2028 jyldan bastap elimizden Eýropaǵa qatynaıtyn áýe kompanııalaryna ekologııalyq taza áýe otynyn paıdalaný mindetteldi. Almatyda ótken «Green Airports» aımaqtyq semınaryna qatysqan Kólik vıse-mınıstri Talǵat Lastaevtyń aıtýynsha, 2028 jyldan bastap Eýropalyq Odaq osy ekologııalyq taza áýe otynyn paıdalanatyn áýe kompanııalaryn ǵana qabyldaıdy. Mamandardyń aıtýynsha, Eýroodaq elderimen aradaǵy áýejoly ıntegrasııasyn damytý úshin ushaqtarymyzǵa ekologııalyq taza otyn quımasqa amalymyz qalmaıdy.
Taza otyn óndirisine QMG jaýapty
Talǵat Lastaevtyń aıtýynsha, «QazMunaıGaz» Jet A-1 halyqaralyq sanatyndaǵy SAF ekologııalyq taza avıasııalyq otynyn óndirýdi bastady. Kompanııa halyqaralyq banktermen birigip osy baǵytta jumystardy qolǵa alǵan. Demek daıyndyq jumystary bizdiń elde de bastalyp ketti. Qazir álemde SAF otynyna suranystyń ósýi baıqalyp otyr.
«Bizdiń áýe keńistigi tranzıttik ushýlar úshin, onyń ishinde kartadaǵy alańsyz jerlerdi aınalyp ótýge tyrysatyn áýe kompanııalary úshin tartymdy. 2021 jyldan bastap tranzıttik ushý sany eki eseden astam ósti. Eýropa men Azııa arasyndaǵy negizgi tranzıttik joldar da bizdiń áýe keńistigi arqyly ótedi. Eýropalyq odaq birneshe jyl boıy tasymaldaý úshin mindetti shart retinde ekologııalyq taza avıasııalyq otyndy qoldaný qajet dep málimdedi. 2028 jyldan bastap jolaýshylardy tasymaldaý kezinde bizdiń laınerlerge quıylýǵa tıis ekologııalyq taza avıasııalyq otynnyń (SAF) belgili bir úlesin ustaný qajet. Onyń óndirisin daıyndaýmen qazir «QazMunaıGaz-Aero» aınalysady. Biz A1JR1 standartyna kóshemiz», deıdi T.Lastaev.
T.Lastaev tamyz aıynyń sońynda Astanadaǵy brıfıngte «Samuryq-Qazyna» men «Sovico Group» ókilderi arasyndaǵy kelissóz úderisi keste boıynsha júrip jatqanyn, oǵan sáıkes mámileni qyrkúıekte jabý josparlanǵanyn málimdegen bolatyn. Al bul joly atalǵan mámileniń jyl aıaǵyna qaldyrylǵany belgili boldy.
Halyqaralyq azamattyq avıasııa uıymynyń (IKAO) qorshaǵan orta jónindegi óńirlik mamany Blandın Ferıerdiń aıtýynsha, búkil álemdegi kompanııalardyń ekologııalyq taza avıaotyndy paıdalaný úlesin 55%-ǵa jetkizý úshin shamamen 3,2 mlrd dollar kerek. Sonymen qatar ekologııalyq taza avıaotyn óndirisin qoldaý jáne personaldy oqytý úshin túrli tetik pen quraldardy zerdeleý de mańyzdy. Budan basqa, uıym osy salada seriktester izdeý úshin arnaıy onlaın-platforma ázirlep jatyr. Ony 2025 jyly iske qosý josparlanyp otyr.
Áýejaıdy jańartý jumysyna 100 mln dollar bóledi
Semınar jumysyna qatysqan Almaty áýejaıynyń prezıdenti Goker Kose áýe gavanynyń ishki qurylysy, termınaldardyń jumysy týraly aıtyp berdi. Onyń sózinshe, kúni búginge deıingi aıtylǵan syn ótken kúnderdiń enshisinde qalmaq. Sebebi jańa termınal kesimdi merzimnen 22 aı buryn paıdalanýǵa berildi. Pandemııaǵa deıin Almaty áýejaıynda jolaýshylar aǵyny jylyna 6 mln-dy quraǵan.
«Qazir biz 11,5 mln deńgeıindemiz. Jańa termınal ashylǵanǵa deıin ótkizý qabileti nebári 3 mln bolatyn. Áýejaıdyń ınfraqurylymy óte eski. Jaqyn arada termınaldardyń da, áýejaıdyń da barlyq aspektisin jaqsartýǵa múmkindik beretin úlken ınvestısııalar quıylady. 2025 jyldyń sońyna qaraı ishki reısterge arnalǵan eski termınal tolyq jóndeledi. Investısııalar sol jaq ushý jolaǵyn qaıta jóndeýge baǵyttalady, biz drenaj júıesin ózgertemiz, qoldanystaǵy perrondy qaıta jóndeımiz. Ushý-kóterilý jolaǵynyń barlyǵy qaıta jóndeýden ótedi», dep atap ótti Kose.
Goker Kose aıtqandaı, aldaǵy 4 jylda Almaty áýejaıy aýqymdy jańǵyrtýdan ótedi. Jańartýǵa shamamen 100 mln dollar salý josparlanyp otyr. Biraq ınvestısııa munymen bitpeıdi. Sebebi zamanaýı áýejaıǵa ınvestısııa turaqty túrde qajet.
«10 jyl buryn «jasyl áýejaılar» týraly eshkim estimegen edi. Al qazir biz bul taqyrypty Almatyda talqylap jatyrmyz. Erteń qaýipsizdiktiń jańa standarttary paıda bolýy múmkin. Sondyqtan kez kelgen ózgeriske daıyn bolý kerek», dedi Goker Kose.
Áýejaı dırektorynyń aıtýynsha, termınaldardan tys keńistikterge, turaq, qoǵamdyq tamaqtaný, angarlarǵa nazar aýdarylyp jatyr. Biraq Almatyǵa kelip-ketetin jolaýshylardyń da, ushaqtardyń da sany ósken saıyn jańa termınaldardy salý qajettigi týyndaıdy.
Aıtpaqshy, ınvestor Almaty áýejaıynda bombadan qorǵanatyn pana salý máselesine de qatysty pikir bildirdi.
«Almaty áýejaıyndaǵy aýmaǵy 1 000 sharshy metr bolatyn bombadan qorǵanatyn pana eski termınalda qaldy. Sońǵy 30-40 jylda bir tıyn da qarjy salynbaǵandyqtan ábden tozǵan. Ony jańǵyrtý, qajet bolsa jańa termınalda da jańasyn salý josparda bar. Ishki reıster úshin ǵana paıdalanylatyn eski termınalda bagajdy óńdeý júıesi, teleskopııalyq traptar, jeldetý, órt sóndirý júıesi, aqyldy ınfraqurylym da jańartylatydy. Sáýlet turǵysynan estetıkany qosqymyz keledi. Bul jumys birneshe aıǵa sozylýy múmkin, biraq kelesi jyldyń qyrkúıegi men qazanyna qaraı támamdalady», deıdi Goker Kose.
Kose 2025 jyldyń basynda Almaty áýejaıynyń sheberlik jospary daıyn bolyp, aldaǵy 30 jylǵa arnalǵan damý strategııasy anyqtalatynyn aıtty.
Semınar barysynda áýejaı ıesi álem elderi men Qazaqstannyń óńirlerindegi basqa áýejaılardy satyp alý máselesine de toqtaldy.
«Árıne, jańa áýejaılar satyp alýǵa múddelimiz. Biraq bul máseleni sheshý bizdiń quziretimizben shektelmeıdi. Másele áýejaı ornalasqan elderdiń saıasatyna baılanysty. Mysaly, keı elderde áýejaılar jekeshelendirilmeıdi. Al áýejaıǵa qosymsha ınvestısııa turaqty túrde qajet. Osy máselege baılanysty kelisimsharttar júrgizip jatqan joqpyz. Degenmen múmkindik týyp jatsa, mundaı kelissózden qashpaımyz. Qazaqstannyń keıbir áýejaılary boıynsha aldyn ala kelisimder bar. Biraq onyń qandaı oblysta ekeni kommersııalyq qupııa», dedi.
Aıta keteıik, porfolıosynda Úndistandaǵy Goa áýejaıy, Grýzııadaǵy Tbılısı men Batýmı áýejaıy bar «TAV Airports Holdings» 2020 jyldan bastap Almaty áýe aılaǵyn óz enshisine alǵan bolatyn.
Alym artady
Jyl basynan beri Eýropa áýejaılarynyń halyqaralyq keńesi («Aci Europe») elimizde áýe joldary úshin áýejaı alymdaryn arttyrý ıdeıasyn aıtyp júr.
«Eýropa áýejaılarynyń halyqaralyq keńesi Qazaqstan úkimetimen avıaındýstrııany retteý boıynsha jumys isteýge basymdyq beredi. Qoldanystaǵy retteý sheńberi áýejaılarǵa óz jańǵyrtýyn qarjylandyrýǵa múmkindik bermeıdi. Qazaqstandaǵy áýejaı tólemderi Ortalyq Azııa respýblıkalarymen, EO elderimen salystyrǵanda tómen. Áýejaılardyń tómen alymy – qazaqstandyq avıasııanyń negizgi problemalarynyń biri. Osyǵan baılanysty áýejaılardy jańǵyrtý, sondaı-aq olardyń qarjylyq jaǵdaıyn jaqsartý qıyn.«Áýejaıdy paıdalaný quqyǵy úshin áýe jelileri tóleıtin alymnyń tómendigi shyǵyndy jappaıdy. Áýejaılar qarjylyq turǵydan turaqty bolýy úshin alymdardy arttyrý mańyzdy. Budan basqa, joǵary alymdar áýejaılarǵa anaǵurlym egjeı-tegjeıli uzaqmerzimdi josparlaýmen aınalysýǵa jol ashady. Áýejaılar sıfrlandyrý boıynsha qosymsha jobalardy júzege asyryp, turaqty damýǵa nazar aýdarýǵa tıis», deıdi «Aci Europe» bas dırektory Olıve Iаnkoves.
Sondaı-aq Iаnkoves ár áýejaı óz qajettiligine sáıkes alym mólsherin qarastyrýǵa tıis ekenine de nazar aýdardy. Mysaly, sıfrlandyrýǵa ınvestısııa, kómirtegi iziniń tómendeýi jáne ótkizý qabiletiniń ulǵaıýy tarıfterdiń ulǵaıýyna sebep bolýy múmkin. Sonymen qatar ol áýe bıletiniń baǵasy qysqa merzimde ósýi múmkin ekenin de qaperge saldy.
ALMATY