Almatynyń ortalyǵynda ornalasqan myna bir ǵımarattyń el tarıhynda alar orny bólek. Azattyqtyń altyn besigine balanatyn arý shahardaǵy dál osy nysanda 1990 jyly 25 qazanda Memlekettik egemendik týraly deklarasııa qabyldandy. Joǵarǵy keńestiń keńsesi bolǵan ǵımarat – talaı tarıhı oqıǵalardyń shejiresi qattalǵan meken. 1991 jyly «Táýelsizdik týraly» Konstıtýsııalyq zań da osy jerde bekitildi. Astanany elordaǵa aýystyrý týraly sheshim de osynda qabyldandy.
Eldigimizdiń eńseli merekesi qarsańynda «Egemen Qazaqstan» gazetinde Respýblıka kúniniń mańyzy men máni, ony atap ótýdiń jón-jobasy týraly dóńgelek ústel ótkeni málim. Sol jıynda Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń basqarma basshysy Nurbek Matjanı biz aıtyp otyrǵan burynǵy Joǵary keńestiń ǵımaratyn táýelsizdik atrıbýty retinde paıdalanýǵa bolady degen usynys bildirgen edi. Táýelsizdik tarıhynyń bastaýynda turǵan keshen el tarıhyndaǵy eleýli oqıǵalardyń kýási ǵana emes, ultynyń ótkenine ógeı kózben qaraı almaıtyn jas urpaqty taǵylymǵa uıystyratyn taptyrmas oryn bolýǵa tıis ekeni buǵan deıin de aıtylǵan.
«Negizi bizdiń tarıh AQSh-pen óte uqsas. Amerıka alǵash ret Fıladelfııada egemendigin jarııalady. Keıin el astanasy jańadan salynǵan Vashıngtonǵa kóshirildi. Fıladelfııada ataqty «Táýelsizdik ordasy» atty ǵımarat bar. Bul nysandy áli kúnge deıin el prezıdentteri, senatorlar, kongresmender, saıasatkerler baǵdarlamalyq sóz sóıleıtin kezde rámizdi oryn retinde tańdaıdy. Taıaýda ǵana Kamala Harrıs pen Donald Tramp ta osy jerde debatqa tústi. Biz de Almatydaǵy Tóle bı kóshesinde ornalasqan burynǵy Joǵary keńestiń ǵımaratyn «Táýelsizdik ordasy» dep atasaq, utar edik. Bálkim, balalardy, jasóspirimderdi, stýdentterdi jyl saıyn sol jerge aparý, onyń maketin aýyl-aımaq, mekeme-mektepke deıin taratyp, nasıhattaý, tanymal etý Respýblıka kúniniń bir nyshany retinde merekeniń mártebesin bıiktetedi dep esepteımin», degen edi N.Matjanı.
Táýelsizdik jarshysyna aınalǵan ǵımarattyń irgetasy 1938 jyly qalanǵan. Soǵys jyldarynda turalap qalǵan qurylys jumysy keıinnen qaıta jalǵasyp, 1957 jyly ǵana paıdalanýǵa berildi. Al 1972 jyly oǵan qosalqy eki ǵımarat salynyp, búıirlik zaldar keńeıtilgen. Ǵımarat sáýletshi Borıs Rýbanenkonyń jetekshiligimen «Mosproekt» sheberhanasynda jobalanypty.
Ǵımarat bir-birimen keń joldar arqyly baılanysqan úsh kompozısııalyq tomnan turady. Olardyń ortasynda ǵımarattyń negizgi boılyq osi boıynda ornalasqan Joǵarǵy keńes zaly bar, ol eki tikburyshty aýlany quraıdy. Negizgi qasbettiń arhıtektýralyq sheshimi – jaryq pen kóleńkeniń tıimdi oıynyn jasaı otyryp, úlken 8 baǵanaly keńistiktikten turady.
1980 jylǵa deıin bul ǵımaratta Joǵarǵy keńes, Mınıstrler keńesi jáne Qazaq KSR Kompartııasy Ortalyq komıteti ornalasty. 1982 jyly ǵımarat qala qurylysy jáne sáýlet eskertkishteriniń tizimine qosyldy. Táýelsizdik alǵannan keıin Almaty oblysynyń ákimdigi osynda ornalasty. Endi bul – 2001 jyldan bastap qazirgi ýaqytqa deıin Qazaqstan-Brıtan tehnıkalyq ýnıversıteti (QBTÝ). 2016 jyly QBTÝ (Joǵarǵy keńes) ǵımaratynyń qabyrǵasyna «Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń qabyldanǵany týraly memorıaldyq taqta ilindi.
El tarıhyndaǵy eleýli oqıǵaǵa kýá bolǵan sol tustaǵy depýtattar men memleket qaıratkerleri de N.Matjanıdyń oıyn qýattaıdy. Máselen, Qazaq KSR halyq depýtaty bolǵan akademık Oraz Baımuratov nysandy egemendiktiń mańyzdy atrıbýty retinde baǵalaý tarıhqa jasalǵan qurmet dep esepteıdi.
«Bul sátti sózben aıtyp jetkizý múmkin emes. Ol kezdegi depýtattar, shyn máninde, ár salada kóshbasshy bolǵan, elshil, memleketshil, rýhanı qýaty myqty qaıratkerler edi. Bostandyq dep bulqynǵan, bolashaqqa umtylǵan halqymyzdyń arman-ańsary arnasyn tapqan kún edi bul. Talaı qıly kezeńdi bastan ótkerip, óz bosaǵańda ózgege jáýteńdeýden asqan sor bar ma? Táýelsizdik tańy atqanda qýanbaǵan júrek joq shyǵar. Aıtyp otyrǵan ǵımarat – rasynda, el úshin tarıhı qasterli oryn bolýǵa laıyq jer. Onyń ár qabyrǵasynda bútin bir halyqtyń armany, jańa kezeńniń bastaýy, mańyzdy sheshimderdiń jańǵyryǵy jatyr. Muny tek tarıhı eskertkish dep atap qoımaı, kútip baptaýǵa, memlekettik deńgeıde mańyz berýge umtylýymyz kerek», dedi O.Baımuratov.
Ýnıversıtet ujymy aıtýly ǵımaratta bilim alatyn shákirtterge mundaǵy aýdıtorııalardyń kıeli oryn ekenin, ǵımarattyń tarıhy týraly únemi aqparat berilip otyratynyn jetkizdi. Birer jyl buryn ǵımarattyń ortalyq zalynda demeýshilik qarajatpen jóndeý jumysy júrgizilipti.
«Biz barlyq erejeni qatań saqtadyq, óıtkeni ǵımarat – tarıhı eskertkish retinde memleket qorǵaýynda. Eń bastysy, biz kommýnıkasııalardy qalpyna keltirdik: jylý, jeldetý, jańa dybystyq júıe ornatyldy. Qazir bul – májilis zaly emes, ýnıversıtettiń qajettilikterine, onyń ishinde stýdenttik is-sharalarǵa arnalǵan zal. Jaryq aýystyryldy, barlyq lıýstra qaldy, olarǵa jańa jaryqdıodty shamdar qoıdy. Parketi qaıta jyltyratyldy. Dóńgelek zaldyń tóbesindegi kúmbezge kún batareıalary ornatyldy. Dóńgelek zalda eski oryndyqtardyń tósenishteri aýystyryldy. О́ıtkeni taza bylǵarynyń tozyǵy ábden jetken. Jaramsyz boldy, eski qaptamany saqtaı otyryp, jańa tústi dermatınnen ázirlendi. Ǵımarattyń dálizderinde keńestik dekor elementteri, eski shamdar, terezeler sol qalpynda saqtalǵan», deıdi ǵımaratqa ıe bolyp otyrǵan ýnıversıtet ókilderi.
ALMATY