Úkili Ybyraı atyndaǵy Aqmola oblystyq fılarmonııasynda kıeli Kókshe topyraǵynda týǵan talanttardyń biri Musa Asaıynovtyń týǵanyna 95 jyl tolýyna arnalǵan «Asqaq ánshi, aqtańger aqyn» atty rýhanı-tanymdyq kesh ótti.
Jalpaq jurtty ádemi áserge bólegen bul kesh áıgili Úkili Ybyraıdyń nemeresi, arqaly aqyn, asqaq ánshi Musa Asaıynovtyń shyǵarmashylyǵyn kóz aldymyzǵa elestetti. Áýeli Qazaqstannyń halyq aqyny, ónerdegi aǵasy Kóken Shákeevtiń Musaǵa arnaýymen bastaldy. О́ner keshi belgili ánshi ári ónertanýshy Sársenbaı Hasenovtiń avtorlyq jobasy aıasynda uıymdastyryldy.
«О́nerdiń órken jaıǵan súırigi edi,
Aıtysta júlde bermes júırigi edi», – degen aqyndar jyry Musanyń qabilet-qarymyn ańǵartyp turǵandaı. Aıtys pen án ónerin shyrqaý bıikke kótergen Musa Myrzaǵululy Asaıynov Soltústik Qazaqstan oblysy Aıyrtaý aýdany О́sken aýylynda dúnıege kelgen. Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri. Bar ǵumyry Kókshetaýda ótken. Oblys ortalyǵyndaǵy «Kókshetaý» mádenıet saraıynyń salynýyna da yqpalyn tıgizip, óner ordasynda kórkemdik jetekshi bolyp qyzmet atqarǵan. 1943–1964 jyldary oblystyq, respýblıkalyq aqyndar aıtysynda top jarǵan. Sol tustaǵy:
«Kóz tartar Kókshegúldiń qyltańymen,
Kim deseń, atym Musa, tulpar tuıaq,
Úkili Ybyraıdyń urpaǵymyn.
Qanatyn sharshy topta samǵap qaqqan,
Júlde alyp, san báıgede talmaı shapqan,
Som dene Aıyrtaýdyń júırigimin,
Jyr qusy keýdesinde saırap jatqan», – dep keletin tókpe jyrynyń ózi-aq kóp jaıdy ańǵartqandaı. Kórnekti aqyn jerlesimiz týraly Kákimbek Salyqov eske alý jyrynda:
«Aqıyq edi, qaımyqpaı kirer daýylǵa,
Qulager edi, jaralǵan oza shabýǵa.
Aıyrtaýda joq deıdi aqyn baýyrym,
Aýyl jaqqa bata almaı júrmin barýǵa», – dep tebirense, ol da jaıdan-jaı emesi anyq.
Aǵanyń esimine qanyq edik. Kózin kórmesek te dańqyn kóp estidik. Arǵy atasy Sábden Abylaı hannyń batyry ári keńesshisi bolǵan. Aımaqqa aty shyqqan zergerlik óneri de bar eken. Sábdennen Deripsal, Deripsaldan úsh ul – Ábile, Mańdaı, Sandybaı taraıdy. Sandybaıdan 1932 jyly jazyqsyz «halyq jaýy» atanyp, aıdalyp ketken Úkili Ybyraı. Al Mańdaıdan Asaıyn, Asaıynnan Myrzaǵul, Myrzaǵuldan Musa týady. Ejelden án-jyrdyń altyn besigi atanǵan Kóksheniń kónekóz qarııalary Musa mektepte oqyp júrgende-aq quıqyljyta dombyra tartyp, án salǵanyn aıtady. Anasy Baǵı Aıyrtaý atyrabyna aty shyqqan ánshi bolsa kerek. Naǵashysy belgili ánshi Tyrbıdyń Moldahmeti án ónerine baýlyǵan. Bul kisiniń Aqan seri, Úkili Ybyraılardyń kózin kórip, janynda júrip, ánin úırengen talantty jan bolǵandyǵyn Aıyrtaýdaǵy quımaqulaqtardyń bári biledi.
«Men keldim kerbez Kókshe baýyrynan,
Sal-seri, aqyndardyń aýylynan.
Shabytym naızaǵaıdy julyp alar,
Kóktemniń ot jasyndy jaýynynan», – dep jyr alyby Jambyldyń 125 jyldyq toıynda ataqty Sábıt Muqanov bastaǵan qazylar alqasyn moıyndatqan desedi. Osy joly respýblıkalyq aqyndar aıtysynyń jeńimpazy atanady. Týma talantty qapysyz tanyǵan Alash jurty ardaq tutady. Nebári 16 jasynda Soltústik Qazaqstan oblystyq fılarmonııasyna ánshi bolyp jumysqa ornalasady. Jıyrma jasynda Kókshetaýǵa aýysady. «Kókshetaý» án-bı ansamblimen elimizdiń túkpir-túkpirin aralap, birneshe márte shetelderge de gastroldik saparmen shyǵady. Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Qapash Qulysheva Musa aǵasyn ustaz tutyp, qurmetteýmen keledi.
Joǵaryda oblys ortalyǵynda «Kókshetaý» mádenıet saraıynyń salynýyna úles qosqanyn aıttyq. Sóıtse, sol zamandaǵy oblys basshysy Erkin Áýelbekov ánshiniń ónerin erekshe baǵalaǵan eken. Ult muraty eskerilmeı jatqan zamanda halyqqa rýhanı nár beretin bir ortanyń keregin aıtyp, ánshi basshyǵa oı salsa kerek. Sol jerde halyq teatry úlgisimen «Qozy Kórpesh – Baıan sulý», «Qyz Jibek» tárizdi pesalardy sahnalap, qoıylymnyń rejısseri de, akteri de bolǵan eken.
Kózi tirisinde Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov tárizdi qalamgerlermen baılanysyn úzbegen. Sábıt Muqanovtyń «Musa Asaıynov – Úkili Ybyraıdyń shyǵarmashylyǵyn jalǵastyryp kele jatqan onyń úni men kózi» degen baǵasy da bar. 1969 jyly Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Muhtar Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty folklorlyq materıaldar jınaýǵa quqyq beretin tilshi-jınaýshy kýáligin tabystapty. Onda basshy organdarǵa qoldan keler kómekterin kórsetýge ótinish jasalǵan. 34 jyldyq shyǵarmashylyǵynda halyq aýyz ádebıetiniń nasıhattaýshysy retinde arǵy zamandaǵy óner juldyzdarynyń, sondaı-aq óz atasy Úkili Ybyraıdyń ýaqyt shymyldyǵy kólegeılegen kóptegen ánin taýyp, halyqtyń ıgiligine jaratqan tulǵa. Bul jóninde Ahmet Jubanovtyń «Zamana bulbuldary» kitabynda da aıtylady.
Kókshetaý