Ekologııa salasyndaǵy yntymaqtastyq artady

Odaqtastyq baılanys nyǵaıady

Otyrysty ashqan M.Áshimbaev aldymen qatysýshylardy ulttyq mereke – Respýblıka kúnimen quttyqtap, Memlekettik egemendik týraly deklarasııa ǵasyrlarǵa jalǵasqan memlekettiliktiń qaıta jańǵyrýynyń jarqyn kórinisi ekenin atap ótti.

Palata otyrysynda senatorlar «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men О́zbekstan Respýblıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy ekologııa jáne qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zańdy qarady. Depýtattar atap ótkendeı, kelisim Qazaqstan men О́zbekstannyń qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy ózara is-qımylyn odan ári damytýdy kózdeıdi. Naqty aıtqanda, bul baǵyttaǵy birlesken jumys aýa men sýdyń lastanýyna jol bermeý, qatty tur­mystyq qaldyqtardy baqylaý, bıo­lo­gııalyq áralýandyqty saqtaý, eko­júıeni toqyraýdan qorǵaý, qumdy daýyl­dardyń aldyn alý sııaqty birqatar mańyzdy sharany qamtıdy. Buǵan qosa ke­lisimde Aral basseınindegi ekolo­gııa­lyq jaǵdaıdy jaqsartý jónin­de birlesken is-sharalar ázirleý qarastyrylǵan.

Sonymen qatar halyqaralyq qujat­tyń normalaryna sáıkes qorshaǵan ortaǵa monıtorıng júrgizý salasynda birlesken ǵylymı zertteý júrgiziledi. Zańda ár tarap memleketteriniń shekara mańyndaǵy aýmaqtarynda qorshaǵan ortanyń jaı-kúıi týraly aqparat almasý reglamentin ázirleý, ózara habardar etý jáne qorshaǵan ortaǵa transshekaralyq turǵyda áser etetin tótenshe jaǵdaılar boıynsha qajetti sharalar qabyldaý máseleleri de aıqyndaldy.

«Qaralǵan kelisim baýyrlas eki el­diń qorshaǵan ortany qorǵaý salasyn­daǵy yntymaqtastyǵyn nyǵaıtý maq­satymen ázirlendi. Kelisim aıasynda aýa men sýdyń lastanýynyń aldyn alý, qatty turmystyq jáne qaýip­ti qaldyqtardy basqarý júıe­sin jetildirý baǵyttary boıynsha ta­­rap­tardyń birlesken is-qımyl­da­ry qarastyrylǵan. Sondaı-aq bıo­lo­gııalyq áralýandyqty saqtaý, klımattyń ózgerýine beıimdelý jáne basqa da mańyzdy baǵyttar aıqyndalyp otyr. Jalpy, maquldanǵan zań eki memleket arasyndaǵy odaqtastyq qatynastardy odan ári nyǵaıtýǵa óz úlesin qosady dep senemiz», dedi M.Áshimbaev.

Osy kelisimdi qaraý barysynda qujattyń qazaq tilindegi mátininde qatelik ketkeni belgili boldy. Senat tóraǵasy mundaı olqylyqqa jol berýge bolmaıtynyn basa aıtty.

«Qazaq tilindegi qujattarda qatelerdiń kezdesýi – búgin paıda bolǵan másele emes. Bul problemany depýtattarymyz da únemi kóterip júr. Sol sebepti qazirgi tańda qazaq tilindegi mátinnen qate jiberip, ony qaıta túzetý orynsyz», dedi Palata spıkeri.

Sondaı-aq ol qazirgi tańda elimizde memlekettik tildiń mártebesi nyǵaıyp, osy salada kásibı mamandardyń qatary artqanyna nazar aýdardy. Sondyqtan Senat tóraǵasy bul salada tıisti mamandarmen jumysty kúsheıtý kerek ekenin aıtty.

«Búginde shet tilderdegi irgeli ǵylymı eńbekterdi qazaq tiline aýdaryp júrgen bilikti mamandarymyz bar. Keıingi jyldary olar belsendi jumys istep keledi. Ony bárimiz kórip otyrmyz. Sondyqtan bizde túrli ter­mındermen jumys isteıtin, qalyp­tasqan mamandar jetkilikti dep aıtýǵa ábden bolady. Sol sebepti qujat­tarda qazaq tilindegi mátinde qatelik bol­maýǵa tıis. Al halyqaralyq kelisim­derde buǵan múldem jol berýge bolmaıdy. Sondyqtan tıisti vedomstvo osy má­sel­eden qorytyndy shyǵaryp, kásibı maman­darmen jumys isteýge tıis. Alda­ǵy ýaqytta mundaı olqylyq qaıtalan­baıdy dep senemiz», dedi M.Áshimbaev.

Veterınarııa salasynda baqylaý álsiz

Otyrys kezinde senatorlar ózderi­niń depýtattyq saýalyn joldap, ózekti máselelerdi kóterdi. Máselen, Arman О́teǵulov veterınarııa salasynda tıisti baqylaýdyń joq ekenin aıtyp, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligin synǵa aldy. Bul másele azyq-túlik qaýip­siz­digine qater tóndiredi. Depýtat­tyń aıtýynsha, keıingi eki jylda keıbir aımaqtarda túıneme sııaqty qaýipti aýrýlar men tamaqtan jappaı ýlanýdyń ósýi baıqaldy. Bul problemalar elimizdiń ónim eksportyna, ásirese, veterınarlyq standartqa sáıkes kelmeýine baılanysty etti basqa elderge jiberýge múmkindik bermeýge tikeleı áser etedi.

«Qalyptasqan jaǵdaıǵa taldaý jasa­ǵanda negizgi sebeptiń biri – mem­leket­tik organ qurylymynyń tıimsiz eke­nin kórsetip otyr. Fýnk­sııalardyń sha­shy­rańqy bolýy, kúsh-jigerdiń qaıta­lanýy, múdde­ler qaqtyǵysy problema­lardy tıimdi sheshýge kedergi keltiredi. Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrligi bir-birine qarama-qarsy ártúrli mindetterdi atqara otyryp, veterınarııa salasyndaǵy retteý, iske asyrý jáne baqylaý fýnksııalaryn qalaı nátıjeli júzege asyrady?» dedi senator.

A.О́teǵulov osyǵan baılanysty sanıtarlyq, veterınarlyq jáne azyq-túlik qaýipsizdigine jaýapty birtutas memlekettik organ qurýdy usyndy.

Ara sharýashylyǵyna baǵdarlama qajet

Senator Zakırjan Kýzıev otan­dyq omartashylardy alańdatyp otyr­ǵan problemalarǵa toqtalyp, ónim sapa­synyń jáne salanyń damý qarqy­ny­nyń tómendeýine jol bermeýdi kózdeıtin birqatar sharany atap ótti. Depýtat baldy sáıkestendirýdiń ulttyq standarttaryn qabyldaý jáne ónimdi óndirýshiden tutynýshyǵa deıin baqylaýdyń elektrondyq júıesin engizý qajet ekenin jetkizdi.

Onyń aıtýynsha, elimizdegi omartashylardyń áleýeti zor bolsa da qıyndyqqa dýshar bolyp otyrǵan kórinedi. Importtan bajsyz keletin jáne sapasy tekserilmeı shekaradan ótetin bal tutynýshylardyń densaýlyǵy men jergilikti ónim óndirý­shilerge qaýip tóndirip otyr. Aýrý týǵyzatyn arany zańsyz ákelý bizdegi aranyń tuqymyn joıyp jiberetin keneniń paıda bolýyna sebep bolady. Sonymen qatar kúmándi hımııalyq zattardy qoldaný jaǵdaıdy nasharlatyp tur jáne memlekettik qoldaý baǵdarlamasynyń bolmaýy salany damytýǵa múmkindik bermeı keledi. 2023 jyly elimizde 4 myńnan asa tonna bal ónimi óndirildi, biraq eksport tek 222 tonnany ǵana qurady, bul jalpy kólemniń 5%-yn quraıdy. Reseıdegi baldyń sapasyna qoıylatyn talaptardyń qataıýy da jaǵdaıdy ýshyqtyrýy múmkin. 1 qyr­kúıekten bastap Reseıde «bal» uǵymy belgilendi, al 1 jeltoqsan­nan bastap tekserýler bastalady. Zertteýler boıynsha Reseıdegi baldyń 38%-y jalǵan ekenin eskere otyryp, sapasyz baldyń elimizge kelý yqtımaldyǵy arta túsedi.

«Ara sharýashylyǵyn qoldaý jóninde memlekettik baǵdarlama qabyldaýdy suraımyz, oǵan qarjylan­dyrý, oqytý jáne ǵylymı zertteý sharalaryn da qosý kerek. Bal ımportyn qatań baqylaý ornatý, sertıfıkattaý­dy mindetteý jáne standartqa sáıkes zerthanalyq zertteýler engizý kerek. Aranyń jaǵdaıyn veterınarlyq jáne sanıtarlyq baqylaýdy da, zııankestermen kúresti de kúsheıtý kerek. Sondaı-aq «bal» uǵymyn bekitý jáne jalǵan ónimmen kúres úshin «Ara sharýashylyǵy týraly» zańǵa túzetýler ázirleý mańyzdy. Sıroptar men qanttyń burmalanýyn boldyrmaý úshin baldy sáıkestendirýdiń ulttyq standartyn qabyldaý, sondaı-aq naryqtyń ashyqtyǵyn arttyrý úshin óndirýshiden tutynýshyǵa deıin baldy baqylaýdyń elektrondyq júıesin engizý qajet», dedi Z.Kýzıev.

Qaldyqty óńdeýdiń salyǵy kóp

Senator Ernur Áıtkenov qaldyq­tar­dy jınaý jáne qaıta óńdeý sala­syna qatysty joǵary salyq júkte­mesi «jasyl» ekonomıkaǵa kóshý úderi­sin tejeıdi dep esepteıdi. Sondyq­tan senator Salyq kodeksine tıisti zańna­ma­lyq túzetýler engizýdi jáne qatty tur­mystyq qaldyqtardy bas­qarý máselelerinde biryńǵaı mem­leket­tik saıasat ázirleýdi usyndy. Depýtat­tyń pikirinshe, qaldyqtardy tıimdi óńdeýdegi negizgi kedergilerdiń biri – qaıtalama shıkizatty jınaý men óńdeýge salyq júktemesiniń joǵarylyǵy.

«Damyǵan elderdegi qaldyqty bas­qarý júıesinde jınaý, tasymaldaý, qaı­ta óńdeý jáne kádege jaratý sııaqty bar­lyq kezeń qamtylady. Alaıda elimizde bul úderis qoqysty shyǵarý jáne ony polıgondarda kómýmen ǵana shekteledi. Munda qoqysty qaıta óńdeý jáne kádege jaratý deńgeıi 24%-dy ǵana quraıdy. Qoldanystaǵy zańnama aıasyndaǵy keritartpa yqpaldy da atap ótý qajet. Salyq kodeksinde osy salaǵa salyq júktemesi joǵary belgilengen, bul jalpy qaıtalama shıkizatty jınaýdyń qymbattaýyna ákeledi. Mysaly, 10 kg makýlatýra tapsyrý úshin qabyldaý pýnktine jeke kýálik ákelý, satyp alý aktisin toltyrý kerek jáne aqsha tólegen kezde JTS-tyń 10%-y ustalady. Bul faktiler qaıtalama shıkizat jı­naý­shylardyń nara­zylyǵyn týǵyzyp qana qoı­maı, kúsh-qýatty ulǵaıtýda shıki­zat tapshylyǵyn týyndatady. Sony­men qatar qazaqstandyq qaıta óńdeý­shi­lerdiń básekege qabilettiligin tómen­detedi jáne naryqtaǵy úlesin joǵaltýǵa yqpal etedi», dep atap ótti senator.

Senator osyǵan baılanysty Úkimet basshysyna QTQ basqarý máselesinde biryńǵaı memlekettik saıasatty ázirleý úshin barlyq múddeli tarapty tarta otyryp, jumys komıssııasyn qurýdy usyndy.

«Qaıtalama shıkizatty jınaý jáne qaıta óńdeýdi júzege asyratyn kásip­kerlik sýbektileri úshin Salyq kodeksine salyq júktemesin azaıtý jónindegi túzetýler engizý múmkindigin qarastyrý kerek. Qaıtalama shıkizatty qaıta óńdeýshilerdi damytý jáne qoldaý jónindegi Jol kartasyn ázirleý, sondaı-aq qatty turmystyq qaldyqtardy jınaý, qaıta óńdeýdi júzege asyratyn kásiporyndardy memlekettik qoldaý tetikterin qaıta qaraý qajet», dedi senator E.Áıtkenov.