Kórkemsózdiń kórnekti ókili

Halyqaralyq PEN klýb uıymdastyrǵan konfe­ren­sııaǵa Reseıden jazýshy, baspager Georgıı Prıahın, áıgili fransýz jazýshysy, saıahatshy jáne aýdarmashy Iv Gote, túrik jazý­shysy, syrtqy saýda bo­ıynsha jetek­shi maman, otstavkadaǵy polkovnık Ikramı О́ztýran, ózbek aqyny, dramatýrg, tarıhshy jáne aýdarmashy Hýrshıd Davron, ázerbaıjandar­dyń belgili ádebıettanýshy­sy, fılologııa ǵylymdary­nyń doktory Nızamı Mamedov Lıtvadan kelgen orys jazýshysy, «Antıbýker», «Znamıa» jýrnaly, I.Belkın syılyqtarynyń laýrea­ty Ergalı Ger, qyrǵyz jazýshysy, kınorejısser Dalmıra Tilepbergen arnaıy kelip, qazaq prozasy patrıarhynyń shyǵarmashylyǵyn ár qy­rynan taldap, baıandama jasady. Konferensııany Qazaq PEN klýbynyń pre­zıdenti, prozashy, jýrnalıst Bıgeldi Ǵabdýllın júrgizip, qazaq ádebıeti metriniń ǵasyrlyq mereıtoıy ulttyq rýhanııat­taǵy aıshyqty oqıǵa ekenin atap ótti. Konferensııada Almaty qalasy ákimdiginiń ókili, ádebıettanýshy ǵalym Mamaı Ahet, Mádenıet jáne aqparat mınıstr­ligi Qu­jat­tama jáne baspa isi ko­mıteti­niń tóraǵasy Rýstam Álı, Qyzylorda oblysy ákiminiń orynbasary Shahmardan Baımanov qazaq ádebıeti­niń alyp tulǵa­­sy­nyń ómiri men shyǵar­­mashy­lyǵynyń mańyzy­na toq­talyp, konferensııa qa­tysýshylaryn quttyqtady.

Bir ǵasyr ómir súrip, ólmes týyndylary arqyly HH ǵasyrdyń kórkem shejiresin hatqa túsirip ketken qaıtalanbas qalam ıesiniń ádebı jáne qoǵamdyq qyzmetiniń mańyzdy kezeńderin ashyp kórsetýge jáne rýhanı murasyn keıingi urpaqqa amanattaýdy qarastyrǵan konferensııa keń aýqymda ótti. «Eshqashan mereıtoıyn toılamaǵan, maqtaýdan, jyltyr sózden boıyn aýlaq ustaǵan bir adam bolsa, ol – Ábdijámil Nurpeıisov» deıdi moderator B.Ǵabdýllın. «Qan men ter» trılogııasyn oqyrman pyshaq ústinen úlesip alyp, qoldan-qolǵa tıgizbeı oqyǵan, eńse tiktegen ekpindi 50 jasynda da, sanaýly shyǵarmalary ondaǵan mıllıon tırajben qaıta-qaıta basylyp, shartarapqa aty dúrkirep jatqan 60 jasynda da, odan keıingi álemdik deńgeıge kóterilgen salıqaly 80, 90 jasynda da mereıtoıyn toılaýǵa úzildi-kesildi qarsy bolǵan «qıqar» minezinen jurt habardar. Tek bir márte ǵana, ózge túgili ózine-ózi aıaýsyz syn kózimen qaraıtyn klassıktiń buljymas qaǵı­daǵa aınalǵan bul qatal minezi­ne shydamaǵan jaqyn dostary syr­tynan aqyldasa kelip, alys-jaqynnan jazýshy jaqyn tutqan syılastarynyń basyn qosyp, «Ábe dostaryn shaqyrady» degen ataýmen 85 jasyn atap ótýge áreń kóndiredi. Aǵyl-tegil qyzyl sózge jany qas, maqtan men jaǵympazdyqqa jırene qaraıtyn jazýshy búkil kesh boıyna tek úsh adamnyń ǵana tilek aıtýyna ruqsat etedi. Jazý ónerine, jeke basyna munshama qatal talappen qaraǵan qalamgerdiń ómirden ótkennen keıingi alǵashqy mereıtoıyn laıyqty atap ótýde qalamdas baýyrlardyń keshegi kúni ese jibergen adaldyq pen ádildikti qalpyna keltirgisi kelgen nıetinen kórinip turdy.

Qazaqstan Jazýshylar odaǵy bas­qarma tóraǵasy Mereke Qulkenov­tiń aıtýynsha, halyqaralyq PEN klýbtyń ne ekenin, onyń qalaı jumys isteıtinin, jalpy alǵashqy úlgi modelin kórsetken – Ábdijámil Nurpeıisov. Úlken klýbtyń úlken syılyǵyn taǵaıyndaǵan da ózi. «Aýdarmashymen birge jaǵalasyp jumys istegen bir jazýshy bolsa, ol da Á.Nurpeıisov. Basqa tilge aýdarylǵan shyǵarmalarynyń taǵdyryna da alańdap qarap otyratyn.  О́mir boıy talantty adamdarǵa kómektesýmen keldi. О́mir boıy ádebıettegi haltýraǵa qarsy jumys istedi. Sol sebepti oǵan qarsy adamdar da kóp boldy. Az jazsa da, bar qazaqtyń júregin terbetken tyń shyǵarmalar jazdy» deıdi jazýshy.

Ádebıet – mádenıetter arasyn­daǵy altyn kópir. Memleketter arasynda soǵys bolsa da, shaıqastan irgesi sógilip, jer betinen joq bolyp joıylyp ketse de, olardyń arasyndaǵy ortaq mádenıet jo­ıyl­maq emes. Munyń negizgi kóri­nisi kórkem aýdarma, jazýshy eń­beginen tarap jatady. 1960-jyl­dardyń ózinde-aq qazaqtyń jas jazý­­shysynyń shyǵarmalary fran­­sýzdyń ataqty qalamgeri Lýı Aragonnyń nazaryn aýdarady. Konferensııaǵa kelgen fransýz ádebıetshisi Iv Goteniń aıtýyna qaraǵanda, sol kezeńde fran­sýz baspasózi Nurpeıisovtiń shyǵar­malaryna oń baǵa bergen. Gote ásirese, «Qan men terdiń» alǵashqy taraýy «Ymyrttyń» aýdarmasy týraly keńirek aıtty.

– Kazakov ony qazaqshadan fransýz aýdıtorııasyna arnaıy beıimdep aýdarǵan. Ol kezde Azııa deıtin elde jatqan qazaqtar týraly fransýzdardyń túsinigi orystardyń túsinigindeı bolmashy ǵana edi. Bul roman kermek taty­ǵan tereń qudyqtyń sýy sekildi óz elin­de de jaryqqa shyqpaýy, keıin­gi taraýlary jazylmaı qalýy da múm­kin edi. «Qan men terdiń» alǵash­qy taraýy «Ymyrtty» Amerı­­kanyń, Fransııanyń, basqa da áde­bıeti damyǵan elderdiń uly shyǵar­ma­larmen salystyrýǵa bolady. Sondyqtan da keńes odaǵy­nan tysqary elde alǵash ret jarııa­lanǵan fransýz aýdarmasy Á.Nurpeıisovtiń shyǵarmashylyǵy úshin túbegeıli betburys bolǵan úl­ken oqıǵa edi. Ádebı roman keńistigin kórsetýge múmkindik beretin, keıin bizge etene tanys sanalatyn sol zamannyń kelbetin kórsetken shyǵarma. Aragon men Kazakov Á.Nurpeıisovti álemdik ádebıettiń aınalymyna engizdi. Aıtsam, fransýzdyń maqtanshaǵy dersizder, biraq Fransııa Á.Nur­peıisovke álem terezesin ashyp berdi. Jazýshynyń kúshi mynada: resenzent ol týraly jazyp otyryp Nurpeıisovtiń óz stılimen jazady. Iаǵnı jazýshynyń sóz qoldanysy juqpaly dert sııaqty, resenzenttiń ózin ýlaǵan. Nátı­jesinde, stılıstıkalyq shaǵylysý paıda bolǵan. Biz qyrannyń sam­ǵaýyn, jýsannyń ıisin, terbelgen dalany kóremiz jáne osynyń bári bir resenzııanyń sheńberinen baıqalady. Bul jazýshynyń shyǵar­mashylyq qýatynyń myqty ekenin kórsetedi, – deıdi Iv Gote.

Konferensııada, sondaı-aq belgili kınorejısser, «Tanarıs» kom­panııasynyń jetekshisi Sergeı Ázimovtiń «Sońǵy sapar» atty fılminen  13 mınýttyq epızod kórsetildi. Rejısser kindigi týǵan halqy­na jalǵanǵan, jyldyń kez kel­gen mezgilinde týǵan jerine at basyn tirep, mazdaǵan oshaǵyna jyly­nyp qaıtatyn jazýshynyń Bela­rany­men kezdesken sátin beınelegen.

Ádebıet deıtin kıeli dúnıege qylaý túsirmeı, qalaı áspet­tep, jazý ónerin qalaı aıalaý kere­gin qalamymen kórsetip, búginde kóńil­­den kóship bara jatqan dás­túrdi qaıta jańǵyrtqan jazýshy – Á.Nurpeıisov. Onyń óz shyǵar­malaryn ómir boıy túzep-kúzep, jóndeýmen aınalysqan jazýshy bolǵanyn oqyrman qaýym jaqsy biledi. Munyń sebebin janynda jarty ǵasyr ini bolǵan belgili jazýshy Smaǵul Elýbaı keńinen tarqatyp, túsindirdi. «Nege bulaı etti?» deıtin bolsaq, Ábeniń ómiriniń sońǵy jaǵynda dúnıege smartfon, ınternet degen joıqyn kúsh kelip, kereqarys kitaptarǵa qaýip tóndirdi. Al Ábeńniń aldyńǵy býyn zamandastary Áýezov, Músirepov, Muqanovtar bul dúleıdi kórmeı ketti. Olar qalaǵanynsha jazdy. «Halyq oqı ma, oqymaı ma?» degen máselege bas aýyrtqan joq. Ábekeńniń ári baǵy, ári sory bolar, úlken kitaptardyń urpaqtyń qolyna ilinbeýin kózimen kórdi. Jasy da, jasamysy da smartfon kelgen soń, kitapty ysyryp tastady. Jaman jazsa, laqtyryp tas­taıtyn, jaqsy jazsa, mańdaıynan sıpaıtyn oqyrmannyń aldynda abyroıly bolǵysy keldi. О́zi ómirden ótkennen keıin halyqpen, oqyrmanmen tildesetin jalǵyz qural, ol kitap bolatyn. Sol kitap minsiz bolsyn dep armandady da, jóndeýmen ótti. Mynaý ómirge adam baqytty bolý úshin keledi, biraq baqytsyz bolyp ótedi. Adamǵa berilgeni – baqytsyz taǵdyry. «Qan men terde» bir baqytty adam bar ma? «Sońǵy paryzda» baqytty adam bar ma? Bári baqytsyz jáne ómirden de baqytsyz bolyp ótedi» dep Smaǵul Elýbaı jazýshynyń esh qalamgerge uqsamaıtyn erekshe qyrlary týraly syr aqtardy. «Nege baqytsyzdyq týraly jazdy, sebebi ol baqtytsyz urpaqtyń jyrshysy edi» dep tolyqtyrdy moderator Bıgeldi Ǵabdýllın. 

Ázerbaıjan ádebıettanýshysy Nızamı Mamedov: – Men sonaý 1980 jyldan beri ýnıversıtette túrki halyqtarynyń ádebıetinen dáris oqyp kelemin. Osy túrki halyqtarynyń ishinde ǵana emes, qazaq ádebıetiniń óresinde de Á.Nurpeıisov men úshin árdaıym birinshi orynda turdy. Ázerbaıjan eliniń ǵylymı ortasy, oqyrman aýdıtorııasy, ádebı ortasy áli kúnge deıin jazýshynyń ózine ǵana tán shyǵarmashylyq qyzmetiniń túıinin tolyq deńgeıde qabyldap boldy dep aıta almaımyn. Sońǵy jyldary qazaq aqyn-jazýshylarynyń shyǵarmalary ázerbaıjan tiline aýdarylyp júr jáne bul ádebı úrdis júıeli jolǵa qoıylǵan. 2022 jyly ázerbaıjan tilinde «Qazaq prozasynyń antologııasy» jaryq kórip, onda Á.Nurpeıisovtiń «Sońǵy paryz» atty shyǵarmasy jarııalandy. О́zindik qoltańbaǵa ıe jazýshy stıliniń sonylyǵy, biregeıligi sondaı, ol jasaǵan ár obraz, ár shtrıh jańashyldyqqa tunyp tura­dy. О́zi ómirden ótip ketse de, osy jańa­­lyqtyń bári endi zerttelýi ke­rek. Shyǵarmashylyq adamdaryna laıyqty baǵany tiri kezinde ǵa­na be­remiz de, shyǵarmalarynyń uly­­lyǵy týraly tek baqıǵa kósh­ken­nen keıin oılana bastaımyz. Á.Nur­peıisov, menińshe, búgingi zamandaǵy kórkemsózdiń eń kórnekti ókili. Ol ekitúrli qoǵamdyq-saıası júıe­ni kó­rip, ekeýine de kýá bolǵan adam, bir jaǵy keńestik júıe, bir jaǵy táýel­siz Qazaqstannyń bir-biri­ne uqsa­maıtyn qaǵıdattaryn kórse de, óz azamattyq ustanymynan, áde­bıetke adaldyǵynan aınymady, dedi.

Qazaq PEN klýby uıymdastyr­ǵan jazýshylardyń halyqaralyq konferensııasy tústen keıin Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń stýdentterimen kezdesýge ulasty.

Ǵasyrǵa jýyq ómir súrgen ǵa­ja­ıyp tulǵany qasterleý is-sha­ra­sy ekin­shi kúni taǵy da jalǵasyp, Almaty qalasyndaǵy jazýshy ómir súrgen M.Tólebaev kóshesindei №156 úıdiń qabyrǵasyna memorıaldy taqta ornatýdan bastaldy. Ańyz tulǵalar men  alyptardyń me­keni bolǵan áıgili kóshege sán bergen úıdiń qabyrǵasyna ilingen taq­talar galereıasy ádebıet alyby­nyń esimimen tolyqtyryldy. Bul jazýshyǵa degen – qurmet, murasyna – taǵzym.

Budan keıin Dostyq úıinde jazýshylardyń halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııasymen sabaqtasqan saltanatty jıyndy Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy, jazýshy Mereke Qulkenov ashyp, Á.Nurpeıisovtiń 100 jyldyq mereıtoıyn ulyqtaý sharasynyń negizgi uıytqysy Almaty qalasy ákimdigi men Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń qoldaýyna alǵysyn bildirip, mınıstr Aıda Balaevaǵa sóz berdi. Aıda Ǵalymqyzy Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń arnaıy joldaǵan quttyqtaý hatyn oqyp berdi. Mınıstr sońǵy úsh aıdyń ishinde jazýshynyń mereıtoıyna oraı óńirlerde 50-ge tarta is-shara ótkenin, basylym betterinde túrli maqala jaryq kórgenin, telearnalardan «Oryndalmaǵan arman», «Ańyz ǵumyr» atty derekti fılmder men túrli baǵdarlamalar uıymdastyrylǵanyn atap ótti.

– Ádebıetimizdiń abyzy Ábdi­jámil aǵamyzdyń shyǵarma­shy­lyǵymen, tulǵalyq bolmysymen burynnan etene tanyspyn. Onyń qoıyndápterge jazylǵan «Kýrlıandııa» romanymen bastalǵan shyǵarmashylyq joly «Qan men ter» trılogııasymen, tereńge tamyr jaıǵan «Sońǵy paryz» romany­men dańǵylǵa ulasty. Ár shyǵarma­sy­na úlken jaýapkershilikpen qarap, «Qan men terdi» jarty ǵasyrǵa jýyq talmaı túzep, «Sońǵy paryzyn» qaıta jazyp, ómiriniń sońyna deıin aıanbaı eńbek et­ti. Ábeńniń sóz ónerine degen as­qan jaýapkershiligi, qalamǵa sert bergeni búgingi jastarǵa úlgi-ónege bolýǵa tıis. Búgingi konferensııa jazýshynyń shyǵarmashylyǵyn jańa qyrynan zerttelýge jol ashady dep úmittenemin. Qabyrǵaly qalamgerdiń qundy týyndylary ýaqytpen birge damyp,  keler urpaqtyń rýhanı qazynasyna aınalatynyna zor senimmen qaraımyn, – dedi mınıstr.

Keńes odaǵyndaǵy eń joǵarǵy mártebeli syılyq – Memlekettik syılyqty «Qan men ter» trılogııa­synyń avtory retinde uly ustazy Muhtar Áýezovten keıin ıelenip,  Juban Moldaǵalıev túıindegen úshtiktiń qatarynda tarıhtan óz ornyn enshilegeni óz aldyna bir erlik ekenin konferensııa qatysýshylary qaıta-qaıta eske aldy. TÚRKSOI uıymynyń bas hatshysy Sultan Raev tynymsyz eńbek pen  tabandy talantynyń arqasynda sheberliktiń shyńyna shyqqan jazýshyny «qazaq ádebıetiniń ǵana emes, álemdik áde­bıet­tiń úlken tulǵasy, túrki ádebıeti­niń sholpan juldyzy. Uly Muhtar Áýezovten keıin qazaq áde­bıetin álemdik deńgeıge alyp shyqqan bire­geı qubylys» dep baǵalady.

Sondaı-aq konferensııada sóz alǵan aqyn, Memlekettik syılyq­tyń laýreaty Nurlan Orazalın, memle­ket jáne qoǵam qaırat­­keri Qy­rym­bek Kósherbaev, KSRO ha­lyq ártisi Asanáli Áshimov aıtqan qalam­­gerdiń ádebı-kórkem eńbegi men azamat­tyq bolmysy týraly shynaıy áńgime kóptiń kóńilin eljiretti. Qazaq­stannyń eńbek sińir­gen ártisi Baýyrjan Qaptaǵaı oqyǵan «Ábdi­jámil Nurpeıisovtiń monologinen» jazýshynyń jan syryn tanydy.

«Ábeniń albomy» atty fotoalbom tanystyrylyp, alǵash­qy súıinshi danasy otbasy men mı­nıstr­likke tartý etildi, jınal­ǵan qaýym jazýshy ómiri men shyǵar­mashylyǵyn arqaý etken kórmeni tamashalady.

Joǵary oqý oryndarynda, bilim oshaqtarynda, kitaphanalarda, mýzeılerde, aqparat quraldarynda jyl boıy júzege asyrylǵan taǵy­lymdy is-sharalar kerýeni jazý­shynyń aıaýly mekeni, qutty qony­sy bolǵan Almaty shaharynda kúlli áde­bıettiń merekesi sııaqty sharyq­tap baryp, kórkem kúı, ónegeli tú­ıin tapty. Ult ádebıetiniń birtýar sýretkerine kórsetiletin qurmet mereı­toımen ǵana shektelmek emes.

ALMATY