Qupııa qujattar ne deıdi?

О́tken jyldyń aıaǵynda Memleket tarıhy ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, tarıh ǵylymdarynyń doktory Janna Qydyralına Prezıdent N.Nazarbaevtyń bastamasymen ázirlenip, iske asyrylyp jatqan «Halyq tarıh tolqynynda» baǵdarlamasynyń sheńberinde Máskeýge issaparmen baryp, Reseıdiń qupııalyǵy 2013 jyly ashylǵan arhıvtik qorlarymen alǵash ret tanysyp qaıtty. Olardyń arasynda Memlekettik, áleýmettik-saıası tarıh, jańa kezeń tarıhy, Federaldyq qaýip­sizdik qyzmeti (FQQ, burynǵy KGB) mu­rajaılary qor­larynyń qujattary bar eken. Solardyń ishinde ǵa­lym KGB-nyń ataqty «Jas tul­par» uıymyna qatysty aqparattarymen de tanysqan eken. О́zi de 2004 jyldan beri UQK muraǵattaryndaǵy derekterdi zerttep, osy ta­qyrypqa qalam tartyp júr­gendikten, Janna Qy­dy­ralına bul qujattarǵa da erek­she mán beripti. Esterińizge sala keteıik, 60-shy jyl­dardyń basynda eldiń ishinde jibimes tońdaı qatyryp tastalǵan ahýaldy jumsartýdy kózdegen Hrýshevtiń «jy­lymyǵyna» sáıkes zııaly qaýymnyń, stýdenttik ortanyń qoǵamdyq belsendiligi kúrt artty emes pe? Osyndaıda keńestik ulttyq saıasattyń ospadarlyǵyna qarsy bolyp, narazylyǵyn eshkimge aıta almaı, ishterinen qan jylap júretin qazaqtyń ozyq oıly, Máskeýde oqıtyn jastary Murat Áýezovtiń basshylyǵymen halyqtyń arasyna shyǵyp, ony rýhanı turǵydan oıatýdy, ulttyq rýhty kóterýdi maqsat etip, 1963 jyly «Jas tulpar» uıymyn qurǵan edi ǵoı. Árıne, olar negizgi maqsattaryn týra aıtpaı, ózderiniń aldyna halyq arasyna shyǵyp, qazaqtyń ádebıeti men ónerin nasıhattaımyz, qazaq jastaryna tehnıkalyq bilimdi, orys tilin qalaı oqyp-úırenýdi taratamyz degen sekildi murattardy qoıatyndaryn aıtady. Mundaı uıymnan eshkimge zııan kelmesi belgili, sondyqtan ony Qazaqstannyń Máskeýdegi ókildigi de qoldaıdy. Janna Qydyralına osy faktilerdi aıta kelip, orys jastarynyń arasynda da osyǵan uqsas «Otechestvo» qoǵamdyq uıymynyń qurylǵanyn eske salady. Oqyǵan qazaq jastary ondaı uıymdy óz isterine sheber paıdalanyp, resmı oryndarǵa barǵanda ony ózderiniń betterine ustaǵan eken. 2014 jyly osy uıymnyń qurylǵan­dyǵyna 50 jyl tolǵandyǵy atalyp ótip, soǵan oraı Ámirjan Álpeıisovtiń «Jas tulpar» dúbiri» atty kitaby da jaryq kórgen. Onda uıym jaıly birshama tyń derekter bar. Alaıda, olardy «táýelsizdikti ańsaǵan tuńǵysh jastar» degen sııaqty artyq baǵalanǵan anyqtamalar da ketip qalǵan. Ol kezde Qazaqstan táýelsiz el bolsyn dep eshkim de ańsaǵan emes, tek sananyń táýelsizdigin ǵana oılady desek, lazym bolar. Stalındik temir qursaýdan keıin Qazaqstannyń jeke el bolýy, táýelsiz memleket bolýy degen uǵymdardyń múlde tun­shyq­ty­rylǵany anyq. Jas­tulparlyqtar da ony aıtqan joq, olardiki tek ult­tyq saıasattaǵy ulyorystyq ozbyr­lyqqa qarsy áreket etip, rýhanı dúnıe­lerdiń jandanýyna, tildiń, dildiń umytylmaýyna muryndyq bolý edi. Ádebıet, mádenıet, óner týraly leksııalary men áńgimeleri, qoıǵan konserttik nómirleri jaqsy baǵalanyp, olar Qazaqstan le­nınshil kommýnıstik jas­tar odaǵynan (LKJO) alǵystar da alyp otyrǵan. Alaıda, qulaǵy túrik KGB olardyń aıtqan sózderin, keltirgen azat oıly pikirlerin jipke tize bergen. Osynyń áseri me eken, kim bilsin, 1966 jyly Jastar odaǵynyń bólim meńgerýshisi Zeınelǵabıden Muhamedjanov jastulparlyqtardy Almatyǵa issaparǵa shaqyrý týraly usynys jasaǵanda sol kezdegi bılik ókilderi bul usynysty qoldamaıdy. Alaıda, kanıkýl kezinde Almatyǵa ózderi kelgen jastulparlyqtar Qazaqstandaǵy iri oqý oryndarynda ózderiniń uıymdary sekildi ortalyqtar qurýdy kózdegen. Osy iske kómek kórsetýdi surap, taǵy da sol Z.Muhamedjanovqa barady. Bul azamat Pavlodar, Semeı, Qaraǵandy, Shymkent qalalary jastar uıymdaryna ózderiniń ókilderin Almatyǵa jiberýdi talap etedi. Sondaı-aq, Almatynyń qalalyq jastar uıymyna jastulparlyqtardyń jıynyn ótkizetin oryndy tabýdy tapsyrady. Osy isterdiń bárin jipke tizip otyr­ǵan KGB ózderiniń anyqtamasynda Muha­medjanovty qaralap, ol keńeste bolatyn «nezdorovoe nastroenıeni» bildi, bilse de sony LKJO OK hatshylaryna aıtqan joq, dep tóndiredi. Árıne, sóıleýge erik berilgen soń bastaryna buǵalyq tımegen asaý jastar ashy shyndyqtardy aıtyp otyrǵan. Alaıda, eshqaısysy Keńes ókimetine qarsy qarýly kúreske shyǵaıyq demegeni anyq. Biraq tar qalyptaǵy qursaýly sanamen qarysyp qalǵan KGB-shylar olardyń oılaryn erkin bildirgenniń ózin ókimetke qarsy shyqqandyq, ulttyq qaýipsizdikke qater dep baǵalaıdy. Bul azat oıdan tek qana qaýip kútetin totalıtarlyq jabyq júıeniń erekshe belgisi, árıne. KGB-shylar jastulparlyqtardyń izimen júrgen jansyzdarynyń aıtýyna súıenip jazǵan anyqtamasynda Jazýshylar odaǵynyń úıinde jastardyń 8-9 aqpanda 40-50 adammen kezdeskenin, oǵan basynda LKJO jetekshileri men belgili jazýshylardyń da qatysqanyn aıtady. Biraq jastardyń ashy shyndyqtardy ashyq aıta bastaǵan sózderinen bastaryn ala qashyp, jetekshiler men jazýshylar jınalystan shyǵyp ketipti. Olardyń ket­kenin kezdesýdiń «ne sovsem zdorovyı» sıpat alyp bara jatqanynan boldy dep túsindiredi jansyz. Osydan ári KGB anyqtamasy jastulparlyqtardyń QazMÝ-diń stýdentterimen kezdeskenin, al Máskeýge ketip bara jatqan jolda qaraǵandylyq stýdenttermen júz­deskenin jazady. Iаǵnı, qashan Qa­zaqstannan ket­ken­she olardyń basqan izi ańdýly bolypty. Árıne, jastulparlyqtardyń isterinen qaýip kútip júrse de KGB olardyń kóter­gen problemalaryn da ókimetke jetkizedi. Sonyń ishinde olardyń «qazaq mádenıetin qoldaý tómendep bara jatyr, ulttyq kıim úlgileri men dástúrler umytylýda, jastar ana tilin uqpaıdy, zııaly qaýym qazaq tilinde sóılemeıdi, qazaq mektepteri jyldan jylǵa azaıýda, qazaq tilindegi baspa ónimderi, ádebıetter az shyǵýda, alystaǵy aýyldarda mádenı-turmystyq jáne medısınalyq qyzmet kórsetý sapasy tómen, balalar óliminiń ósimi tym joǵary, respýblıka ókimeti qazaq mádenıetin jandandyrýǵa, ulttyń óristeýine jet­kilikti dárejede kóńil bólmeıdi, tyń kóterý Qazaqstan damýyn kem degende bes jylǵa artqa jiberdi, Qazaqstan JOO-larynda qazaqsha oqytpaıdy» degen sekildi sózderi men pikirlerine ókimettiń naza­ryn aýdardy. Árıne, ókimet: olary durys eken, dereý sheship tastaıyq degen joq, biraq ishinen onyń bar ekenin, jastardyń solarǵa narazy ekenin bilip otyrdy. Sonymen birge, KGB anyqtamasynda jastulparlyqtardyń qazaq jastary arasynda qoı baǵýdyń qatty nasıhattalatynyna, jas shopandardyń sleti sekildi sharalardyń qatty jalaýlanatynyna narazylyq bildirilgeni jetkizilipti. Muny jastar «qazaq jastaryn qoı sońyna baılap qoıý» («chabanızasııa») dep synaǵany aıtylady. KGB jansyzdarynyń da barlyq keńes júıesindegi sekildi az ulttardyń esimderin jazýǵa kelgende saýatsyz ári tııanaqsyz bola qalatyndaryn bul anyq­tama da pash etipti (Bul da astam­shylyqtyń belgisi). Máselen, ol sol kezde Máskeý memlekettik halyqaralyq qatynastar ınstıtýtynda (MGIMO) oqyǵan Bolathan Taıjanovtyń da famılııasyn durys jazbaı, «Taljanov (MGIMO)» dep qoıypty. Jansyz onyń: «Bizdiń barlyq sózderimizdiń, oılarymyzdyń, isterimizdiń qaınar kózi ulttyq prınsıp bolýy kerek», degen pikirin aıryqsha, astyn syzyp kórsetken eken. Murat Áýezovtiń de myna: «Biz kórkemóner toby bolyp qala bermeıik. Uıymymyz óziniń saıası tuǵyr­namasyn jasaýy kerek», degen sózderi osy, úrke qaraǵan qatardan oryn alypty. Sondaı-aq, onyń ujymdastyrý jyl­dary qazaqtyń mıllıonnan ar­tyǵy, al 1937 jyly ulttyń betke shyǵar qaımaqtary tegis qyryldy degen derekteri de KGB-ny qatty shoshytqany baıqalady. О́z baıandamasynda úndistandyq kúresker M.Gandıden keltirgen: «Meniń úıimniń terezesi barlyq jelderge ashyq. Biraq osy jelder daýylǵa aınalyp, úıimdi qulatpaǵanyn qalaımyn», degen sózderi de anyqtamada qaýipti pikir retinde týra jetkizilipti. Aıta ketetin jaıt, J.Qydyralına dál osy, «Jas tulpar» jıyn ótkizgen kúnderden keıin Almaty medısınalyq ınstıtýtynyń 100-den astam stýdenti ózderin qazaqsha oqytpaǵanǵa narazylyq bildirip, sabaqqa shyqpaı qoıǵanyn aıtady. Bul sheshimdi stýdentter jataq­hanalarynda bolǵan jınalystarynda qabyldapty. Mine, osynyń ózi ulttyq dúnıege kelgende samarqaýlanyp qal­­ǵan sanaǵa shoq túsirgendiktiń bel­gisi emes pe? Árıne, KGB muny da jas­tulparlyqtardyń isterin aıyptaýǵa derek etken. «Jas tulpardyń» dúbiri barlyq ke­ńestik júıeni solqyldatpasa da úrkitip ketken. KGB-nyń sol kezdegi bastyǵy V.Semıchastnyıdyń ózi «Qazaq KSR-iniń aýmaǵyndaǵy stýdent jastar men zııaly qaýym arasyndaǵy ultshyldyqtyń kórinisi» degen hatpen KOKP OK-ni de habardar etedi. Osynyń dúmpýimen «Stýdent jastardyń keıbir bólikteri arasyndaǵy qaýipti, saıası saýatsyz us­tanymdar týraly» degen taqyryppen aldymen Qazaqstan jastarynyń LKJO-da, artynan BLKJO-da máseleleri qaralady. Osy keńeste Z.Muhamedjanov «saıası qyraǵylyq tanyta almadym» dep bar «kináni» óziniń moınyna alyp, basqalardy qaterden qaǵyp qalady. Artynan ol qyzmetinen bosatylady. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan». Sýrette: alǵashqy jastulparlyqtar A.Baısalov, M.Áýezov, Q.Súleımenov. 1963 j., Máskeý q.