń jalpy qýaty 5 myń MVt-tan astam dep boljanypty. Bul óte zor energııa kózi ári kómir men munaıdy, gazdy únemdeýge, qor­shaǵan ortany lastanýdan saqtaýǵa yqpal etedi. Aıtyp otyrǵanymyz resýrsqa qatysty bir ǵana mysal. Qaýipsiz energııa kózi ekeni eki bas­tan. Biraq jan-janýarǵa emes...

Al ekologııalyq qaýipsizdigine kelsek, sý, jel energııasynan bas­qa, jańa energııa kózderiniń damýy turǵysynda lıtıı-ıondyq akkýmýlıatorlar, zamanaýı eko­logııalyq taza generatorlar paıda bolǵany belgili. Degenmen bárine ortaq bir talap elektr energetıkasy salasyndaǵy ja­handyq trendterdiń ishinde jańartylatyn energııa kózderiniń eń áýeli ǵa­lamdyq klımattyń ózgerýine, SO2 qaldyqtaryn azaı­­týǵa baılanysty bolyp otyr.

Búginde álemniń biraz elinde energe­tıkalyq qýattyń tap­shylyǵy aıtarlyqtaı baıqalady deıdi zertteýler. Energetıka mınıstrliginiń málimetine súıen­sek, elimizde óndiriletin elektr qýatynyń 69 paıyzy kómirmen jumys isteıtin stansalarǵa tıe­sili. Sol sebepti de sarapshy mamandar elimizde atom elektr stansasyn salý qajet dep sanaıdy.

«Bul generasııalaý jeli­lik nysan­dardyń negizgi jab­dyq­tarynyń tozýyn, elektr energııasyn tutynýdyń ulǵaıýymen qatar otandyq menshikti otynnyń (ýrannyń) bolýyn, oǵan qolaıly baǵanyń qalyptasýyn qamtıdy. О́kinishke qaraı, eli­mizde ázirge basqa tehnologııalar joq. JEK-ge keletin bolsaq, energııanyń bul túri beıbit atom­nyń ornyna emes, onymen qatar damýy kerek», deıdi energetık Jaqyp Haırýshev.

Alaıda jel energetıkasynyń bıoalýantúrlilikke tıgizetin áse­rin de eskergen jón. Bizdiń negizi aıtaıyq degen oıymyz da osy. Máselen, 2023 jylǵy qa­zany aıy men 2024 jylǵy naý­ryz aıy aralyǵynda onlaın for­matta jel energetıkasynyń bıo­alýantúrlilikke tıgizetin áseri týraly jeti dáris ótti. Dáristerdi AQSh Geologııalyq qyzmetiniń sarapshylary Djıl Shaffer men Todd Katsner jel elektr stansalary ınfra­qurylymy men jabaıy tabıǵat arasyndaǵy ózara qatynasty jeńildetý ádisteri arqyly jınaǵan tájirıbesine, bilimine súıene otyryp, ári osy sala qoldanysyndaǵy saıasatty eskerip daıyndaǵan eken. Dáriste «jel elektr stansalaryn salýdy josparlaý kezeńinde qustardy zertteý», «jel elektr stansalaryn bıoalýantúrlilikke zertteý», «bıoalýantúrlilikke tıgizetin áserdi azaıtý sharalary» syndy taqyryptar qamtylǵan.

Osy salanyń tájirıbeli mamany Igor Karıakın jel energııasy ekologııalyq taza energııa óndirý kózi sanalǵanymen, bıoalýantúrlilikke, ásirese usha­tyn janýarlarǵa (qustar men jarqanattar) keri áser ete­tinin aıtady. Sonymen qatar jel elektr stansalary kóship-qo­na­tyn qustardyń jolyna kedergi jasaıdy. Zertteý barysynda Accipitriformes túrleri (osy otrıadqa jatatyn qustardyń 57%-y) jel elektr stansalaryna jıi soqtyǵysatyny baıqalǵan. Eli­mizde jyrtqysh qustar, onyń ishinde qyrandar sany kóp. Máselen, qaraqus búrkit (Aquila heliaca), dala qyrany (Aquila nipalensis) sııaqty iri túrler uıa salady, olar dúnıejúzilik popýlıasııasynyń 50%-dan astamyn quraıdy. Sibirde uıa salatyn shańqyldaq qyrannyń (Aquila clanga) dúnıejúzilik popý­lıasııasynyń 50%-dan astamy da elimiz arqyly qonys aýdarady. Bul túrlerdiń barlyǵy JES-ke soqtyǵysyp qalady eken.

Ras, qazir elimizde bul má­sele asa kúrdeli, shıelenisken jaǵ­daıda emes. О́ıtkeni jel ener­gııasy eldiń energetıkalyq balansynyń tek 2%-yn quraıdy. Alaıda mamandar bul jaǵdaı tez ózgerýi múmkin deıdi. Sebebi sońǵy 8 jylda elimizde jel energııasyn óndirý jyldam ósken. 2014 jylǵy 0,01 TVt saǵattan 2022 jyly 2,28 TVt saǵatqa deıin jetipti. Jel energııasyn óndirýdi esh qıyndyqsyz taǵy 10 jyl ishin­de aýqymdy túrde ulǵaıtý múm­kindigi bar deıdi energetıkter.

Al bul qyrandar popýlıasııa­syn apatty jaǵdaıǵa ákelýi múm­kin. О́ıtkeni joǵaryda aıtyl­ǵandaı, jelden energııa alatyn aımaqtar – qyran qustardyń eń tyǵyz uıa salatyn aýmaǵy nemese kóshi-qon dálizderimen sáıkes keledi. Osyǵan baılanysty eli­mizdiń zańnamasynda «Qyzyl kitapqa» engizilgen qustardyń uıa salatyn jeri men qonys aýdaratyn dálizine qaýipti nysandardy salýǵa tyıy­m salatyn erejeler, kedergilerden qorǵaıtyn talaptar joq. Osylaısha, elimizde jel energetıkasy qarqyndy da­myǵan saıyn qyrandar men jyrtqysh qustardyń basqa da kóp­tegen túri joıylýy múmkin. Qazirdiń ózinde (kúzgi) jyly jaqqa qaı­tatyn kezinde mıllıonǵa jý­yq jyrtqysh qus pen 32,3 myń­nan 40,6 myńǵa deıin úsh túrli qyrandarǵa (dala qyrany, qa­raqus, shańqyldaq qyran) ushatyn Qa­rataý jotasyndaǵy Jańatas JES-i qaterli asýdyń biri bolyp otyr. Qarataý JES-men qatar, Shyǵys Qazaqstan oblysynda Jańǵyztóbe mańyndaǵy JES bar. Ol Sibir qyrandaryna qaýip tóndiretin nysan sanalady. Bul biz tilge tıek etken eki-aq nysan. Basqa aldaǵy ýaqytta salynatyn, qazir jumys istep turǵan JES-tiń bıoalýantúrlilikke áseri tolyq zerttelgen joq. Mysaly, Eý­ropa elderinde qustardyń kóshi-qon dálizderine JES salý­ǵa shekteý qoıylady eken. El­degi bıoalýantúrlilikti saqtaý qaýymdastyǵynyń mamandary, bul másele bizdiń elde de zerttelýi qajet deıdi.

Qoryta aıtqanda, gaz, kómir, sý, jel, kún, janartaý qatarly ártúrli energııa kózin paıda­lanatyn elder eń aldymen qaýip­sizdikti kózdeıdi. Onyń ishinde jan-janýarlar álemin umyt qaldyrýǵa bolmaıdy. Janýarlar álemi – tir­shiliktiń ajyramas bóligi. Bul turǵyda jel energetı­kasy qon­dyrǵylarynyń tehno­logııa­syn jetildirý arqyly onyń tıimdiligin arttyrýǵa bolady.