Almaty zooveterınarlyq ınstıtýtyn bitirip, týǵan jerim Mańǵystaý oblysyna kelip, qyzmetke aralasqannan bastap aldyma qoıǵan maqsatym – ata-babamyzdan amanat-muraǵa qalǵan Adaı jylqysyna asyl tuqym mártebesin alý boldy. Osy maqsatyma qol jetkizýdi kózdep ǵylymmen aınalysyp, elimizdegi ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen tyǵyz baılanys ornatyp, júıeli jumys júrgizdim. Bul nátıjesiz bolǵan joq, jylqymyzdyń ónimdik baǵytyna qaraı sıpattamalary ázirlenip, jańa memlekettik standarty qabyldandy. Birneshe seleksııalyq jetistik pen jańa tehnologııany óndiriske engizip, patent aldym.
Biraq biz, ıaǵnı jylqyshylar, zootehnıkter, zooınjenerler, ǵalymdar qansha tyrysqanymyzben Adaı jylqysyn derbes tuqym dep rásimdeı almadyq, ol tek «Qazaqy jylqynyń Adaı tuqymdyq toby» degen ataýmen jazylyp, aıtylyp júrdi. 2022 jyly bir top maman men ǵalym Mańǵystaý oblysynan saılanǵan Senat depýtaty Bekbol Orynbasarovpen Adaı jylqysyn derbes tuqym dep rásimdeý máselesin talqylaǵan edik. Sonyń nátıjesinde senator Memleket basshysyna hat joldaǵan bolatyn. Depýtattyń usynysy qoldaý taýyp, Qazaqstan Prezıdenti 2022 jylǵy 7 qarashada Mańǵystaý oblysy jurtshylyǵymen kezdesý kezinde el úkimeti men oblys ákimine Adaı jylqysyn dara tuqym dep rásimdeýdi tapsyrdy.
Sol kúni Prezıdenttiń óz qolynan «Parasat» ordenin aldym. Árıne, kóp jylǵy eńbegimniń baǵalanǵanyna qýandym. Memleket basshysynyń Adaı jylqysy týraly sheshimin estip, halqymyzdyń talaıǵy armany oryndalatyn boldy ǵoı dep erekshe qýanyshqa bólendim.
Sodan bastap, Prezıdentimizdiń tapsyrmasyn sapaly jáne merziminde, qarjy jumsamaı oryndaý joldary týraly usynysymdy daıyndap, laýazymdy da quzyretti de jaýapty adamdarmen kezdese bastadym. Biraq meniń bergen usynystarym eskerilmedi. О́ıtkeni bul mańyzdy tapsyrmanyń oryndalýyna Qazaq mal sharýashylyǵy jáne jemshóp óndirisi ǵylymı zertteý ınstıtýty belsendi túrde aralasyp, Adaı jylqysyn derbes tuqym retinde taný rásimin uıymdastyrýǵa «019» bıýdjettik baǵdarlama boıynsha somasy 50 mıllıon teńgelik ınnovasııalyq jobaǵa konkýrs jarııalady. Bul baıqaýda sol ınstıtýttyń ǵalymdary jeńiske jetti.
Bul arada Úkimet te, oblys ákimi de kináli dep oılamaımyn, olar qarjy bóldi. Bárin búldirgen atalǵan ınstıtýt dep sanaımyn. Adaı jylqysyn aprobasııalaıtyn memlekettik komıssııa Aqtaý qalasyna byltyr 12 jeltoqsanda keshke ushyp kelip, 19 jeltoqsan kúni keri ushyp ketýin josparlap, uıymdastyrǵan osy ınstıtýt eken. Komıssııanyń maqsatyn anyqtaý kezinde túsiniksiz jaǵdaı bolypty. Sondyqtan bekitilgen quramnyń eki múshesi aprobasııaǵa qatysýdan bas tartqan. Sosyn bul kezde boran soǵyp, joldar jabylyp jatqan kez edi. Mańǵystaý jaǵdaıynda 5-6 seleksııalyq jetistikti 5-6 kúnde birden synaqtan ótkizip, aprobasııalaý eshkimniń mıyna qonatyn sharýa emes. Sebebi jazdyń jaıma-shýaq ýaqytynda qoıdyń ózinen 1 seleksııalyq jetistikti aprobasııalaýǵa barý-kelýimen kem degende 4-5 kún ýaqyt ketetin.
Osyndaı kúmándi áreketterden keıin, byltyr jeltoqsan aıynda Adaı jylqysy resmı túrde jańadan shyǵarylǵan asyl tuqymdy mal retinde tirkelip, patent berildi, al onyń quramdyq bólimderine 5 patent berildi.
Adaı jylqysy tuqymyna berilgen bas patentte:
– «Asyl tuqymdy «Adaı» jylqysy» ataýly zańdy tulǵalar jáne jeke kásipkerler birlestiginiń qaýymdastyǵy;
– «Qazaq mal sharýashylyǵy jáne jemshóp óndirisi ǵylymı zertteý ınstıtýty» ataýly jaýapkershiligi shektelgen seriktestigi;
– Qazaqstannyń 20 azamaty;
– Reseıdiń 1 azamaty avtorlar retinde jazylǵan.
Tuqym avtorlarynyń, onyń quramdyq quraýshy birlikteriniń tizimderinde áldeqashan marqum bolyp ketken 6 kisi, tipti ómirinde Mańǵystaýǵa aıaq baspaǵan adamdar jáne jylqyǵa qatysy joq tulǵalar bar. Bul tizimge burynǵy patenttelgen seleksııalyq jetistikterdiń avtorlary, Adaı jylqysy týraly monografııa jazǵan avtor enbeı qalǵan. Basty patentte marqumdardan keıin birinshi bolyp meniń aty-jónimdi tirkepti. Muny «avtorlyqqa qarsy bolyp júrgen Kúzembaı ózi avtor bolyp alypty» dep, meniń aýzymdy japqylary kelgen ǵoı dep túsiný kerek.
Atalǵan ınstıtýttyń bas dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor Aıbyn Tórehannyń bıyl 1 aqpanda «Egemen Qazaqstan»-da «Adaı jylqysy – halyqtyq seleksııanyń úzdik jetistigi» atty maqalasy jarııalandy. Ǵalymdardyń pikirinshe, «maqalanyń máni taqyrypqa saı emes, onda maqalanyń avtory genomdyq analızder negizinde «jańa «Adaı jylqysy» tuqymy shyǵaryldy» degen shúbáli nátıjeni jarııalanymnyń taqyrybyn jamylyp jurtshylyqty aldaýsyratpaqshy bolǵandyǵy kórinip tur» deıdi. Bizdińshe, professordyń bul tujyrymy – ǵylymı negizsiz. Olaı deıtinim, meniń «genomdyq» máseleden de azdap habarym bar. Atap aıtsam, sonaý 1980 jyldary Máskeýdegi Jalpy genetıka ınstıtýtynda tájirıbe alyp, «markerlik gender» jáne olardyń maldyń ónimdiligi men ónim sapasyn, shyǵý tegin anyqtaýdaǵy róli týraly biraz ǵylymı-izdenis jumystaryn júrgizip, dıssertasııama engizgenmin. Sondyqtan buryn shyǵarylǵan jylqy tuqymynyń «genomdyq» quramyn zerttep, sonyń negizinde jańa tuqym shyǵaryldy deý durys emes ekenin bilemin.
Qysqasy, Prezıdent tapsyrmasy durys oryndalmady dep esepteımin, óıtkeni ol Adaı jylqysyn derbes tuqym dep rásimdeýdi ǵana tapsyrdy, jańa tuqym shyǵar degen joq! Qarjyda jańa tuqym shyǵarýǵa emes, bar tuqymdy rásimdeýge bólindi, ıaǵnı qarajat basqa maqsatqa paıdalanyldy. Onyń ústine, halyqtyq seleksııa ádisimen yqylym zamandarda qalyptasqan Adaı jylqysynyń avtory qylyp osy kezdegi ǵalymdardy atap, búkil álem jurtynyń aldynda uıatqa qaldyq. Bul týraly feısbýkte, ınstagramda esimderi elimizge, shetelderde belgili ǵalymdar pikirlerin jazyp jatyr. Olar Adaı jylqysyn qazirgi tiri pendeler seleksııalap dúnıege ákelgen joq. Ol – ata-babamyzdyń eńbeginiń tarıhı jemisi, murasy, halyqtyń menshigi ekeni jáne oǵan avtor atanýǵa eshkimniń quqynyń joqtyǵyn aıtqan. Bul rette atalǵan ınstıtýttyń basshylyǵy men qyzmetkerleri ǵylymdaǵy áriptesteriniń, qoǵamnyń pikirin eskerip, aqylǵa kelip, ózdiginen qatelikterin túzeter dep oılap edim. Mine, jylǵa jaqyndap qaldy olardyń tarapynan eshqandaı is-qımyl kórmedik.
Al Adaı jylqysy el arasyndaǵy jylqyshylardyń áýpirimmen sany men sapasyn saqtap, jergilikti atbegilerdiń bilimdiligimen asyldyǵyn joǵaltpaı qazirgi zamanǵa jetti. Iаǵnı osy tuqymnyń avtory – qazaq ulty, qazaq halqy! Biraq atalǵan patentterge qarasaq, olaı emes. О́ıtkeni jeme-jemge kelgende qujattar sóıleıdi ǵoı. Mysaly, eger bireý Adaı jylqysy qazaqtar baǵzy zamanda halyqtyq seleksııamen shyǵarǵan kóne tuqym dese, qarsylastary «bul tuqymdy jekelegen adamdar 2023 jyly shyǵarǵan jáne ony shyǵarýǵa basqa ulttardyń, memleketterdiń ókilderi de qatysqan» degen qujattardy kórsetýi ǵajap emes. Patent – jylqynyń pasporty, al onda jazylǵan avtorlar – sol tuqymdy shyǵarǵan adamdar. Bul – avtorlardyń ruqsatynsyz «Adaı jylqysyn» paıdalana almaısyń degen sóz. Iаǵnı bul – qazaq halqynyń murasy men quqyǵy tek patentte kórsetilgen jeke adamdarǵa ótip ketkenin bildiredi. Sondyqtan ádildigine kelsek te, Adaı jylqysyna berilgen bas patentte «halyqtyq seleksııamen shyǵarylǵan asyl tuqymdy Adaı jylqysy» degen ǵana jazý bolýy kerek. Mundaı tájirıbe álemniń kóptegen elinde bar. Olar kóneden kele jatqan asyl tuqymdy maldaryn halyqtyq suryptaýmen shyǵarylǵan dep rásimdep qoıǵan. Osylaı máseleni túpkilikti sheshpesek, «dándegen qarsaq qulaǵymen in qazady» degen, erteń bireýi ultymyzdyń tórt túligine, bireýi jeti qazynasyna avtor bolmasyna kim kepil?
Bundaı qaýip-qaterlerdi joıý úshin jáne Adaı jylqysyna baılanysty oryn alǵan keleńsizdikterdi budan bylaı boldyrmaý úshin, Astanadaǵy zooınjener áriptesimiz Bolat Kenishbaev Ádilet mınıstrligi janynan basqa zańdy jáne jeke tulǵalardan táýelsiz degen erekshe mártebesi bar «Qazaqstannyń ulttyq qundylyqtary» ataýly respýblıkalyq memlekettik mekemeni tez arada qurý kerek degen usynysyn quzyrly organdarǵa joldapty.
Onda, Bolat Raqymuly: «Qazaq halqynyń barlyq ulttyq qundylyqtary osy mekemeniń atyna tirkelip, osy mekemege patentter berilsin, osy mekeme ulttyq qundylyqtar avtory bolsyn. Bundaı mekemeni qurýǵa, ony damytýǵa kóp qarjy ketpeıdi, ol kele-kele avtorlyq quqyqty paıdalanýdan túsetin aqsha arqyly ózin-ózi qarjylandyratyn uıym bolady. Osy mekeme arqyly qazaq halqynyń barlyq ulttyq qundylyǵyn jyldam patenttep alýǵa jol ashylar edi. Jańadan ashylatyn mekemeniń arqasynda qazir basqa elder ıemdengisi kelip júrgen qymyz, saýmal, shubat, qurt, dombyra, qobyz, halyqtyq jyr-dastandar, án-kúıler men salt-dástúrler, ǵylymı jáne shyǵarmashylyq týyndylarǵa, «Jeti ata» ǵylymyna, «Shejire» ǵylymyna, elimizde tabylǵan «Altyn adamdar» men tarıhı jádigerlerge, taǵy basqa da zattar men qubylystarǵa qazaq ulty men halqy avtor bolady. Ulttyq qundylyqtar – keler urpaqqa resmı túrde mura. Al qazirgi kezde halqymyzdyń ulttyq qundylyqtary talan-tarajǵa túsip jatyr. Olarǵa ıe bolyp, ataq-dańqqa bólengisi keletinderdiń qarasy óte kóp. Ata-baba eńbegin ıemdený arqyly abyroısyz dańq jarysyna túskenderdi joǵaryda aıtylǵan mekemeni qurý arqyly toqtatýǵa bolatynyna senimdimin», dep jazypty.
Iá, mundaı mekeme qurylsa, onyń elimizdiń ejelgi tarıhyn túgendeýge, jańa tarıhyn jasaýǵa, jas urpaqty patrıottyq rýhta tárbıeleýge yqpaly zor bolar edi. Urpaq úshin aıtsaq, qazaqtyń jabaıy jylqyny dúnıede alǵash qolǵa úıretkenin álem ǵylymy dáleldedi. Halqymyz ejelden jabaıy jylqyny qolǵa úıretkennen soń kóptegen asyl tuqymyn halyqtyq suryptaý ádisimen shyǵarǵan. Qazirgi jer júzindegi asyl tuqymdy jylqylardyń barlyǵy sol baıyrǵy dala jylqylary tuqymyn damytý arqyly suryptalyp shyǵarylǵan dep esepteledi. Sol asyl tuqymdy jylqy túrlerinen qazirgi Adaı jylqysynyń, Naıman jylqysynyń, Jaby jylqysynyń tuqymy ǵana saqtalyp qalǵan. Bul jylqylar keńes zamanyndaǵy ǵylymdaǵy teris saıasattyń kesirinen resmı túrde asyl tuqymdy jylqylar qataryna enbedi. Atalǵan tuqymdardyń ishindegi «Adaı jylqysy halyqaralyq arenada ózin jaqsy tanytty deýge tolyq negiz bar. Bul qazaq halqy men memleketimizdiń baǵzydan kele jatqan asyl tuqymdy jylqylary bar ekenin de dáleldedi. Sondyqtan Adaı jylqysyn biz seleksııalap dúnıege ákeldik» deý – ata-baba amanatyna qııanat jasaýmen bir esep.
Kúzembaı ERǴALIEV,
zooınjener, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty