О́zim zeınettegi kásibı pedagog bolǵandyqtan, bir qulaǵym bilim salasyna túrýli júredi. Ásirese ár jyldaǵy UBT-nyń kórsetkishin kórip, bilim salasyndaǵy ózgeristerge qatty alańdaımyn. Jalpaq álemdi qursaǵan pandemııanyń da mekteptegi oqý úderisine keri áserin tıgizgenin bilemiz.
Qazir qoǵamda «oqýshylardyń bilim sapasy nege tómen, bala nege kitap ustaǵysy kelmeıdi, olardyń bilimin qalaı kóteremiz?» degen suraqtar ózekti máselege aınalyp otyr. Bizdińshe, bar problema osynda sekildi. Bir jaǵynan, balalar sanasynda bilimge degen qajettilik, soǵan yntalandyratyn ustanymnyń joqtyǵy da bar. О́ıtkeni oqýshy bilimniń nege qajet ekenin bastaýysh synyptan zerdeleýi kerek. Al bizdiń bilim júıesinde sol qajettilikti oqýshyǵa sezindirip, ynta-jigerin arttyratyn yntalandyrý tetigi bar ma? Shyndyǵyn aıtsam, joq der edim. Qaıta, aqylǵa syımaıtyn qatań tártipter arqyly balany bilim alýdan jırendirip kelemiz. Mysaly, kitap betin ashpaıtyn oqýshyǵa «úsh» qoıyp synyptan-synypqa súıreýde ne maǵyna bar? Kez kelgen jaǵymsyz qylyq jetkinshek sanasyna tez juqqysh keledi. Búgingi mektepte kitap oqymaıtyn balalar qatary óskeniniń bir sebebi osy.
Osy jerde naqty bir mysal keltireıin. Máselen, 2018 jyly elimiz boıynsha 11-synypty 147 myńnan asa oqýshy bitirgen. Sonyń 75 paıyzy ıaǵnı 102 myńnan astam oqýshy UBT tapsyrýǵa ótinish bergen. Áıtse de bul balalardyń 14 paıyzy, ıaǵnı 14633 oqýshy shektik deńgeıge jete almaǵan. Al endi oılanyp kóreıik. Jalpy mektep bitirýshilerdiń 25 paıyzy, ıaǵnı 45 myńdaı oqýshy bilim senimsizdigine baılanysty UBT-ǵa jiberilmegen. Al UBT-ǵa qatysqan balalardyń 14 paıyzy, ıaǵnı 14633 oqýshy shektik deńgeıge jetpegen. Bulardy da bilim deńgeıin úlgermegen dep, UBT-ǵa jibermegenderge aparyp qossaq, barlyǵy 39 paıyz, ıaǵnı 60 myńǵa jýyq bala mektep baǵdarlamasyn tolyq meńgermegen bolyp shyǵady. Bul naǵyz soraqy nátıje emes pe? Sonda bul osynshama jas ómirin mektepte bosqa ótkizdi degen sóz ǵoı.
Shyndyǵyna kelgende, qııýy qashqan bul máseleni tek Oqý-aǵartý mınıstrligi ǵana sheshedi. Naryq qatynasyn negizge ala otyryp, bilim berý júıesin qaıta qurmaı bolmaıdy. Bizdińshe, balalardyń oqýǵa yntasyn kóterýdiń bir joly – atalǵan mınıstrlik «9-synyptan keıin 10-11 synypqa mektepte tek 4 pen 5-ke oqyǵandar ǵana ótedi», degen buıryq shyǵarsa, sonda ata-ana da, oqýshy da soǵan qaraı is qylar edi. Ata-ana balasynyń oqýyn bastaýysh synyptan bastap qadaǵalaıdy. Jetkinshek te sabaqty jaqsy oqymasa, 9-synyptan keıin odan ári oqýyn jalǵastyrýǵa jol joq ekenin ishteı sezinedi. Tipti úlgerimi, tártibi nashar balalardy óz synybynda qaldyrsaq, sol oqýshy «men qatarymnan nege qaldym?» dep ishteı namystanyp tez eseıer edi. Bir jaǵynan, balasy úshin ata-ananyń jaýapkershiligi artady.
Sondyqtan Oqý-aǵartý mınıstrligi oqýshynyń bilim sapasyn kóterý boıynsha júıeli reforma júrgizý kerek. Osy jerde 10-11 synypqa, tek 9-synypty tórt pen beske oqyǵandar ǵana ótse degen usynys aıtar edim. Sonda biz jastardyń oqýǵa yntasyn arttyryp, oqýshynyń bilim sapasyn kóteretin mańyzdy qadamǵa jol ashamyz. Al úlgerimi ortasha jetkinshekterdi tehnıkalyq ýchılıshe nemese kolledjde oqytyp, eki jylda tolyqqandy kásip ıesi etip shyǵarǵanymyz durys. Máselen, Eýropa elderinde jastardyń 70-80 paıyzy arnaýly orta oryndarynda bilim alady. Joǵary oqý ornyna 20-25 paıyz jastar ǵana túsedi. Sonda da olar kóshten qalmaı, órkenıetti eldiń aldy bolyp otyr. Al biz balalardy jıi óbekteımiz. Olardy óbektep, jaǵdaıyn jasaı bersek, erteń sholjań, ker jalqaý qalypta ósedi.
Sondaı-aq taǵy bir mańyzdy másele: mektep muǵalimderi óz sanaty boıynsha ár bes jyl saıyn bilim bólimderinen attestasııalyq komıssııadan ótedi. Máselen, osy komıssııany mektep ishinen qurýǵa bolady. Aıtalyq, adamgershiligi mol, bilikti, bilimdi, tájirıbeli 30-40 pedagog ár mektepte bar. Sondaı ustazdardan komıssııa quryp, olar jyl boıy muǵalimderdiń sabaǵyna qatysyp, onyń nátıjesin toqsan saıyn qorytyndylap, jyl sońynda ár ustazdyń biliktilik sanatyn anyqtap, jalaqysyn kóterse, qanekeı. О́ıtkeni materıaldyq ıgilikti naqty eńbegine qaraı bólý kim-kimdi de qyzyqtyrady. Menińshe, muǵalimderdi is-áreketke, izdeniske ıtermeleýdiń eń utymdy joly osy.
Memleket basshysy Q.Toqaevtyń tapsyrmasymen sońǵy jyldary tehnıkalyq jáne aýylsharýashylyq mamandyqtaryna grantty kóbirek bólýge mańyz berilip otyr. Osy rette san emes, sapa jaǵyna mán berip, kásibı mamandyq berýdi qolǵa alsaq, jastar problemasy birshama azaıaar edi. Osylaı jetkinshekterdi óz qabileti men bilimine qaraı ómirge erte beıimdelýge úıretemiz.
Berdaly RYSBEKOV,
ardager ustaz, Keles aýdanynyń qurmetti azamaty