Ejelgi О́týken, qazirgi Mońǵol ústirti Qanǵaı dalasynda kók túrikten qalǵan keremet mura – Kúltegin jazba eskertkishi tur. Ornalasqan jeri – Arǵy Qanǵaı (Arhangaı) aımaǵy Qashaty sumyny, áıgili Qaraqorym qala jurtynan 47 shaqyrymda jatqan ataqty Orhan darııasynyń sol qaptaly Saıdam kóliniń oń jaq bókterinde.
Ejelgi qytaı derekteri negizinde jazylǵan túrki halyqtarynyń tarıhyn zertteýshi ári 1807-1821 jyldary patshalyq Reseıdiń Beıjińdegi dinı mıssııasyn basqarǵan monah N.Iа.Bıchýrın 1950 jyly jaryq kórgen «Sobranıe svedenıı o narodah, obıtavshıh v Sredneı Azıı v drevnıe vremena» atalatyn kólemdi eńbeginde: «731 jyly áskerı qolbasshy Kúltegin 47 jasynda qaza tapty. Aǵasy Bilge qaǵan qatty qaıǵyryp, onyń qurmetine eskertkish ornatyp, oǵan qashap jazý jazdyrdy», deıdi.
Joǵaryda Bıchýrın aıtqandaı, biz sóz etip otyrǵan Kúltegin kesheni 1909 jyly Sın ımperııasy tarapynan qamqorlyqqa alynyp, aınalasy qorshalyp, tek eskertkishtiń ózine arnap arnaıy úıshik salynǵan eken. Oǵan dálel myna fotoderekter. О́zderińiz kórip otyrǵandaı, munda Kúltegin eskertkishine arnap áp-ádemi úıshik salynypty (1-sýret).
Bul sýret 1909 jyly túsirilgen tárizdi. О́ıtkeni 1910 jyly Peterbordaǵy «Fototıpııa ı tıpografııa A.F.Dresslera» baspasynan jaryq kórgen «Trýdy Troıskosavsk. - kıaht. otd. ı. r. g. o. t. HV, vyp. 1» atty jınaqqa «Na mogılnık Kıl-tegına» degen taqyryppen jarııalanǵan eken.
Býııan de Lakost (1867-1937)
Al ekinshi foto «Albom mıssıı Býıana de Lakosta v 1909 godý v Mongolıı. Chast 1» atty albomda jarııalanypty (2-sýret). Bizdiń paıymdaýymyz boıynsha eki fotonyń da avtory bir adam tárizdi. Ol kisiniń tolyq aty-jóni – Emıl Antýan Anrı de Býııan de Lakost.
2-sýret
Bul tulǵanyń ómir jolyn sholyp kórsek, 1867 jyly 14 qańtarda Fransııada týypty. 1885 jyly ǵylym bakalavry dárejesin alyp, odan keıin óziniń qalaýynsha Sent-Sırdegi áskerı ýchılıshede oqyǵan. 1887 jyly leıtenant sheninde Alpi batalonynda qyzmet atqarǵan. 1891 jyly Ierýsalımde, 1894 jyly Aljırde, 1895-1897 jyldary Úndistanda ofıserlik barlaý isine jegilgen. 1899-1910 jyldary óz salasynda qyzmetin Persııa, Aýǵanstan, Pamır ólkesinde jalǵastyryp, eń sońynda Mońǵolııaǵa saıahattap, kóptegen arheologııalyq oryndy aralap, zerttegen. Osy saparynda Kúltegin eskertkishiniń eki fotosyn túsirgen sııaqty. 1912 jyly 7 maýsymda eline oralyp, Qurmet legıonynyń ofıseri bolyp taǵaıyndaldy. 1937 jyly qaıtys bolǵan.
Osy oraıda, «eskertkish keshenniń aınalasyn qorshap, úıshik ornatqan kim?» degen saýal týary anyq. Ol adamnyń aty-jóni – Sando. Iаǵnı resmı qujattarda «Sando amban» degen atpen belgili.
Bul adamnyń ulty mońǵol bolǵanymen, tolyq qytaılanǵan beıbaq. Azan shaqyryp qoıǵan mońǵolsha aty – Sandýıdy qytaısha «Sando» dep ózgertken. О́zi 1876 jyly Jejıan provınsııasynyń Aqtasty (Chýlýýn saagan) degen jerinde týypty. Eseıgen shaǵynda Japonııada bilim alǵan.
20 jasynan bastap Sın ımperııasyna adal qyzmet atqarǵan eken. Áýeli Hanjoýdaǵy áskerı akademııanyń bastyǵy, Jejıan provınsııasynyń syrtqy isterine jaýapty sheneýnik mindetin atqarǵan. 1902 jyly Beıjińdegi Ejen han ýnıversıtetinde baqylaýshy. 1907 jyly azamattyq ákimshilik basqarma keńesiniń keńesshisi, 1908 jyly Kóhhot qalasynyń komendanty qyzmetin atqaryp, general shenin alǵan. 1909 jyly qarasha aıynda Syrtqy Mońǵolııany basqarýshy amban (mınıstr) qyzmetine taǵaıyndalyp, Kúre qalasyna barǵan. Bul mindetti 1912 jyly Mońǵolııa táýelsizdik alyp, jańadan Boǵda handyq bılik ornaǵanǵa deıin atqarǵan. Keıin japondyqtardyń yqpalymen 1932 jyly Manjýrııa jerinde qurylyp, 1945 jyly joıylǵan Manj-go ýaqytsha úkimetine qyzmet etken. 1941 jyly 70 jasynda baqılyq bolǵan.
Sando amban (1876-1941)
Osy Sando amban Syrtqy Mońǵolııany basqarýǵa kelgen sátten bastap, apaıtós saharadaǵy kóne eskertkishterdi (buǵytas, balbal, kóne jazbalar, t.b) tizimdep, memleket qamqorlyǵyna alýdy dittegen kórinedi. Osylardyń ishinde ambannyń nazaryn aıryqsha aýdarǵan mura – Kóshó Saıdamda turǵan Kúltegin jazba eskertkishi.
Ambannyń túrki eskertkishin qorǵaýǵa alǵany haqynda dálel kóp. Sonyń biri mońǵol jurtyna tanymal kósemsózshi ári tarıhshy S.Batbaıardyń eńbekterinde: «Bizdiń rýhanı keńistigimizde unamsyz keıipker retinde oryn alǵan Sando amban bılik qurǵan jyldary Kóshó Saıdamdaǵy túrik eskertkishterin qamqorlyqqa alyp, ony qorshap-qorǵap, kirpishpen úı turǵyzdy» dep jazsa (S.Batbaıar. «Kodama, Mısýı pýýs. Kúredegi japondar». 1911-1921 jyldar. Ulanbatyr – 1993 jyly 43-b), taǵy bir eńbekte Sando amban atqarǵan jumystardyń baıanhaty tirkelipti.
Bul baıanhatta: Kúltegin eskertkishiniń bıiktigi 3,33 metr, eni 1,32 metr, qalyńdyǵy 0,46 metr. Úsh jaq qaptalynda barlyǵy 68 jol, 10 myń árip qashalǵan rýna jazýy bar. 1-13 joldary kishi jazýlar bolsa, 14-68 joldar úlken jazýlar. Bul jádiger alǵash óń beti kúnshyǵysqa qaratylyp baqatastyń ústine ornatylǵan. Keshenniń jalpy kólemi 67 metr, eni 29 metr. Alań 1 metr qalyń kirpish qorǵanmen, al syrty or qazylyp qorshalǵan. Qorǵan ishindegi eskertkishke 32h32h6 santımetr kirpishpen úıshik salynǵany týraly jazylypty (On relationship between Mongolia and Japan during the Japanese stay in Ulaanbaatar between 1911-1921. R- 43).
Qujattyń sońynda, keshennen qysh-qumyra, temirden jasalǵan turmystyq buıymdar hám sándik buıymdar tabyldy delingen eken. Osyǵan qaraǵanda, sol tusta eskertkishti qorǵap úıshik ornatýmen qatar, az-maz qazba jumystaryn da júrgizgen tárizdi.